वैशंपायन उवाच । (१।१)

तत् तु वाक्यम् अनादृत्य सो ऽर्थवन्मातृभाषितम् । (१।२)

पुनः प्रतस्थे संरम्भात् सकाशम् अकृतात्मनाम् ॥ (१।३)

ततः सभाया निर्गम्य मन्त्रयामास कौरवः । (२।१)

सौबलेन मताक्षेण राज्ञा शकुनिना सह ॥ (२।२)

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च । (३।१)

दुःशासनचतुर्थानाम् इदम् आसीद् विचेष्टितम् ॥ (३।२)

पुरायम् अस्मान् गृह्णाति क्षिप्रकारी जनार्दनः । (४।१)

सहितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च ॥ (४।२)

वयम् एव हृषीकेशं निगृह्णीम बलाद् इव । (५।१)

प्रसह्य पुरुषव्याघ्रम् इन्द्रो वैरोचनिं यथा ॥ (५।२)

श्रुत्वा गृहीतं वार्ष्णेयं पाण्डवा हतचेतसः । (६।१)

निरुत्साहा भविष्यन्ति भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः ॥ (६।२)

अयं ह्येषां महाबाहुः सर्वेषां शर्म वर्म च । (७।१)

अस्मिन् गृहीते वरदे ऋषभे सर्वसात्वताम् । (७।२)

निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवाः सोमकैः सह ॥ (७।३)

तस्माद् वयम् इहैवैनं केशवं क्षिप्रकारिणम् । (८।१)

क्रोशतो धृतराष्ट्रस्य बद्ध्वा योत्स्यामहे रिपून् ॥ (८।२)

तेषां पापम् अभिप्रायं पापानां दुष्टचेतसाम् । (९।१)

इङ्गितज्ञः कविः क्षिप्रम् अन्वबुध्यत सात्यकिः ॥ (९।२)

तदर्थम् अभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन सहास्थितः । (१०।१)

अब्रवीत् कृतवर्माणं क्षिप्रं योजय वाहिनीम् ॥ (१०।२)

व्यूढानीकः सभाद्वारम् उपतिष्ठस्व दंशितः । (११।१)

यावद् आख्याम्यहं चैतत् कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे ॥ (११।२)

स प्रविश्य सभां वीरः सिंहो गिरिगुहाम् इव । (१२।१)

आचष्ट तम् अभिप्रायं केशवाय महात्मने ॥ (१२।२)

धृतराष्ट्रं ततश्चैव विदुरं चान्वभाषत । (१३।१)

तेषाम् एतम् अभिप्रायम् आचचक्षे स्मयन्न् इव ॥ (१३।२)

धर्माद् अपेतम् अर्थाच्च कर्म साधुविगर्हितम् । (१४।१)

मन्दाः कर्तुम् इहेच्छन्ति न चावाप्यं कथंचन ॥ (१४।२)

पुरा विकुर्वते मूढाः पापात्मानः समागताः । (१५।१)

धर्षिताः काममन्युभ्यां क्रोधलोभवशानुगाः ॥ (१५।२)

इमं हि पुण्डरीकाक्षं जिघृक्षन्त्यल्पचेतसः । (१६।१)

पटेनाग्निं प्रज्वलितं यथा बाला यथा जडाः ॥ (१६।२)

सात्यकेस्तद् वचः श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिवान् । (१७।१)

धृतराष्ट्रं महाबाहुम् अब्रवीत् कुरुसंसदि ॥ (१७।२)

राजन् परीतकालास्ते पुत्राः सर्वे परंतप । (१८।१)

अयशस्यम् अशक्यं च कर्म कर्तुं समुद्यताः ॥ (१८।२)

इमं हि पुण्डरीकाक्षम् अभिभूय प्रसह्य च । (१९।१)

निग्रहीतुं किलेच्छन्ति सहिता वासवानुजम् ॥ (१९।२)

इमं पुरुषशार्दूलम् अप्रधृष्यं दुरासदम् । (२०।१)

आसाद्य न भविष्यन्ति पतंगा इव पावकम् ॥ (२०।२)

अयम् इच्छन् हि तान् सर्वान् यतमानाञ् जनार्दनः । (२१।१)

सिंहो मृगान् इव क्रुद्धो गमयेद् यमसादनम् ॥ (२१।२)

न त्वयं निन्दितं कर्म कुर्यात् कृष्णः कथंचन । (२२।१)

न च धर्माद् अपक्रामेद् अच्युतः पुरुषोत्तमः ॥ (२२।२)

विदुरेणैवम् उक्ते तु केशवो वाक्यम् अब्रवीत् । (२३।१)

धृतराष्ट्रम् अभिप्रेक्ष्य सुहृदां शृण्वतां मिथः ॥ (२३।२)

राजन्न् एते यदि क्रुद्धा मां निगृह्णीयुर् ओजसा । (२४।१)

