महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 66

66 of 1995 · 60 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

शकुन्तलोवाच । (१।१)

śakuntalovāca |

1.2१.२

एवम् उक्तस्तया शक्रः संदिदेश सदागतिम् । (१।२)

evam uktastayā śakraḥ saṃdideśa sadāgatim |

1.3१.३

प्रातिष्ठत तदा काले मेनका वायुना सह ॥ (१।३)

prātiṣṭhata tadā kāle menakā vāyunā saha ||

2.1२.१

अथापश्यद् वरारोहा तपसा दग्धकिल्बिषम् । (२।१)

athāpaśyad varārohā tapasā dagdhakilbiṣam |

2.2२.२

विश्वामित्रं तपस्यन्तं मेनका भीरुर् आश्रमे ॥ (२।२)

viśvāmitraṃ tapasyantaṃ menakā bhīrur āśrame ||

3.1३.१

अभिवाद्य ततः सा तं प्राक्रीडद् ऋषिसंनिधौ । (३।१)

abhivādya tataḥ sā taṃ prākrīḍad ṛṣisaṃnidhau |

3.2३.२

अपोवाह च वासो ऽस्या मारुतः शशिसंनिभम् ॥ (३।२)

apovāha ca vāso 'syā mārutaḥ śaśisaṃnibham ||

4.1४.१

सागच्छत् त्वरिता भूमिं वासस्तद् अभिलिङ्गती । (४।१)

sāgacchat tvaritā bhūmiṃ vāsastad abhiliṅgatī |

4.2४.२

उत्स्मयन्तीव सव्रीडं मारुतं वरवर्णिनी । (४।२)

utsmayantīva savrīḍaṃ mārutaṃ varavarṇinī |

4.3४.३

पश्यतस्तत्र तस्यर्षेर् अप्यग्निसमतेजसः । (४।३)

paśyatastatra tasyarṣer apyagnisamatejasaḥ |

4.4४.४

विश्वामित्रस्ततस्तां तु विषमस्थाम् अनिन्दिताम् ॥ (४।४)

viśvāmitrastatastāṃ tu viṣamasthām aninditām ||

5.1५.१

गृद्धां वाससि संभ्रान्तां मेनकां मुनिसत्तमः । (५।१)

gṛddhāṃ vāsasi saṃbhrāntāṃ menakāṃ munisattamaḥ |

5.2५.२

अनिर्देश्यवयोरूपाम् अपश्यद् विवृतां तदा ॥ (५।२)

anirdeśyavayorūpām apaśyad vivṛtāṃ tadā ||

6.1६.१

तस्या रूपगुणं दृष्ट्वा स तु विप्रर्षभस्तदा । (६।१)

tasyā rūpaguṇaṃ dṛṣṭvā sa tu viprarṣabhastadā |

6.2६.२

चकार भावं संसर्गे तया कामवशं गतः ॥ (६।२)

cakāra bhāvaṃ saṃsarge tayā kāmavaśaṃ gataḥ ||

7.1७.१

न्यमन्त्रयत चाप्येनां सा चाप्यैच्छद् अनिन्दिता । (७।१)

nyamantrayata cāpyenāṃ sā cāpyaicchad aninditā |

7.2७.२

तौ तत्र सुचिरं कालं वने व्यहरताम् उभौ । (७।२)

tau tatra suciraṃ kālaṃ vane vyaharatām ubhau |

7.3७.३

रममाणौ यथाकामं यथैकदिवसं तथा । (७।३)

ramamāṇau yathākāmaṃ yathaikadivasaṃ tathā |

7.4७.४

एवं वर्षसहस्राणाम् अतीतं नाभ्यचिन्तयत् । (७।४)

evaṃ varṣasahasrāṇām atītaṃ nābhyacintayat |

7.5७.५

कामक्रोधावजितवान् मुनिर् नित्यं क्षमान्वितः । (७।५)

kāmakrodhāvajitavān munir nityaṃ kṣamānvitaḥ |

7.6७.६

चिरार्जितस्य तपसः क्षयं स कृतवान् ऋषिः । (७।६)

