युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । (१।२)

दैवे पुरुषकारे च किं स्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर ॥ (२।३)

दैवमानुषयोः किं स्वित् कर्मणोः श्रेष्ठम् इत्युत । (३।१)

पुरा वसिष्ठो भगवान् पितामहम् अपृच्छत ॥ (३।२)

ततः पद्मोद्भवो राजन् देवदेवः पितामहः । (४।१)

उवाच मधुरं वाक्यम् अर्थवद्धेतुभूषितम् ॥ (४।२)

नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन विना फलम् । (५।१)

बीजाद् बीजं प्रभवति बीजाद् एव फलं स्मृतम् ॥ (५।२)

यादृशं वपते बीजं क्षेत्रम् आसाद्य कर्षकः । (६।१)

सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम् ॥ (६।२)

यथा बीजं विना क्षेत्रम् उप्तं भवति निष्फलम् । (७।१)

तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ॥ (७।२)

क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजम् उदाहृतम् । (८।१)

क्षेत्रबीजसमायोगात् ततः सस्यं समृध्यते ॥ (८।२)

कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयम् अश्नाति कारकः । (९।१)

प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ (९।२)

शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा । (१०।१)

कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते क्वचित् ॥ (१०।२)

कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यविक्षतः । (११।१)

अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम् ॥ (११।२)

तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च । (१२।१)

प्राप्यते कर्मणा सर्वं न दैवाद् अकृतात्मना ॥ (१२।२)

तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता । (१३।१)

सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपपद्यते ॥ (१३।२)

ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश् चन्द्रार्कमारुताः । (१४।१)

सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद् देवतां गताः ॥ (१४।२)

अर्थो वा मित्रवर्गो वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम् । (१५।१)

श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः ॥ (१५।२)

शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण च । (१६।१)

वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम् ॥ (१६।२)

नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम् । (१७।१)

नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम् ॥ (१७।२)

येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः । (१८।१)

स एष भगवान् विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः ॥ (१८।२)

स्वं चेत् कर्मफलं न स्यात् सर्वम् एवाफलं भवेत् । (१९।१)

लोको दैवं समालम्ब्य उदासीनो भवेन्न तु ॥ (१९।२)

अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवम् अनुवर्तते । (२०।१)

वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबम् इवाङ्गना ॥ (२०।२)

न तथा मानुषे लोके भयम् अस्ति शुभाशुभे । (२१।१)

यथा त्रिदशलोके हि भयम् अल्पेन जायते ॥ (२१।२)

कृतः पुरुषकारस्तु दैवम् एवानुवर्तते । (२२।१)

न दैवम् अकृते किंचित् कस्यचिद् दातुम् अर्हति ॥ (२२।२)

यदा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि । (२३।१)

कथं कर्म विना दैवं स्थास्यते स्थापयिष्यति ॥ (२३।२)

न दैवतानि लोके ऽस्मिन् व्यापारं यान्ति कस्यचित् । (२४।१)

व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रम् आत्माभिभवशङ्कया ॥ (२४।२)

ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः । (२५।१)

कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद् यतो दैवं प्रवर्तते ॥ (२५।२)

कथं चास्य समुत्पत्तिर् यथा दैवं प्रवर्तते । (२६।१)

एवं त्रिदशलोके ऽपि प्राप्यन्ते बहवश्छलाः ॥ (२६।२)

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुर् आत्मैव रिपुर् आत्मनः । (२७।१)

आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च ॥ (२७।२)

कृतं च विकृतं किंचित् कृते कर्मणि सिध्यति । (२८।१)

सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं प्रपद्यते ॥ (२८।२)

देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैर् अवाप्यते । (२९।१)

पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति ॥ (२९।२)

पुरा ययातिर् विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ । (३०।१)

पुनर् आरोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः ॥ (३०।२)

पुरूरवाश्च राजर्षिर् द्विजैर् अभिहितः पुरा । (३१।१)

ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः ॥ (३१।२)

अश्वमेधादिभिर् यज्ञैः सत्कृतः कोसलाधिपः । (३२।१)

महर्षिशापात् सौदासः पुरुषादत्वम् आगतः ॥ (३२।२)

अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ । (३३।१)

न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा ॥ (३३।२)

वसुर् यज्ञशतैर् इष्ट्वा द्वितीय इव वासवः । (३४।१)

मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः ॥ (३४।२)

बलिर् वैरोचनिर् बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः । (३५।१)

विष्णोः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः ॥ (३५।२)

शक्रस्योदस्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयः । (३६।१)

द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः ॥ (३६।२)

अज्ञानाद् ब्राह्मणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च । (३७।१)

वैशंपायनविप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः ॥ (३७।२)

गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे । (३८।१)

पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वम् आगतः ॥ (३८।२)

धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः । (३९।१)

प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे ॥ (३९।२)

पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर् महाबलैः । (४०।१)

पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद् भुजसंश्रयात् ॥ (४०।२)

तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः । (४१।१)

किं ते दैवबलाच्छापम् उत्सृजन्ते न कर्मणा ॥ (४१।२)

पापम् उत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम् । (४२।१)

लोभमोहसमापन्नं न दैवं त्रायते नरम् ॥ (४२।२)

यथाग्निः पवनोद्धूतः सूक्ष्मो ऽपि भवते महान् । (४३।१)

तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते ॥ (४३।२)

यथा तैलक्षयाद् दीपः प्रम्लानिम् उपगच्छति । (४४।१)

तथा कर्मक्षयाद् दैवं प्रम्लानिम् उपगच्छति ॥ (४४।२)

विपुलम् अपि धनौघं प्राप्य भोगान् स्त्रियो वा पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो ऽपि भोक्तुम् । (४५।१)

सुनिहितम् अपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं व्ययगुणम् अपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते ॥ (४५।२)

भवति मनुजलोकाद् देवलोको विशिष्टो बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि । (४६।१)

पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां न च फलति विकर्मा जीवलोकेन दैवम् ॥ (४६।२)

व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वं गुरुम् इव कृतम् अग्र्यं कर्म संयाति दैवम् । (४७।१)

अनुपहतम् अदीनं कामकारेण दैवं नयति पुरुषकारः संचितस्तत्र तत्र ॥ (४७।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं मया वै मुनिसत्तम । (४८।१)

फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः ॥ (४८।२)

अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा । (४९।१)

विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गम् अवाप्नुयात् ॥ (४९।२)