संजय उवाच । (१।१)

आत्मापराधात् सम्भूतं व्यसनं भरतर्षभ । (१।२)

प्राप्य प्राकृतवद् वीर न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ (१।३)

तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । (२।१)

द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम् । (२।२)

आर्तप्रलापांश्च बहून्मनुजाधिपसत्तम ॥ (२।३)

सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकगुरुः प्रभुः । (३।१)

वासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणाम् अकरोन्महत् ॥ (३।२)

आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस्ते विपुलः क्षयः । (४।१)

न हि ते सुकृतं किंचिद् आदौ मध्ये च भारत । (४।२)

दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः ॥ (४।३)

तस्माद् अद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् । (५।१)

शृणु युद्धं यथा वृत्तं घोरं देवासुरोपमम् ॥ (५।२)

प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । (६।१)

भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर् वाहिनीं तव ॥ (६।२)

आगच्छतस्तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान् । (७।१)

दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथः ॥ (७।२)

यथोद्वृत्तं धारयते वेला वै सलिलार्णवम् । (८।१)

पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत् ॥ (८।२)

तत्राद्भुतम् अमन्यन्त हार्दिक्यस्य पराक्रमम् । (९।१)

यद् एनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुर् आहवे ॥ (९।२)

ततो भीमस्त्रिभिर् विद्ध्वा कृतवर्माणम् आयसैः । (१०।१)

शङ्खं दध्मौ महाबाहुर् हर्षयन् सर्वपाण्डवान् ॥ (१०।२)

सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः । (११।१)

शतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत ॥ (११।२)

द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचः । (१२।१)

धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणम् आर्दयत् । (१२।२)

विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः ॥ (१२।३)

शिखण्डी चापि हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः । (१३।१)

पुनर् विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्न् इव ॥ (१३।२)

कृतवर्मा ततो राजन् सर्वतस्तान्महारथान् । (१४।१)

एकैकं पञ्चभिर् विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः । (१४।२)

धनुर् ध्वजं च संयत्तो रथाद् भूमावपातयत् ॥ (१४।३)

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः । (१५।१)

आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः ॥ (१५।२)

स गाढविद्धो बलवान् हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः । (१६।१)

चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाचलः ॥ (१६।२)

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः । (१७।१)

विसृजन्तः शरान् घोरान् कृतवर्माणम् आर्दयन् ॥ (१७।२)

तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । (१८।१)

विव्यधुः सायकैर् हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर् मृधे ॥ (१८।२)

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः । (१९।१)

शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डाम् अयस्मयीम् । (१९।२)

चिक्षेप च रथात् तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति ॥ (१९।३)

सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा । (२०।१)

कृतवर्माणम् अभितः प्रजज्वाल सुदारुणा ॥ (२०।२)

ताम् आपतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम् । (२१।१)

द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निचकर्त द्विधा तदा ॥ (२१।२)

सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा । (२२।१)

द्योतयन्ती दिशो राजन्महोल्केव दिवश्च्युता । (२२।२)

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वै भृशम् ॥ (२२।३)

ततो ऽन्यद् धनुर् आदाय वेगवत् सुमहास्वनम् । (२३।१)

भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत् ॥ (२३।२)

अथैनं पञ्चभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे । (२४।१)

भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन ह ॥ (२४।२)

भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष । (२५।१)

रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे ॥ (२५।२)

ततः क्रुद्धस्त्रिभिर् बाणैर् भीमसेनं हसन्न् इव । (२६।१)

अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत ॥ (२६।२)

त्रिभिस्त्रिभिर् महेष्वासो यतमानान्महारथान् । (२७।१)

ते ऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः ॥ (२७।२)

शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः । (२८।१)

धनुश्चिछेद समरे प्रहसन्न् इव भारत ॥ (२८।२)

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरम् । (२९।१)

असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम् ॥ (२९।२)

भ्रामयित्वा महाचर्म चामीकरविभूषितम् । (३०।१)

तम् असिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति ॥ (३०।२)

स तस्य सशरं चापं छित्त्वा संख्ये महान् असिः । (३१।१)

अभ्यगाद् धरणीं राजंश्च्युतं ज्योतिर् इवाम्बरात् ॥ (३१।२)

एतस्मिन्न् एव काले तु त्वरमाणा महारथाः । (३२।१)

विव्यधुः सायकैर् गाढं कृतवर्माणम् आहवे ॥ (३२।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय त्यक्त्वा तच्च महद् धनुः । (३३।१)

विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा ॥ (३३।२)

विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस्त्रिभिर् अजिह्मगैः । (३४।१)

शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिर् एव च ॥ (३४।२)

धनुर् अन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशाः । (३५।१)

अवारयत् कूर्मनखैर् आशुगैर् हृदिकात्मजम् ॥ (३५।२)

ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसंभवः । (३६।१)

अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम् ॥ (३६।२)

भीष्मस्य समरे राजन्मृत्योर् हेतुं महात्मनः । (३७।१)

विदर्शयन् बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ (३७।२)

तौ दिशागजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । (३८।१)

समासेदतुर् अन्योन्यं शरसंघैर् अरिंदमौ ॥ (३८।२)

विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदधानौ च सायकान् । (३९।१)

विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीन् इव भास्करौ ॥ (३९।२)

तापयन्तौ शरैस्तीक्ष्णैर् अन्योन्यं तौ महारथौ । (४०।१)

युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर् भास्कराविव ॥ (४०।२)

कृतवर्मा तु रभसं याज्ञसेनिं महारथम् । (४१।१)

विद्ध्वेषूणां त्रिसप्तत्या पुनर् विव्याध सप्तभिः ॥ (४१।२)

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् । (४२।१)

विसृजन् सशरं चापं मूर्छयाभिपरिप्लुतः ॥ (४२।२)

तं विषण्णं रथे दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ । (४३।१)

हार्दिक्यं पूजयामासुर् वासांस्यादुधुवुश्च ह ॥ (४३।२)

शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम् । (४४।१)

अपोवाह रणाद् यन्ता त्वरमाणो महारथम् ॥ (४४।२)

सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम् । (४५।१)

परिवव्रू रथैस्तूर्णं कृतवर्माणम् आहवे ॥ (४५।२)

तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः । (४६।१)

यद् एकः समरे पार्थान् वारयामास सानुगान् ॥ (४६।२)

पार्थाञ् जित्वाजयच्चेदीन् पाञ्चालान् सृञ्जयान् अपि । (४७।१)

केकयांश्च महावीर्यान् कृतवर्मा महारथः ॥ (४७।२)

ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः । (४८।१)

इतश्चेतश्च धावन्तो नैव चक्रुर् धृतिं रणे ॥ (४८।२)

जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । (४९।१)

हार्दिक्यः समरे ऽतिष्ठद् विधूम इव पावकः ॥ (४९।२)

ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः । (५०।१)

विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिर् अर्दिताः ॥ (५०।२)