वैशंपायन उवाच । (१।१)

एवम् उक्तः स बीभत्सुर् मातुलेन परंतपः । (१।२)

दुर्मना दीनमनसं वसुदेवम् उवाच ह ॥ (१।३)

नाहं वृष्णिप्रवीरेण मधुभिश्चैव मातुल । (२।१)

विहीनां पृथिवीं द्रष्टुं शक्तश्चिरम् इह प्रभो ॥ (२।२)

राजा च भीमसेनश्च सहदेवश्च पाण्डवः । (३।१)

नकुलो याज्ञसेनी च षड् एकमनसो वयम् ॥ (३।२)

राज्ञः संक्रमणे चापि कालो ऽयं वर्तते ध्रुवम् । (४।१)

तम् इमं विद्धि सम्प्राप्तं कालं कालविदां वर ॥ (४।२)

सर्वथा वृष्णिदारांस्तु बालवृद्धांस्तथैव च । (५।१)

नयिष्ये परिगृह्याहम् इन्द्रप्रस्थम् अरिंदम ॥ (५।२)

इत्युक्त्वा दारुकम् इदं वाक्यम् आह धनंजयः । (६।१)

अमात्यान् वृष्णिवीराणां द्रष्टुम् इच्छामि माचिरम् ॥ (६।२)

इत्येवम् उक्त्वा वचनं सुधर्मां यादवीं सभाम् । (७।१)

प्रविवेशार्जुनः शूरः शोचमानो महारथान् ॥ (७।२)

तम् आसनगतं तत्र सर्वाः प्रकृतयस्तथा । (८।१)

ब्राह्मणा नैगमाश्चैव परिवार्योपतस्थिरे ॥ (८।२)

तान् दीनमनसः सर्वान्निभृतान् गतचेतसः । (९।१)

उवाचेदं वचः पार्थः स्वयं दीनतरस्तदा ॥ (९।२)

शक्रप्रस्थम् अहं नेष्ये वृष्ण्यन्धकजनं स्वयम् । (१०।१)

इदं तु नगरं सर्वं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ (१०।२)

सज्जीकुरुत यानानि रत्नानि विविधानि च । (११।१)

वज्रो ऽयं भवतां राजा शक्रप्रस्थे भविष्यति ॥ (११।२)

सप्तमे दिवसे चैव रवौ विमल उद्गते । (१२।१)

बहिर् वत्स्यामहे सर्वे सज्जीभवत माचिरम् ॥ (१२।२)

इत्युक्तास्तेन ते पौराः पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा । (१३।१)

सज्जम् आशु ततश्चक्रुः स्वसिद्ध्यर्थं समुत्सुकाः ॥ (१३।२)

तां रात्रिम् अवसत् पार्थः केशवस्य निवेशने । (१४।१)

महता शोकमोहेन सहसाभिपरिप्लुतः ॥ (१४।२)

श्वोभूते ऽथ ततः शौरिर् वसुदेवः प्रतापवान् । (१५।१)

युक्त्वात्मानं महातेजा जगाम गतिम् उत्तमाम् ॥ (१५।२)

ततः शब्दो महान् आसीद् वसुदेवस्य वेश्मनि । (१६।१)

दारुणः क्रोशतीनां च रुदतीनां च योषिताम् ॥ (१६।२)

प्रकीर्णमूर्धजाः सर्वा विमुक्ताभरणस्रजः । (१७।१)

उरांसि पाणिभिर् घ्नन्त्यो व्यलपन् करुणं स्त्रियः ॥ (१७।२)

तं देवकी च भद्रा च रोहिणी मदिरा तथा । (१८।१)

अन्वारोढुं व्यवसिता भर्तारं योषितां वराः ॥ (१८।२)

ततः शौरिं नृयुक्तेन बहुमाल्येन भारत । (१९।१)

यानेन महता पार्थो बहिर् निष्क्रामयत् तदा ॥ (१९।२)

तम् अन्वयुस्तत्र तत्र दुःखशोकसमाहताः । (२०।१)

द्वारकावासिनः पौराः सर्व एव नरर्षभ ॥ (२०।२)

तस्याश्वमेधिकं छत्रं दीप्यमानाश्च पावकाः । (२१।१)

पुरस्तात् तस्य यानस्य याजकाश्च ततो ययुः ॥ (२१।२)

अनुजग्मुश्च तं वीरं देव्यस्ता वै स्वलंकृताः । (२२।१)

स्त्रीसहस्रैः परिवृता वधूभिश्च सहस्रशः ॥ (२२।२)

यस्तु देशः प्रियस्तस्य जीवतो ऽभून्महात्मनः । (२३।१)

तत्रैनम् उपसंकल्प्य पितृमेधं प्रचक्रिरे ॥ (२३।२)

तं चिताग्निगतं वीरं शूरपुत्रं वराङ्गनाः । (२४।१)

ततो ऽन्वारुरुहुः पत्न्यश्चतस्रः पतिलोकगाः ॥ (२४।२)

तं वै चतसृभिः स्त्रीभिर् अन्वितं पाण्डुनन्दनः । (२५।१)

