MBh, 4, 41
Select a line for its word-by-word analysis.
उत्तरं सारथिं कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम् । (१।२)
uttaraṃ sārathiṃ kṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
ध्वजं सिंहं रथात् तस्माद् अपनीय महारथः । (२।१)
dhvajaṃ siṃhaṃ rathāt tasmād apanīya mahārathaḥ |
दैवीं मायां रथे युक्त्वा विहितां विश्वकर्मणा । (३।१)
daivīṃ māyāṃ rathe yuktvā vihitāṃ viśvakarmaṇā |
काञ्चनं सिंहलाङ्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम् ॥ (३।२)
kāñcanaṃ siṃhalāṅgūlaṃ dhvajaṃ vānaralakṣaṇam ||
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्यचोदयत् ॥ (४।२)
sa ca taccintitaṃ jñātvā dhvaje bhūtānyacodayat ||
रथम् आस्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥ (५।२)
ratham āsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ ||
प्राधमद् बलम् आस्थाय द्विषतां लोमहर्षणम् ॥ (७।२)
prādhamad balam āsthāya dviṣatāṃ lomaharṣaṇam ||
संस्थाप्य चाश्वान् कौन्तेयः समुद्यम्य च रश्मिभिः । (९।१)
saṃsthāpya cāśvān kaunteyaḥ samudyamya ca raśmibhiḥ |
मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियो ऽसि परंतप । (१०।१)
mā bhaistvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyo 'si paraṃtapa |
श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः । (११।१)
śrutāste śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca puṣkalāḥ |
कुञ्जराणां च नदतां व्यूढानीकेषु तिष्ठताम् ॥ (११।२)
kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām ||
स त्वं कथम् इहानेन शङ्खशब्देन भीषितः । (१२।१)
sa tvaṃ katham ihānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ |
विषण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा ॥ (१२।२)
viṣaṇṇarūpo vitrastaḥ puruṣaḥ prākṛto yathā ||
श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च पुष्कलाः । (१३।२)
śrutā me śaṅkhaśabdāśca bherīśabdāśca puṣkalāḥ |
कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठताम् ॥ (१३।३)
kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām ||
नैवंविधः शङ्खशब्दः पुरा जातु मया श्रुतः । (१४।१)
naivaṃvidhaḥ śaṅkhaśabdaḥ purā jātu mayā śrutaḥ |
ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं न हीदृशम् । (१४।२)
dhvajasya cāpi rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ na hīdṛśam |
धनुषश्चैव निर्घोषः श्रुतपूर्वो न मे क्वचित् ॥ (१४।३)
dhanuṣaścaiva nirghoṣaḥ śrutapūrvo na me kvacit ||
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव मे । (१६।१)
vyākulāśca diśaḥ sarvā hṛdayaṃ vyathatīva me |
ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे । (१६।२)
dhvajena pihitāḥ sarvā diśo na pratibhānti me |
गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ ॥ (१६।३)
gāṇḍīvasya ca śabdena karṇau me badhirīkṛtau ||
एकान्ते रथम् आस्थाय पद्भ्यां त्वम् अवपीडय । (१७।२)
ekānte ratham āsthāya padbhyāṃ tvam avapīḍaya |
दृढं च रश्मीन् संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः ॥ (१७।३)
dṛḍhaṃ ca raśmīn saṃyaccha śaṅkhaṃ dhmāsyāmyahaṃ punaḥ ||
यथा रथस्य निर्घोषो यथा शङ्ख उदीर्यते । (१९।२)
yathā rathasya nirghoṣo yathā śaṅkha udīryate |
कम्पते च यथा भूमिर् नैषो ऽन्यः सव्यसाचिनः ॥ (१९।३)
kampate ca yathā bhūmir naiṣo 'nyaḥ savyasācinaḥ ||
शस्त्राणि न प्रकाशन्ते न प्रहृष्यन्ति वाजिनः । (२०।१)
śastrāṇi na prakāśante na prahṛṣyanti vājinaḥ |
अग्नयश्च न भासन्ते समिद्धास्तन्न शोभनम् ॥ (२०।२)
agnayaśca na bhāsante samiddhāstanna śobhanam ||
प्रत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरप्रवादिनः । (२१।१)
pratyādityaṃ ca naḥ sarve mṛgā ghorapravādinaḥ |
ध्वजेषु च निलीयन्ते वायसास्तन्न शोभनम् । (२१।२)
dhvajeṣu ca nilīyante vāyasāstanna śobhanam |
पराभूता च वः सेना न कश्चिद् योद्धुम् इच्छति । (२३।१)
parābhūtā ca vaḥ senā na kaścid yoddhum icchati |
विवर्णमुखभूयिष्ठाः सर्वे योधा विचेतसः । (२३।२)
vivarṇamukhabhūyiṣṭhāḥ sarve yodhā vicetasaḥ |
गाः संप्रस्थाप्य तिष्ठामो व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥ (२३।३)
gāḥ saṃprasthāpya tiṣṭhāmo vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.