एते वा माम् अहं वैनान् अनुजानीहि पार्थिव ॥ (२४।२)

एतान् हि सर्वान् संरब्धान्नियन्तुम् अहम् उत्सहे । (२५।१)

न त्वहं निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कथंचन ॥ (२५।२)

पाण्डवार्थे हि लुभ्यन्तः स्वार्थाद्धास्यन्ति ते सुताः । (२६।१)

एते चेद् एवम् इच्छन्ति कृतकार्यो युधिष्ठिरः ॥ (२६।२)

अद्यैव ह्यहम् एतांश्च ये चैतान् अनु भारत । (२७।१)

निगृह्य राजन् पार्थेभ्यो दद्यां किं दुष्कृतं भवेत् ॥ (२७।२)

इदं तु न प्रवर्तेयं निन्दितं कर्म भारत । (२८।१)

संनिधौ ते महाराज क्रोधजं पापबुद्धिजम् ॥ (२८।२)

एष दुर्योधनो राजन् यथेच्छति तथास्तु तत् । (२९।१)

अहं तु सर्वान् समयान् अनुजानामि भारत ॥ (२९।२)

एतच्छ्रुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रो ऽभ्यभाषत । (३०।१)

क्षिप्रम् आनय तं पापं राज्यलुब्धं सुयोधनम् ॥ (३०।२)

सहमित्रं सहामात्यं ससोदर्यं सहानुगम् । (३१।१)

शक्नुयां यदि पन्थानम् अवतारयितुं पुनः ॥ (३१।२)

ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुनः प्रावेशयत् सभाम् । (३२।१)

अकामं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम् ॥ (३२।२)

अथ दुर्योधनं राजा धृतराष्ट्रो ऽभ्यभाषत । (३३।१)

कर्णदुःशासनाभ्यां च राजभिश्चाभिसंवृतम् ॥ (३३।२)

नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान् । (३४।१)

पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि ॥ (३४।२)

अशक्यम् अयशस्यं च सद्भिश्चापि विगर्हितम् । (३५।१)

यथा त्वादृशको मूढो व्यवस्येत् कुलपांसनः ॥ (३५।२)

त्वम् इमं पुण्डरीकाक्षम् अप्रधृष्यं दुरासदम् । (३६।१)

पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि ॥ (३६।२)

यो न शक्यो बलात्कर्तुं देवैर् अपि सवासवैः । (३७।१)

तं त्वं प्रार्थयसे मन्द बालश्चन्द्रमसं यथा ॥ (३७।२)

देवैर् मनुष्यैर् गन्धर्वैर् असुरैर् उरगैश्च यः । (३८।१)

न सोढुं समरे शक्यस्तं न बुध्यसि केशवम् ॥ (३८।२)

दुर्ग्रहः पाणिना वायुर् दुःस्पर्शः पाणिना शशी । (३९।१)

दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्ग्रहः केशवो बलात् ॥ (३९।२)

इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्तापि विदुरो ऽब्रवीत् । (४०।१)

दुर्योधनम् अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रम् अमर्षणम् ॥ (४०।२)

सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतः । (४१।१)

शिलावर्षेण महता छादयामास केशवम् ॥ (४१।२)

ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम् । (४२।१)

ग्रहीतुं नाशकत् तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात् ॥ (४२।२)

निर्मोचने षट् सहस्राः पाशैर् बद्ध्वा महासुराः । (४३।१)

ग्रहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात् ॥ (४३।२)

प्राग्ज्योतिषगतं शौरिं नरकः सह दानवैः । (४४।१)

ग्रहीतुं नाशकत् तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात् ॥ (४४।२)

अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तथा । (४५।१)

गोवर्धनो धारितश्च गवार्थे भरतर्षभ ॥ (४५।२)

अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः । (४६।१)

अश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टम् आचरन् ॥ (४६।२)

जरासंधश्च वक्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान् । (४७।१)

बाणश्च निहतः संख्ये राजानश्च निषूदिताः ॥ (४७।२)

वरुणो निर्जितो राजा पावकश्चामितौजसा । (४८।१)

पारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः ॥ (४८।२)

एकार्णवे शयानेन हतौ तौ मधुकैटभौ । (४९।१)

जन्मान्तरम् उपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः ॥ (४९।२)

अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे । (५०।१)

यद् यद् इच्छेद् अयं शौरिस्तत् तत् कुर्याद् अयत्नतः ॥ (५०।२)

तं न बुध्यसि गोविन्दं घोरविक्रमम् अच्युतम् । (५१।१)

आशीविषम् इव क्रुद्धं तेजोराशिम् अनिर्जितम् ॥ (५१।२)

प्रधर्षयन्महाबाहुं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् । (५२।१)

पतंगो ऽग्निम् इवासाद्य सामात्यो न भविष्यसि ॥ (५२।२)