संजय उवाच । (१।१)

ततः स पाण्डवानीके जनयंस्तुमुलं महत् । (१।२)

व्यचरत् पाण्डवान् द्रोणो दहन् कक्षम् इवानलः ॥ (१।३)

निर्दहन्तम् अनीकानि साक्षाद् अग्निम् इवोत्थितम् । (२।१)

दृष्ट्वा रुक्मरथं युद्धे समकम्पन्त सृञ्जयाः ॥ (२।२)

प्रततं चास्यमानस्य धनुषो ऽस्याशुकारिणः । (३।१)

ज्याघोषः श्रूयते ऽत्यर्थं विस्फूर्जितम् इवाशनेः ॥ (३।२)

रथिनः सादिनश्चैव नागान् अश्वान् पदातिनः । (४।१)

रौद्रा हस्तवता मुक्ताः प्रमथ्नन्ति स्म सायकाः ॥ (४।२)

नानद्यमानः पर्जन्यः सानिलः शुचिसंक्षये । (५।१)

अश्मवर्षम् इवावर्षत् परेषाम् आवहद् भयम् ॥ (५।२)

व्यचरत् स तदा राजन् सेनां विक्षोभयन् प्रभुः । (६।१)

वर्धयामास संत्रासं शात्रवाणाम् अमानुषम् ॥ (६।२)

तस्य विद्युद् इवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम् । (७।१)

भ्रमद् रथाम्बुदे तस्मिन् दृश्यते स्म पुनः पुनः ॥ (७।२)

स वीरः सत्यवान् प्राज्ञो धर्मनित्यः सुदारुणः । (८।१)

युगान्तकाले यन्तेव रौद्रां प्रास्कन्दयन्नदीम् ॥ (८।२)

अमर्षवेगप्रभवां क्रव्यादगणसंकुलाम् । (९।१)

बलौघैः सर्वतः पूर्णां वीरवृक्षापहारिणीम् ॥ (९।२)

शोणितोदां रथावर्तां हस्त्यश्वकृतरोधसम् । (१०।१)

कवचोडुपसंयुक्तां मांसपङ्कसमाकुलाम् ॥ (१०।२)

मेदोमज्जास्थिसिकताम् उष्णीषवरफेनिलाम् । (११।१)

संग्रामजलदापूर्णां प्रासमत्स्यसमाकुलाम् ॥ (११।२)

नरनागाश्वसम्भूतां शरवेगौघवाहिनीम् । (१२।१)

शरीरदारुशृङ्गाटां भुजनागसमाकुलाम् ॥ (१२।२)

उत्तमाङ्गोपलतलां निस्त्रिंशझषसेविताम् । (१३।१)

रथनागह्रदोपेतां नानाभरणनीरजाम् ॥ (१३।२)

महारथशतावर्तां भूमिरेणूर्मिमालिनीम् । (१४।१)

महावीर्यवतां संख्ये सुतरां भीरुदुस्तराम् ॥ (१४।२)

शूरव्यालसमाकीर्णां प्राणिवाणिजसेविताम् । (१५।१)

छिन्नच्छत्रमहाहंसां मुकुटाण्डजसंकुलाम् ॥ (१५।२)

चक्रकूर्मां गदानक्रां शरक्षुद्रझषाकुलाम् । (१६।१)

बडगृध्रशृगालानां घोरसंघैर् निषेविताम् ॥ (१६।२)

निहतान् प्राणिनः संख्ये द्रोणेन बलिना शरैः । (१७।१)

वहन्तीं पितृलोकाय शतशो राजसत्तम ॥ (१७।२)

शरीरशतसंबाधां केशशैवलशाद्वलाम् । (१८।१)

नदीं प्रावर्तयद् राजन् भीरूणां भयवर्धिनीम् ॥ (१८।२)

तं जयन्तम् अनीकानि तानि तान्येव भारत । (१९।१)

सर्वतो ऽभ्यद्रवन् द्रोणं युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ (१९।२)

तान् अभिद्रवतः शूरांस्तावका दृढकार्मुकाः । (२०।१)

सर्वतः प्रत्यगृह्णन्त तद् अभूल् लोमहर्षणम् ॥ (२०।२)