cirārjitasya tapasaḥ kṣayaṃ sa kṛtavān ṛṣiḥ |

7.7७.७

तपसः संक्षयाद् एव मुनिर् मोहं विवेश सः । (७।७)

tapasaḥ saṃkṣayād eva munir mohaṃ viveśa saḥ |

7.8७.८

मोहाभिभूतः क्रोधात्मा ग्रसन् मूलफलं मुनिः । (७।८)

mohābhibhūtaḥ krodhātmā grasan mūlaphalaṃ muniḥ |

7.9७.९

पादैर् जलरवं कृत्वा अन्तर्द्वीपे कुटीं गतः । (७।९)

pādair jalaravaṃ kṛtvā antardvīpe kuṭīṃ gataḥ |

7.10७.१०

मेनका गन्तुकामा वै शुश्राव जलनिस्वनम् । (७।१०)

menakā gantukāmā vai śuśrāva jalanisvanam |

7.11७.११

तपसा दीप्तवीर्यो ऽसावाकाशाद् एति याति च । (७।११)

tapasā dīptavīryo 'sāvākāśād eti yāti ca |

7.12७.१२

अद्य संज्ञां विजानामि येन केन तपःक्षयम् । (७।१२)

adya saṃjñāṃ vijānāmi yena kena tapaḥkṣayam |

7.13७.१३

हन्त निर्यामि चेत्युक्त्वा ऋतुस्नाता तु मेनका । (७।१३)

hanta niryāmi cetyuktvā ṛtusnātā tu menakā |

7.14७.१४

कामरागाभिभूतस्य मुनेः पार्श्वं जगाम सा ॥ (७।१४)

kāmarāgābhibhūtasya muneḥ pārśvaṃ jagāma sā ||

8.1८.१

जनयामास स मुनिर् मेनकायां शकुन्तलाम् । (८।१)

janayāmāsa sa munir menakāyāṃ śakuntalām |

8.2८.२

प्रस्थे हिमवतो रम्ये मालिनीम् अभितो नदीम् । (८।२)

prasthe himavato ramye mālinīm abhito nadīm |

8.3८.३

देवगर्भोपमां बलां सर्वाभरणभूषिताम् । (८।३)

devagarbhopamāṃ balāṃ sarvābharaṇabhūṣitām |

8.4८.४

शयानां शयने रम्ये मेनका वाक्यम् अब्रवीत् । (८।४)

śayānāṃ śayane ramye menakā vākyam abravīt |

8.5८.५

महर्षेर् उग्रतपसस् तेजस्त्वम् अविनाशिनी । (८।५)

maharṣer ugratapasas tejastvam avināśinī |

8.6८.६

तस्मात् स्वर्गं गमिष्यामि देवकार्यार्थम् आगता ॥ (८।६)

tasmāt svargaṃ gamiṣyāmi devakāryārtham āgatā ||

9.1९.१

जातम् उत्सृज्य तं गर्भं मेनका मालिनीम् अनु । (९।१)

jātam utsṛjya taṃ garbhaṃ menakā mālinīm anu |

9.2९.२

कृतकार्या ततस्तूर्णम् अगच्छच्छक्रसंसदम् ॥ (९।२)

kṛtakāryā tatastūrṇam agacchacchakrasaṃsadam ||

10.1१०.१

तं वने विजने गर्भं सिंहव्याघ्रसमाकुले । (१०।१)

taṃ vane vijane garbhaṃ siṃhavyāghrasamākule |

10.2१०.२

दृष्ट्वा शयानं शकुनाः समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (१०।२)

dṛṣṭvā śayānaṃ śakunāḥ samantāt paryavārayan ||

11.1११.१

नेमां हिंस्युर् वने बालां क्रव्यादा मांसगृद्धिनः । (११।१)

nemāṃ hiṃsyur vane bālāṃ kravyādā māṃsagṛddhinaḥ |

11.2११.२

पर्यरक्षन्त तां तत्र शकुन्ता मेनकात्मजाम् ॥ (११।२)