अदाहयच्चन्दनैश्च गन्धैर् उच्चावचैर् अपि ॥ (२५।२)

ततः प्रादुरभूच्छब्दः समिद्धस्य विभावसोः । (२६।१)

सामगानां च निर्घोषो नराणां रुदताम् अपि ॥ (२६।२)

ततो वज्रप्रधानास्ते वृष्णिवीरकुमारकाः । (२७।१)

सर्व एवोदकं चक्रुः स्त्रियश्चैव महात्मनः ॥ (२७।२)

अलुप्तधर्मस्तं धर्मं कारयित्वा स फल्गुनः । (२८।१)

जगाम वृष्णयो यत्र विनष्टा भरतर्षभ ॥ (२८।२)

स तान् दृष्ट्वा निपतितान् कदने भृशदुःखितः । (२९।१)

बभूवातीव कौरव्यः प्राप्तकालं चकार च ॥ (२९।२)

यथाप्रधानतश्चैव चक्रे सर्वाः क्रियास्तदा । (३०।१)

ये हता ब्रह्मशापेन मुसलैर् एरकोद्भवैः ॥ (३०।२)

ततः शरीरे रामस्य वासुदेवस्य चोभयोः । (३१।१)

अन्विष्य दाहयामास पुरुषैर् आप्तकारिभिः ॥ (३१।२)

स तेषां विधिवत् कृत्वा प्रेतकार्याणि पाण्डवः । (३२।१)

सप्तमे दिवसे प्रायाद् रथम् आरुह्य सत्वरः । (३२।२)

अश्वयुक्तै रथैश्चापि गोखरोष्ट्रयुतैर् अपि ॥ (३२।३)

स्त्रियस्ता वृष्णिवीराणां रुदत्यः शोककर्शिताः । (३३।१)

अनुजग्मुर् महात्मानं पाण्डुपुत्रं धनंजयम् ॥ (३३।२)

भृत्यास्त्वन्धकवृष्णीनां सादिनो रथिनश्च ये । (३४।१)

वीरहीनं वृद्धबालं पौरजानपदास्तथा । (३४।२)

ययुस्ते परिवार्याथ कलत्रं पार्थशासनात् ॥ (३४।३)

कुञ्जरैश्च गजारोहा ययुः शैलनिभैस्तथा । (३५।१)

सपादरक्षैः संयुक्ताः सोत्तरायुधिका ययुः ॥ (३५।२)

पुत्राश्चान्धकवृष्णीनां सर्वे पार्थम् अनुव्रताः । (३६।१)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव महाधनाः ॥ (३६।२)

दश षट् च सहस्राणि वासुदेवावरोधनम् । (३७।१)

पुरस्कृत्य ययुर् वज्रं पौत्रं कृष्णस्य धीमतः ॥ (३७।२)

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । (३८।१)

भोजवृष्ण्यन्धकस्त्रीणां हतनाथानि निर्ययुः ॥ (३८।२)

तत् सागरसमप्रख्यं वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत् । (३९।१)

उवाह रथिनां श्रेष्ठः पार्थः परपुरंजयः ॥ (३९।२)

निर्याते तु जने तस्मिन् सागरो मकरालयः । (४०।१)

द्वारकां रत्नसम्पूर्णां जलेनाप्लावयत् तदा ॥ (४०।२)

तद् अद्भुतम् अभिप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जनाः । (४१।१)

तूर्णात् तूर्णतरं जग्मुर् अहो दैवम् इति ब्रुवन् ॥ (४१।२)

काननेषु च रम्येषु पर्वतेषु नदीषु च । (४२।१)

निवसन्न् आनयामास वृष्णिदारान् धनंजयः ॥ (४२।२)

स पञ्चनदम् आसाद्य धीमान् अतिसमृद्धिमत् । (४३।१)

देशे गोपशुधान्याढ्ये निवासम् अकरोत् प्रभुः ॥ (४३।२)

ततो लोभः समभवद् दस्यूनां निहतेश्वराः । (४४।१)

दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमानाः पार्थेनैकेन भारत ॥ (४४।२)

ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः । (४५।१)

आभीरा मन्त्रयामासुः समेत्याशुभदर्शनाः ॥ (४५।२)

अयम् एको ऽर्जुनो योद्धा वृद्धबालं हतेश्वरम् । (४६।१)

नयत्यस्मान् अतिक्रम्य योधाश्चेमे हतौजसः ॥ (४६।२)

ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवस्ते सहस्रशः । (४७।१)

अभ्यधावन्त वृष्णीनां तं जनं लोप्त्रहारिणः ॥ (४७।२)

महता सिंहनादेन द्रावयन्तः पृथग्जनम् । (४८।१)

अभिपेतुर् धनार्थं ते कालपर्यायचोदिताः ॥ (४८।२)

ततो निवृत्तः कौन्तेयः सहसा सपदानुगः । (४९।१)

उवाच तान्महाबाहुर् अर्जुनः प्रहसन्न् इव ॥ (४९।२)

निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदि स्थ न मुमूर्षवः । (५०।१)