शतमायस्तु शकुनिः सहदेवं समाद्रवत् । (२१।१)

सनियन्तृध्वजरथं विव्याध निशितैः शरैः ॥ (२१।२)

तस्य माद्रीसुतः केतुं धनुः सूतं हयान् अपि । (२२।१)

नातिक्रुद्धः शरैश्छित्त्वा षष्ट्या विव्याध मातुलम् ॥ (२२।२)

सौबलस्तु गदां गृह्य प्रचस्कन्द रथोत्तमात् । (२३।१)

स तस्य गदया राजन् रथात् सूतम् अपातयत् ॥ (२३।२)

ततस्तौ विरथौ राजन् गदाहस्तौ महाबलौ । (२४।१)

चिक्रीडतू रणे शूरौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ॥ (२४।२)

द्रोणः पाञ्चालराजानं विद्ध्वा दशभिर् आशुगैः । (२५।१)

बहुभिस्तेन चाभ्यस्तस्तं विव्याध शताधिकैः ॥ (२५।२)

विविंशतिं भीमसेनो विंशत्या निशितैः शरैः । (२६।१)

विद्ध्वा नाकम्पयद् वीरस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (२६।२)

विविंशतिस्तु सहसा व्यश्वकेतुशरासनम् । (२७।१)

भीमं चक्रे महाराज ततः सैन्यान्यपूजयन् ॥ (२७।२)

स तन्न ममृषे वीरः शत्रोर् विजयम् आहवे । (२८।१)

ततो ऽस्य गदया दान्तान् हयान् सर्वान् अपातयत् ॥ (२८।२)

शल्यस्तु नकुलं वीरः स्वस्रीयं प्रियम् आत्मनः । (२९।१)

विव्याध प्रहसन् बाणैर् लाडयन् कोपयन्न् इव ॥ (२९।२)

तस्याश्वान् आतपत्रं च ध्वजं सूतम् अथो धनुः । (३०।१)

निपात्य नकुलः संख्ये शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ (३०।२)

धृष्टकेतुः कृपेनास्ताञ्छित्त्वा बहुविधाञ् शरान् । (३१।१)

कृपं विव्याध सप्तत्या लक्ष्म चास्याहरत् त्रिभिः ॥ (३१।२)

तं कृपः शरवर्षेण महता समवाकिरत् । (३२।१)

निवार्य च रणे विप्रो धृष्टकेतुम् अयोधयत् ॥ (३२।२)

सात्यकिः कृतवर्माणं नाराचेन स्तनान्तरे । (३३।१)

विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनर् अन्यैः स्मयन्न् इव ॥ (३३।२)

सप्तसप्ततिभिर् भोजस्तं विद्ध्वा निशितैः शरैः । (३४।१)

नाकम्पयत शैनेयं शीघ्रो वायुर् इवाचलम् ॥ (३४।२)

सेनापतिः सुशर्माणं शीघ्रं मर्मस्वताडयत् । (३५।१)

स चापि तं तोमरेण जत्रुदेशे अताडयत् ॥ (३५।२)

वैकर्तनं तु समरे विराटः प्रत्यवारयत् । (३६।१)

सह मत्स्यैर् महावीर्यैस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (३६।२)

तत् पौरुषम् अभूत् तत्र सूतपुत्रस्य दारुणम् । (३७।१)

यत् सैन्यं वारयामास शरैः संनतपर्वभिः ॥ (३७।२)

द्रुपदस्तु स्वयं राजा भगदत्तेन संगतः । (३८।१)

तयोर् युद्धं महाराज चित्ररूपम् इवाभवत् । (३८।२)

भूतानां त्रासजननं चक्राते ऽस्त्रविशारदौ ॥ (३८।३)

भूरिश्रवा रणे राजन् याज्ञसेनिं महारथम् । (३९।१)

महता सायकौघेन छादयामास वीर्यवान् ॥ (३९।२)

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धः सौमदत्तिं विशां पते । (४०।१)

नवत्या सायकानां तु कम्पयामास भारत ॥ (४०।२)

राक्षसौ भीमकर्माणौ हैडिम्बालम्बुसावुभौ । (४१।१)

चक्राते ऽत्यद्भुतं युद्धं परस्परवधैषिणौ ॥ (४१।२)