paryarakṣanta tāṃ tatra śakuntā menakātmajām ||

12.1१२.१

उपस्प्रष्टुं गतश्चाहम् अपश्यं शयिताम् इमाम् । (१२।१)

upaspraṣṭuṃ gataścāham apaśyaṃ śayitām imām |

12.2१२.२

मां दृष्ट्वैवाभ्यपद्यन्त पादयोः पतिता द्विजाः । (१२।२)

māṃ dṛṣṭvaivābhyapadyanta pādayoḥ patitā dvijāḥ |

12.3१२.३

अब्रुवञ् शकुनाः सर्वे कलं मधुरभाषिणः । (१२।३)

abruvañ śakunāḥ sarve kalaṃ madhurabhāṣiṇaḥ |

12.4१२.४

विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन् न्यासभूतां भरस्व वै । (१२।४)

viśvāmitrasutāṃ brahman nyāsabhūtāṃ bharasva vai |

12.5१२.५

कामक्रोधावजितवान् सखा ते कौशिकीं गतः । (१२।५)

kāmakrodhāvajitavān sakhā te kauśikīṃ gataḥ |

12.6१२.६

तस्मात् पोषय पुत्रीं ते दयावन्न् इति ते ऽब्रुवन् । (१२।६)

tasmāt poṣaya putrīṃ te dayāvann iti te 'bruvan |

12.7१२.७

सर्वभूतरुतज्ञो ऽहं दयावान् सर्वजन्तुषु । (१२।७)

sarvabhūtarutajño 'haṃ dayāvān sarvajantuṣu |

12.8१२.८

निर्जने विपिने ऽरण्ये शकुन्तैः परिवारिताम् । (१२।८)

nirjane vipine 'raṇye śakuntaiḥ parivāritām |

12.9१२.९

आनयित्वा ततश्चैनां दुहितृत्वे न्ययोजयम् ॥ (१२।९)

ānayitvā tataścaināṃ duhitṛtve nyayojayam ||

13.1१३.१

शरीरकृत् प्राणदाता यस्य चान्नानि भुञ्जते । (१३।१)

śarīrakṛt prāṇadātā yasya cānnāni bhuñjate |

13.2१३.२

क्रमेण ते त्रयो ऽप्युक्ताः पितरो धर्मनिश्चये ॥ (१३।२)

krameṇa te trayo 'pyuktāḥ pitaro dharmaniścaye ||

14.1१४.१

निर्जने च वने यस्माच्छकुन्तैः परिरक्षिता । (१४।१)

nirjane ca vane yasmācchakuntaiḥ parirakṣitā |

14.2१४.२

शकुन्तलेति नामास्याः कृतं चापि ततो मया ॥ (१४।२)

śakuntaleti nāmāsyāḥ kṛtaṃ cāpi tato mayā ||

15.1१५.१

एवं दुहितरं विद्धि मम सौम्य शकुन्तलाम् । (१५।१)

evaṃ duhitaraṃ viddhi mama saumya śakuntalām |

15.2१५.२

शकुन्तला च पितरं मन्यते माम् अनिन्दिता ॥ (१५।२)

śakuntalā ca pitaraṃ manyate mām aninditā ||

16.1१६.१

एतद् आचष्ट पृष्टः सन् मम जन्म महर्षये । (१६।१)

etad ācaṣṭa pṛṣṭaḥ san mama janma maharṣaye |

16.2१६.२

सुतां कण्वस्य माम् एवं विद्धि त्वं मनुजाधिप ॥ (१६।२)

sutāṃ kaṇvasya mām evaṃ viddhi tvaṃ manujādhipa ||

17.1१७.१

कण्वं हि पितरं मन्ये पितरं स्वम् अजानती । (१७।१)

kaṇvaṃ hi pitaraṃ manye pitaraṃ svam ajānatī |

17.2१७.२

इति ते कथितं राजन् यथावृत्तं श्रुतं मया ॥ (१७।२)

iti te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ śrutaṃ mayā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 66

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit