महेश्वर उवाच । (१।१)

तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिद् उत्तमा । (१।२)

तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा ॥ (१।३)

साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि । (२।१)

प्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना ॥ (२।२)

यतो यतः सा सुदती माम् उपाधावद् अन्तिके । (३।१)

ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम् ॥ (३।२)

तां दिदृक्षुर् अहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वम् आगतः । (४।१)

चतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शयन् योगम् आत्मनः ॥ (४।२)

पूर्वेण वदनेनाहम् इन्द्रत्वम् अनुशास्मि ह । (५।१)

उत्तरेण त्वया सार्धं रमाम्यहम् अनिन्दिते ॥ (५।२)

पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम् । (६।१)

दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति प्रजाः ॥ (६।२)

जटिलो ब्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्यया । (७।१)

देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम् ॥ (७।२)

इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकाङ्क्षिणा मम । (८।१)

दग्ध्वा कण्ठं तु तद् यातं तेन श्रीकण्ठता मम ॥ (८।२)

उमोवाच । (९।१)

वाहनेषु प्रभूतेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्सु ते । (९।२)

कथं गोवृषभो देव वाहनत्वम् उपागतः ॥ (९।३)

महेश्वर उवाच । (१०।१)

सुरभीं ससृजे ब्रह्मामृतधेनुं पयोमुचम् । (१०।२)

सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयो ऽमृतम् ॥ (१०।३)

तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रम् आगतः । (११।१)

ततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वम् आगताः ॥ (११।२)

ततो ऽहं लोकगुरुणा शमं नीतो ऽर्थवेदिना । (१२।१)

वृषं चेमं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनम् एव च ॥ (१२।२)

उमोवाच । (१३।१)

निवासा बहुरूपास्ते विश्वरूपगुणान्विताः । (१३।२)

तांश्च संत्यज्य भगवञ्श्मशाने रमसे कथम् ॥ (१३।३)

केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुले । (१४।१)

गृध्रगोमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले ॥ (१४।२)

अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे । (१५।१)

विनिकीर्णामिषचये शिवानादविनादिते ॥ (१५।२)

महेश्वर उवाच । (१६।१)

मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्वहम् । (१६।२)

न च मेध्यतरं किंचिच्छ्मशानाद् इह विद्यते ॥ (१६।३)

तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनः । (१७।१)

न्यग्रोधशाखासंछन्ने निर्भुक्तस्रग्विभूषिते ॥ (१७।२)

तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने । (१८।१)

न च भूतगणैर् देवि विनाहं वस्तुम् उत्सहे ॥ (१८।२)

एष वासो हि मे मेध्यः स्वर्गीयश्च मतो हि मे । (१९।१)

पुण्यः परमकश्चैव मेध्यकामैर् उपास्यते ॥ (१९।२)

उमोवाच । (२०।१)

भगवन् सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर । (२०।२)

पिनाकपाणे वरद संशयो मे महान् अयम् ॥ (२०।३)

अयं मुनिगणः सर्वस्तपस्तप इति प्रभो । (२१।१)

तपोऽन्वेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः ॥ (२१।२)

अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्यया । (२२।१)

एतं ममेह संदेहं वक्तुम् अर्हस्यरिंदम ॥ (२२।२)

धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वाचरितुं नरैः । (२३।१)

शक्यो धर्मम् अविन्दद्भिर् धर्मज्ञ वद मे प्रभो ॥ (२३।२)

नारद उवाच । (२४।१)

ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवीं प्रत्यपूजयत् । (२४।२)

वाग्भिर् ऋग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविदां वर ॥ (२४।३)

महेश्वर उवाच । (२५।१)

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् । (२५।२)

शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः ॥ (२५।३)

परदारेष्वसंकल्पो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम् । (२६।१)

अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम् ॥ (२६।२)

एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयः । (२७।१)

देहिभिर् धर्मपरमैः कर्तव्यो धर्मसंचयः ॥ (२७।२)

उमोवाच । (२८।१)

भगवन् संशयं पृष्टस्तं मे व्याख्यातुम् अर्हसि । (२८।२)

चातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः ॥ (२८।३)

ब्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिये कीदृशो भवेत् । (२९।१)

वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत् ॥ (२९।२)

महेश्वर उवाच । (३०।१)

न्यायतस्ते महाभागे संशयः समुदीरितः । (३०।२)

भूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातयः ॥ (३०।३)

उपवासः सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः । (३१।१)

स हि धर्मार्थम् उत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ (३१।२)

तस्य धर्मक्रिया देवि व्रतचर्या च न्यायतः । (३२।१)

तथोपनयनं चैव द्विजायैवोपपद्यते ॥ (३२।२)

गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्यायाभ्यसनात्मकः । (३३।१)

देहिभिर् धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसंभवः ॥ (३३।२)

उमोवाच । (३४।१)

भगवन् संशयो मे ऽत्र तं मे व्याख्यातुम् अर्हसि । (३४।२)

चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन प्रकीर्तय ॥ (३४।३)

महेश्वर उवाच । (३५।१)

रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम् । (३५।२)

व्रतचर्यापरो धर्मो गुरुपादप्रसादनम् ॥ (३५।३)

भैक्षचर्यापरो धर्मो धर्मो नित्योपवासिता । (३६।१)

नित्यस्वाध्यायिता धर्मो ब्रह्मचर्याश्रमस्तथा ॥ (३६।२)

गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजः । (३७।१)

विन्देतानन्तरं भार्याम् अनुरूपां यथाविधि ॥ (३७।२)

शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम् । (३८।१)

धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं तथैव च ॥ (३८।२)

आहिताग्निर् अधीयानो जुह्वानः संयतेन्द्रियः । (३९।१)

विघसाशी यताहारो गृहस्थः सत्यवाक् शुचिः ॥ (३९।२)

अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम् । (४०।१)

इष्टीश्च पशुबन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत् ॥ (४०।२)

यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु । (४१।१)

अपूर्वभोजनं धर्मो विघसाशित्वम् एव च ॥ (४१।२)

भुक्ते परिजने पश्चाद् भोजनं धर्म उच्यते । (४२।१)

ब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्य विशेषतः ॥ (४२।२)

दंपत्योः समशीलत्वं धर्मश्च गृहमेधिनाम् । (४३।१)

गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलिक्रिया ॥ (४३।२)

नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता । (४४।१)

सुसंमृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमोद्गमे गृहे ॥ (४४।२)

एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणः । (४५।१)

द्विजातीनां सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते ॥ (४५।२)

यस्तु क्षत्रगतो देवि त्वया धर्म उदीरितः । (४६।१)

तम् अहं ते प्रवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता ॥ (४६।२)

क्षत्रियस्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनम् आदितः । (४७।१)

निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते ॥ (४७।२)

प्रजाः पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिपः । (४८।१)

तस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसंचिताः ॥ (४८।२)

तत्र राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय एव च । (४९।१)

अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनम् एव च ॥ (४९।२)

यज्ञोपवीतधारणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथा । (५०।१)

भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता ॥ (५०।२)

सम्यग् दण्डे स्थितिर् धर्मो धर्मो वेदक्रतुक्रियाः । (५१।१)

व्यवहारस्थितिर् धर्मः सत्यवाक्यरतिस्तथा ॥ (५१।२)

आर्तहस्तप्रदो राजा प्रेत्य चेह महीयते । (५२।१)

गोब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः । (५२।२)

अश्वमेधजितांल्लोकान् प्राप्नोति त्रिदिवालये ॥ (५२।३)

वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा । (५३।१)

अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनम् एव च ॥ (५३।२)

वाणिज्यं सत्पथस्थानम् आतिथ्यं प्रशमो दमः । (५४।१)

विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्मः सनातनः ॥ (५४।२)

तिलान् गन्धान् रसांश्चैव न विक्रीणीत वै क्वचित् । (५५।१)

वणिक्पथम् उपासीनो वैश्यः सत्पथम् आश्रितः ॥ (५५।२)

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः । (५६।१)

शूद्रधर्मः परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु ॥ (५६।२)

स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधो जितेन्द्रियः । (५७।१)

शुश्रूषन्न् अतिथिं प्राप्तं तपः संचिनुते महत् ॥ (५७।२)

त्यक्तहिंसः शुभाचारो देवताद्विजपूजकः । (५८।१)

शूद्रो धर्मफलैर् इष्टैः सम्प्रयुज्येत बुद्धिमान् ॥ (५८।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शोभने । (५९।१)

एकैकस्येह सुभगे किम् अन्यच्छ्रोतुम् इच्छसि ॥ (५९।२)