युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च । (१।२)

दातृप्रतिग्रहीत्रोर् वा को विशेषः पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

साधोर् यः प्रतिगृह्णीयात् तथैवासाधुतो द्विजः । (२।२)

गुणवत्यल्पदोषः स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति ॥ (२।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३।१)

वृषादर्भेश्च संवादं सप्तर्षीणां च भारत ॥ (३।२)

कश्यपो ऽत्रिर् वसिष्ठश्च भरद्वाजो ऽथ गौतमः । (४।१)

विश्वामित्रो जमदग्निः साध्वी चैवाप्यरुन्धती ॥ (४।२)

सर्वेषाम् अथ तेषां तु गण्डाभूत् कर्मकारिका । (५।१)

शूद्रः पशुसखश्चैव भर्ता चास्या बभूव ह ॥ (५।२)

ते वै सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर् महीम् इमाम् । (६।१)

समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ (६।२)

अथाभवद् अनावृष्टिर् महती कुरुनन्दन । (७।१)

कृच्छ्रप्राणो ऽभवद् यत्र लोको ऽयं वै क्षुधान्वितः ॥ (७।२)

कस्मिंश्चिच्च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना । (८।१)

दक्षिणार्थे ऽथ ऋत्विग्भ्यो दत्तः पुत्रो निजः किल ॥ (८।२)

तस्मिन् काले ऽथ सो ऽल्पायुर् दिष्टान्तम् अगमत् प्रभो । (९।१)

ते तं क्षुधाभिसंतप्ताः परिवार्योपतस्थिरे ॥ (९।२)

याज्यात्मजम् अथो दृष्ट्वा गतासुम् ऋषिसत्तमाः । (१०।१)

अपचन्त तदा स्थाल्यां क्षुधार्ताः किल भारत ॥ (१०।२)

निराद्ये मर्त्यलोके ऽस्मिन्न् आत्मानं ते परीप्सवः । (११।१)

कृच्छ्राम् आपेदिरे वृत्तिम् अन्नहेतोस्तपस्विनः ॥ (११।२)

अटमानो ऽथ तान्मार्गे पचमानान्महीपतिः । (१२।१)

राजा शैब्यो वृषादर्भिः क्लिश्यमानान् ददर्श ह ॥ (१२।२)

वृषादर्भिर् उवाच । (१३।१)

प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिर् वै प्रतिगृह्णताम् । (१३।२)

मयि यद् विद्यते वित्तं तच्छृणुध्वं तपोधनाः ॥ (१३।३)

प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्याम् अहं वो ऽश्वतरीसहस्रम् । (१४।१)

एकैकशः सवृषाः सम्प्रसूताः सर्वेषां वै शीघ्रगाः श्वेतलोमाः ॥ (१४।२)

कुलंभरान् अनडुहः शतंशतान् धुर्याञ्शुभान् सर्वशो ऽहं ददानि । (१५।१)

पृथ्वीवाहान् पीवरांश्चैव तावद् अग्र्या गृष्ट्यो धेनवः सुव्रताश्च ॥ (१५।२)

वरान् ग्रामान् व्रीहियवं रसांश्च रत्नं चान्यद् दुर्लभं किं ददानि । (१६।१)

मा स्माभक्ष्ये भावम् एवं कुरुध्वं पुष्ट्यर्थं वै किं प्रयच्छाम्यहं वः ॥ (१६।२)

ऋषय ऊचुः । (१७।१)

राजन् प्रतिग्रहो राज्ञो मध्वास्वादो विषोपमः । (१७।२)

तज्जानमानः कस्मात् त्वं कुरुषे नः प्रलोभनम् ॥ (१७।३)

क्षत्रं हि दैवतम् इव ब्राह्मणं समुपाश्रितम् । (१८।१)

अमलो ह्येष तपसा प्रीतः प्रीणाति देवताः ॥ (१८।२)

अह्नापीह तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते । (१९।१)

तद् दाव इव निर्दह्यात् प्राप्तो राजप्रतिग्रहः ॥ (१९।२)

कुशलं सह दानेन राजन्न् अस्तु सदा तव । (२०।१)

अर्थिभ्यो दीयतां सर्वम् इत्युक्त्वा ते ततो ययुः ॥ (२०।२)

अपक्वम् एव तन्मांसम् अभूत् तेषां च धीमताम् । (२१।१)

अथ हित्वा ययुः सर्वे वनम् आहारकाङ्क्षिणः ॥ (२१।२)

ततः प्रचोदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणः । (२२।१)

प्रचीयोदुम्बराणि स्म दानं दातुं प्रचक्रमुः ॥ (२२।२)

उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन् । (२३।१)

भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुम् उपाद्रवन् ॥ (२३।२)

गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्याण्यत्रिर् अब्रवीत् । (२४।१)

न स्म हे मूढविज्ञाना न स्म हे मन्दबुद्धयः । (२४।२)

हैमानीमानि जानीमः प्रतिबुद्धाः स्म जागृमः ॥ (२४।३)

इह ह्येतद् उपादत्तं प्रेत्य स्यात् कटुकोदयम् । (२५।१)

अप्रतिग्राह्यम् एवैतत् प्रेत्य चेह सुखेप्सुना ॥ (२५।२)

वसिष्ठ उवाच । (२६।१)

शतेन निष्कं गणितं सहस्रेण च संमितम् । (२६।२)

यथा बहु प्रतीच्छन् हि पापिष्ठां लभते गतिम् ॥ (२६।३)

कश्यप उवाच । (२७।१)

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । (२७।२)

सर्वं तन्नालम् एकस्य तस्माद् विद्वाञ्शमं व्रजेत् ॥ (२७।३)

भरद्वाज उवाच । (२८।१)

उत्पन्नस्य रुरोः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धते । (२८।२)

प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते ॥ (२८।३)

गौतम उवाच । (२९।१)

न तल्लोके द्रव्यम् अस्ति यल्लोकं प्रतिपूरयेत् । (२९।२)

समुद्रकल्पः पुरुषो न कदाचन पूर्यते ॥ (२९।३)

विश्वामित्र उवाच । (३०।१)

कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते । (३०।२)

अथैनम् अपरः कामस्तृष्णा विध्यति बाणवत् ॥ (३०।३)

जमदग्निर् उवाच । (३१।१)

प्रतिग्रहे संयमो वै तपो धारयते ध्रुवम् । (३१।२)

तद् धनं ब्राह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत् ॥ (३१।३)

अरुन्धत्युवाच । (३२।१)

धर्मार्थं संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसंमतः । (३२।२)

तपःसंचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात् ॥ (३२।३)

गण्डोवाच । (३३।१)

उग्राद् इतो भयाद् यस्माद् बिभ्यतीमे ममेश्वराः । (३३।२)

बलीयांसो दुर्बलवद् बिभेम्यहम् अतः परम् ॥ (३३।३)

पशुसख उवाच । (३४।१)

यद् वै धर्मे परं नास्ति ब्राह्मणास्तद् धनं विदुः । (३४।२)

विनयार्थं सुविद्वांसम् उपासेयं यथातथम् ॥ (३४।३)

ऋषय ऊचुः । (३५।१)

कुशलं सह दानाय तस्मै यस्य प्रजा इमाः । (३५।२)

फलान्युपधियुक्तानि य एवं नः प्रयच्छसि ॥ (३५।३)

भीष्म उवाच । (३६।१)

इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते । (३६।२)

ऋषयो जग्मुर् अन्यत्र सर्व एव धृतव्रताः ॥ (३६।३)

मन्त्रिणः ऊचुः । (३७।१)

उपधिं शङ्कमानास्ते हित्वेमानि फलानि वै । (३७।२)

ततो ऽन्येनैव गच्छन्ति विदितं ते ऽस्तु पार्थिव ॥ (३७।३)

इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर् वृषादर्भिश्चुकोप ह । (३८।१)

तेषां संप्रतिकर्तुं च सर्वेषाम् अगमद् गृहम् ॥ (३८।२)

स गत्वाहवनीये ऽग्नौ तीव्रं नियमम् आस्थितः । (३९।१)

जुहाव संस्कृतां मन्त्रैर् एकैकाम् आहुतिं नृपः ॥ (३९।२)

तस्माद् अग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी । (४०।१)

तस्या नाम वृषादर्भिर् यातुधानीत्यथाकरोत् ॥ (४०।२)

सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिर् उपस्थिता । (४१।१)

वृषादर्भिं नरपतिं किं करोमीति चाब्रवीत् ॥ (४१।२)

वृषादर्भिर् उवाच । (४२।१)

ऋषीणां गच्छ सप्तानाम् अरुन्धत्यास्तथैव च । (४२।२)

दासीभर्तुश्च दास्याश्च मनसा नाम धारय ॥ (४२।३)

ज्ञात्वा नामानि चैतेषां सर्वान् एतान् विनाशय । (४३।१)

विनष्टेषु यथा स्वैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव ॥ (४३।२)

सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी । (४४।१)

जगाम तद् वनं यत्र विचेरुस्ते महर्षयः ॥ (४४।२)