संजय उवाच । (१।१)

व्युष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाः । (१।२)

पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च अभिजग्मुः पितामहम् ॥ (१।३)

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम् । (२।१)

अभिवाद्योपतस्थुर् वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ (२।२)

कन्याश्चन्दनचूर्णैश्च लाजैर् माल्यैश्च सर्वशः । (३।१)

स्त्रियो बालास्तथा वृद्धाः प्रेक्षकाश्च पृथग्जनाः । (३।२)

समभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमोनुदम् ॥ (३।३)

तूर्याणि गणिका वारास्तथैव नटनर्तकाः । (४।१)

उपानृत्यञ् जगुश्चैव वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ (४।२)

उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान् विप्रमुच्य च । (५।१)

आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः ॥ (५।२)

अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतम् अरिंदमम् । (६।१)

अन्योन्यं प्रीतिमन्तस्ते यथापूर्वं यथावयः ॥ (६।२)

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर् भीष्मशोभिता । (७।१)

शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम् ॥ (७।२)

विबभौ च नृपाणां सा पितामहम् उपासताम् । (८।१)

देवानाम् इव देवेशं पितामहम् उपासताम् ॥ (८।२)

भीष्मस्तु वेदनां धैर्यान्निगृह्य भरतर्षभ । (९।१)

अभितप्तः शरैश्चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत् ॥ (९।२)

शराभितप्तकायो ऽहं शरसंतापमूर्छितः । (१०।१)

पानीयम् अभिकाङ्क्षे ऽहं राज्ञस्तान् प्रत्यभाषत ॥ (१०।२)

ततस्ते क्षत्रिया राजन् समाजह्रुः समन्ततः । (११।१)

भक्ष्यान् उच्चावचांस्तत्र वारिकुम्भांश्च शीतलान् ॥ (११।२)

उपनीतं च तद् दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत् । (१२।१)

नाद्य तात मया शक्यं भोगान् कांश्चन मानुषान् ॥ (१२।२)

उपभोक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागतो ह्यहम् । (१३।१)

प्रतीक्षमाणस्तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः ॥ (१३।२)

एवम् उक्त्वा शांतनवो दीनवाक् सर्वपार्थिवान् । (१४।१)

धनंजयं महाबाहुम् अभ्यभाषत भारत ॥ (१४।२)

अथोपेत्य महाबाहुर् अभिवाद्य पितामहम् । (१५।१)

अतिष्ठत् प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ (१५।२)

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्न् अभिवाद्याग्रतः स्थितम् । (१६।१)

अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम् ॥ (१६।२)

दह्यते ऽदः शरीरं मे संस्यूतो ऽस्मि महेषुभिः । (१७।१)

मर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति ॥ (१७।२)

ह्लादनार्थं शरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन । (१८।१)

त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुम् अम्भो यथाविधि ॥ (१८।२)

अर्जुनस्तु तथेत्युक्त्वा रथम् आरुह्य वीर्यवान् । (१९।१)

अधिज्यं बलवत् कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद् धनुः ॥ (१९।२)

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः । (२०।१)

वित्रेसुः सर्वभूतानि श्रुत्वा सर्वे च पार्थिवाः ॥ (२०।२)

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः । (२१।१)

शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ (२१।२)

संधाय च शरं दीप्तम् अभिमन्त्र्य महायशाः । (२२।१)

पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः । (२२।२)

अविध्यत् पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे ॥ (२२।३)

उत्पपात ततो धारा विमला वारिणः शिवा । (२३।१)

शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च ॥ (२३।२)

अतर्पयत् ततः पार्थः शीतया वारिधारया । (२४।१)

भीष्मं कुरूणाम् ऋषभं दिव्यकर्मपराक्रमः ॥ (२४।२)

कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रस्येव विकुर्वतः । (२५।१)

विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः ॥ (२५।२)

तत् कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोर् अतिमानुषम् अद्भुतम् । (२६।१)

सम्प्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव ॥ (२६।२)

विस्मयाच्चोत्तरीयाणि व्याविध्यन् सर्वतो नृपाः । (२७।१)

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्तुमुलं सर्वतो ऽभवत् ॥ (२७।२)

तृप्तः शांतनवश्चापि राजन् बीभत्सुम् अब्रवीत् । (२८।१)

सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्न् इव ॥ (२८।२)