मायाशतसृजौ दृप्तौ मायाभिर् इतरेतरम् । (४२।१)

अन्तर्हितौ चेरतुस्तौ भृशं विस्मयकारिणौ ॥ (४२।२)

चेकितानो ऽनुविन्देन युयुधे त्वतिभैरवम् । (४३।१)

यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ ॥ (४३।२)

लक्ष्मणः क्षत्रदेवेन विमर्दम् अकरोद् भृशम् । (४४।१)

यथा विष्णुः पुरा राजन् हिरण्याक्षेण संयुगे ॥ (४४।२)

ततः प्रजविताश्वेन विधिवत् कल्पितेन च । (४५।१)

रथेनाभ्यपतद् राजन् सौभद्रं पौरवो नदन् ॥ (४५।२)

ततो ऽभियाय त्वरितो युद्धाकाङ्क्षी महाबलः । (४६।१)

तेन चक्रे महद् युद्धम् अभिमन्युर् अरिंदमः ॥ (४६।२)

पौरवस्त्वथ सौभद्रं शरव्रातैर् अवाकिरत् । (४७।१)

तस्यार्जुनिर् ध्वजं छत्रं धनुश्चोर्व्याम् अपातयत् ॥ (४७।२)

सौभद्रः पौरवं त्वन्यैर् विद्ध्वा सप्तभिर् आशुगैः । (४८।१)

पञ्चभिस्तस्य विव्याध हयान् सूतं च सायकैः ॥ (४८।२)

ततः संहर्षयन् सेनां सिंहवद् विनदन्मुहुः । (४९।१)

समादत्तार्जुनिस्तूर्णं पौरवान्तकरं शरम् ॥ (४९।२)

द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यश्चकर्त सशरं धनुः । (५०।१)

तद् उत्सृज्य धनुश्छिन्नं सौभद्रः परवीरहा । (५०।२)

उद्बबर्ह सितं खड्गम् आददानः शरावरम् ॥ (५०।३)

स तेनानेकतारेण चर्मणा कृतहस्तवत् । (५१।१)

भ्रान्तासिर् अचरन्मार्गान् दर्शयन् वीर्यम् आत्मनः ॥ (५१।२)

भ्रामितं पुनर् उद्भ्रान्तम् आधूतं पुनर् उच्छ्रितम् । (५२।१)

चर्मनिस्त्रिंशयो राजन्निर्विशेषम् अदृश्यत ॥ (५२।२)

स पौरवरथस्येषाम् आप्लुत्य सहसा नदन् । (५३।१)

पौरवं रथम् आस्थाय केशपक्षे परामृशत् ॥ (५३।२)

जघानास्य पदा सूतम् असिनापातयद् ध्वजम् । (५४।१)

विक्षोभ्याम्भोनिधिं तार्क्ष्यस्तं नागम् इव चाक्षिपत् ॥ (५४।२)

तम् आकलितकेशान्तं ददृशुः सर्वपार्थिवाः । (५५।१)

उक्षाणम् इव सिंहेन पात्यमानम् अचेतनम् ॥ (५५।२)

तम् आर्जुनिवशं प्राप्तं कृष्यमाणम् अनाथवत् । (५६।१)

पौरवं पतितं दृष्ट्वा नामृष्यत जयद्रथः ॥ (५६।२)

स बर्हिणमहावाजं किङ्किणीशतजालवत् । (५७।१)

चर्म चादाय खड्गं च नदन् पर्यपतद् रथात् ॥ (५७।२)

ततः सैन्धवम् आलोक्य कार्ष्णिर् उत्सृज्य पौरवम् । (५८।१)

उत्पपात रथात् तूर्णं श्येनवन्निपपात च ॥ (५८।२)

प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशाञ् शत्रुभिः संप्रवेरितान् । (५९।१)

चिछेदाथासिना कार्ष्णिश्चर्मणा संरुरोध च ॥ (५९।२)

स दर्शयित्वा सैन्यानां स्वबाहुबलम् आत्मनः । (६०।१)

तम् उद्यम्य महाखड्गं चर्म चाथ पुनर् बली ॥ (६०।२)

वृद्धक्षत्रस्य दायादं पितुर् अत्यन्तवैरिणम् । (६१।१)

ससाराभिमुखः शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ (६१।२)

तौ परस्परम् आसाद्य खड्गदन्तनखायुधौ । (६२।१)

हृष्टवत् सम्प्रजह्राते व्याघ्रकेसरिणाविव ॥ (६२।२)

संपातेष्वभिपातेषु निपातेष्वसिचर्मणोः । (६३।१)

न तयोर् अन्तरं कश्चिद् ददर्श नरसिंहयोः ॥ (६३।२)

अवक्षेपो ऽसिनिर्ह्रादः शस्त्रान्तरनिदर्शनम् । (६४।१)

बाह्यान्तरनिपातश्च निर्विशेषम् अदृश्यत ॥ (६४।२)

बाह्यम् आभ्यन्तरं चैव चरन्तौ मार्गम् उत्तमम् । (६५।१)

ददृशाते महात्मानौ सपक्षाविव पर्वतौ ॥ (६५।२)

ततो विक्षिपतः खड्गं सौभद्रस्य यशस्विनः । (६६।१)

शरावरणपक्षान्ते प्रजहार जयद्रथः ॥ (६६।२)

रुक्मपक्षान्तरे सक्तस्तस्मिंश्चर्मणि भास्वरे । (६७।१)

सिन्धुराजबलोद्धूतः सो ऽभज्यत महान् असिः ॥ (६७।२)

भग्नम् आज्ञाय निस्त्रिंशम् अवप्लुत्य पदानि षट् । (६८।१)

सो ऽदृश्यत निमेषेण स्वरथं पुनर् आस्थितः ॥ (६८।२)

तं कार्ष्णिं समरान्मुक्तम् आस्थितं रथम् उत्तमम् । (६९।१)

सहिताः सर्वराजानः परिवव्रुः समन्ततः ॥ (६९।२)

ततश्चर्म च खड्गं च समुत्क्षिप्य महाबलः । (७०।१)

ननादार्जुनदायादः प्रेक्षमाणो जयद्रथम् ॥ (७०।२)

सिन्धुराजं परित्यज्य सौभद्रः परवीरहा । (७१।१)

तापयामास तत् सैन्यं भुवनं भास्करो यथा ॥ (७१।२)

तस्य सर्वायसीं शक्तिं शल्यः कनकभूषणाम् । (७२।१)

चिक्षेप समरे घोरां दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव ॥ (७२।२)

ताम् अवप्लुत्य जग्राह सकोशं चाकरोद् असिम् । (७३।१)

वैनतेयो यथा कार्ष्णिः पतन्तम् उरगोत्तमम् ॥ (७३।२)

तस्य लाघवम् आज्ञाय सत्त्वं चामिततेजसः । (७४।१)

सहिताः सर्वराजानः सिंहनादम् अथानदन् ॥ (७४।२)

ततस्ताम् एव शल्यस्य सौभद्रः परवीरहा । (७५।१)

मुमोच भुजवीर्येण वैडूर्यविकृताजिराम् ॥ (७५।२)

सा तस्य रथम् आसाद्य निर्मुक्तभुजगोपमा । (७६।१)

जघान सूतं शल्यस्य रथाच्चैनम् अपातयत् ॥ (७६।२)

ततो विराटद्रुपदौ धृष्टकेतुर् युधिष्ठिरः । (७७।१)

सात्यकिः केकया भीमो धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । (७७।२)

यमौ च द्रौपदेयाश्च साधु साध्विति चुक्रुशुः ॥ (७७।३)

बाणशब्दाश्च विविधाः सिंहनादाश्च पुष्कलाः । (७८।१)

प्रादुरासन् हर्षयन्तः सौभद्रम् अपलायिनम् । (७८।२)

तन्नामृष्यन्त पुत्रास्ते शत्रोर् विजयलक्षणम् ॥ (७८।३)

अथैनं सहसा सर्वे समन्तान्निशितैः शरैः । (७९।१)

अभ्याकिरन्महाराज जलदा इव पर्वतम् ॥ (७९।२)

तेषां च प्रियम् अन्विच्छन् सूतस्य च पराभवात् । (८०।१)

आर्तायनिर् अमित्रघ्नः क्रुद्धः सौभद्रम् अभ्ययात् ॥ (८०।२)