नेदानीं शरनिर्भिन्नाः शोचध्वं निहता मया ॥ (५०।२)

तथोक्तास्तेन वीरेण कदर्थीकृत्य तद् वचः । (५१।१)

अभिपेतुर् जनं मूढा वार्यमाणाः पुनः पुनः ॥ (५१।२)

ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं महत् । (५२।१)

आरोपयितुम् आरेभे यत्नाद् इव कथंचन ॥ (५२।२)

चकार सज्यं कृच्छ्रेण संभ्रमे तुमुले सति । (५३।१)

चिन्तयामास चास्त्राणि न च सस्मार तान्यपि ॥ (५३।२)

वैकृत्यं तन्महद् दृष्ट्वा भुजवीर्ये तथा युधि । (५४।१)

दिव्यानां च महास्त्राणां विनाशाद् व्रीडितो ऽभवत् ॥ (५४।२)

वृष्णियोधाश्च ते सर्वे गजाश्वरथयायिनः । (५५।१)

न शेकुर् आवर्तयितुं ह्रियमाणं च तं जनम् ॥ (५५।२)

कलत्रस्य बहुत्वात् तु संपतत्सु ततस्ततः । (५६।१)

प्रयत्नम् अकरोत् पार्थो जनस्य परिरक्षणे ॥ (५६।२)

मिषतां सर्वयोधानां ततस्ताः प्रमदोत्तमाः । (५७।१)

समन्ततो ऽवकृष्यन्त कामाच्चान्याः प्रवव्रजुः ॥ (५७।२)

ततो गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः पार्थो धनंजयः । (५८।१)

जघान दस्यून् सोद्वेगो वृष्णिभृत्यैः सह प्रभुः ॥ (५८।२)

क्षणेन तस्य ते राजन् क्षयं जग्मुर् अजिह्मगाः । (५९।१)

अक्षया हि पुरा भूत्वा क्षीणाः क्षतजभोजनाः ॥ (५९।२)

स शरक्षयम् आसाद्य दुःखशोकसमाहतः । (६०।१)

धनुष्कोट्या तदा दस्यून् अवधीत् पाकशासनिः ॥ (६०।२)

प्रेक्षतस्त्वेव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः । (६१।१)

जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्ताज्जनमेजय ॥ (६१।२)

धनंजयस्तु दैवं तन्मनसाचिन्तयत् प्रभुः । (६२।१)

दुःखशोकसमाविष्टो निःश्वासपरमो ऽभवत् ॥ (६२।२)

अस्त्राणां च प्रणाशेन बाहुवीर्यस्य संक्षयात् । (६३।१)

धनुषश्चाविधेयत्वाच्छराणां संक्षयेण च ॥ (६३।२)

बभूव विमनाः पार्थो दैवम् इत्यनुचिन्तयन् । (६४।१)

न्यवर्तत ततो राजन्नेदम् अस्तीति चाब्रवीत् ॥ (६४।२)

ततः स शेषम् आदाय कलत्रस्य महामतिः । (६५।१)

हृतभूयिष्ठरत्नस्य कुरुक्षेत्रम् अवातरत् ॥ (६५।२)

एवं कलत्रम् आनीय वृष्णीनां हृतशेषितम् । (६६।१)

न्यवेशयत कौरव्यस्तत्र तत्र धनंजयः ॥ (६६।२)

हार्दिक्यतनयं पार्थो नगरं मार्तिकावतम् । (६७।१)

भोजराजकलत्रं च हृतशेषं नरोत्तमः ॥ (६७।२)

ततो वृद्धांश्च बालांश्च स्त्रियश्चादाय पाण्डवः । (६८।१)

वीरैर् विहीनान् सर्वांस्ताञ्शक्रप्रस्थे न्यवेशयत् ॥ (६८।२)

यौयुधानिं सरस्वत्यां पुत्रं सात्यकिनः प्रियम् । (६९।१)

न्यवेशयत धर्मात्मा वृद्धबालपुरस्कृतम् ॥ (६९।२)

इन्द्रप्रस्थे ददौ राज्यं वज्राय परवीरहा । (७०।१)

वज्रेणाक्रूरदारास्तु वार्यमाणाः प्रवव्रजुः ॥ (७०।२)

रुक्मिणी त्वथ गान्धारी शैब्या हैमवतीत्यपि । (७१।१)

देवी जाम्बवती चैव विविशुर् जातवेदसम् ॥ (७१।२)

सत्यभामा तथैवान्या देव्यः कृष्णस्य संमताः । (७२।१)

वनं प्रविविशू राजंस्तापस्ये कृतनिश्चयाः ॥ (७२।२)

द्वारकावासिनो ये तु पुरुषाः पार्थम् अन्वयुः । (७३।१)

यथार्हं संविभज्यैनान् वज्रे पर्यददज्जयः ॥ (७३।२)

स तत् कृत्वा प्राप्तकालं बाष्पेणापिहितो ऽर्जुनः । (७४।१)

कृष्णद्वैपायनं राजन् ददर्शासीनम् आश्रमे ॥ (७४।२)