नैतच्चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन । (२९।१)

कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिर् अमितद्युतिः ॥ (२९।२)

वासुदेवसहायस्त्वं महत् कर्म करिष्यसि । (३०।१)

यन्नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैर् अपि ध्रुवम् ॥ (३०।२)

विदुस्त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः । (३१।१)

धनुर्धराणाम् एकस्त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु ॥ (३१।२)

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां गरुडो वरः । (३२।१)

सरसां सागरः श्रेष्ठो गौर् वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥ (३२।२)

आदित्यस्तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान् वरः । (३३।१)

जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस्त्वम् असि धन्विनाम् ॥ (३३।२)

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं संबोध्यमानं विदुरेण चैव । (३४।१)

द्रोणेन रामेण जनार्दनेन मुहुर् मुहुः संजयेनापि चोक्तम् ॥ (३४।२)

परीतबुद्धिर् हि विसंज्ञकल्पो दुर्योधनो नाभ्यनन्दद् वचो मे । (३५।१)

स शेष्यते वै निहतश्चिराय शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः ॥ (३५।२)

ततः श्रुत्वा तद् वचः कौरवेन्द्रो दुर्योधनो दीनमना बभूव । (३६।१)

तम् अब्रवीच्छांतनवो ऽभिवीक्ष्य निबोध राजन् भव वीतमन्युः ॥ (३६।२)

दृष्टं दुर्योधनेदं ते यथा पार्थेन धीमता । (३७।१)

जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः । (३७।२)

एतस्य कर्ता लोके ऽस्मिन्नान्यः कश्चन विद्यते ॥ (३७।३)

आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यम् अथ वैष्णवम् । (३८।१)

ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः । (३८।२)

धातुस्त्वष्टुश्च सवितुर् दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥ (३८।३)

सर्वस्मिन्मानुषे लोके वेत्त्येको हि धनंजयः । (३९।१)

कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वै वेद कश्चन । (३९।२)

न शक्याः पाण्डवास्तात युद्धे जेतुं कथंचन ॥ (३९।३)

अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः । (४०।१)

तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिना । (४०।२)

कृतिना समरे राजन् संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ (४०।३)

यावत् कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसंसदि । (४१।१)

तावत् पार्थेन शूरेण संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ (४१।२)

यावच्चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिः । (४२।१)

नाशयत्यर्जुनस्तावत् संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ (४२।२)

यावत् तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः । (४३।१)

नृपाश्च बहवो राजंस्तावत् संधिः प्रयुज्यताम् ॥ (४३।२)

न निर्दहति ते यावत् क्रोधदीप्तेक्षणश्चमूम् । (४४।१)

युधिष्ठिरो हि तावद् वै संधिस्ते तात युज्यताम् ॥ (४४।२)

नकुलः सहदेवश्च भीमसेनश्च पाण्डवः । (४५।१)

यावच्चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः । (४५।२)

तावत् ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रोचताम् ॥ (४५।३)

युद्धं मदन्तम् एवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः । (४६।१)

एतत् ते रोचतां वाक्यं यद् उक्तो ऽसि मयानघ । (४६।२)

एतत् क्षेमम् अहं मन्ये तव चैव कुलस्य च ॥ (४६।३)

त्यक्त्वा मन्युम् उपशाम्यस्व पार्थैः पर्याप्तम् एतद् यत् कृतं फल्गुनेन । (४७।१)

भीष्मस्यान्ताद् अस्तु वः सौहृदं वा संप्रश्लेषः साधु राजन् प्रसीद ॥ (४७।२)

राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवानाम् इन्द्रप्रस्थं धर्मराजो ऽनुशास्तु । (४८।१)

मा मित्रध्रुक् पार्थिवानां जघन्यः पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र ॥ (४८।२)

ममावसानाच्छान्तिर् अस्तु प्रजानां संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तः । (४९।१)

पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन् ॥ (४९।२)

न चेद् एवं प्राप्तकालं वचो मे मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्यबुद्ध्या । (५०।१)

भीष्मस्यान्ताद् एतदन्ताः स्थ सर्वे सत्याम् एतां भारतीम् ईरयामि ॥ (५०।२)

एतद् वाक्यं सौहृदाद् आपगेयो मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा । (५१।१)

तूष्णीम् आसीच्छल्यसंतप्तमर्मा यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य ॥ (५१।२)