भीष्म उवाच । (१।१)

प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिणाम् । (१।२)

तदनन्तरम् उक्तं यत् तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (१।३)

क्रमशस्त्ववधूयैनां तृतीयां वृत्तिम् उत्तमाम् । (२।१)

संयोगव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसाम् ॥ (२।२)

श्रूयतां पार्थ भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनाम् । (३।१)

प्रेक्षापूर्वं प्रवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनाम् ॥ (३।२)

व्यास उवाच । (४।१)

गृहस्थस्तु यदा पश्येद् वलीपलितम् आत्मनः । (४।२)

अपत्यस्यैव चापत्यं वनम् एव तदाश्रयेत् ॥ (४।३)

तृतीयम् आयुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् । (५।१)

तान् एवाग्नीन् परिचरेद् यजमानो दिवौकसः ॥ (५।२)

नियतो नियताहारः षष्ठभक्तो ऽप्रमादवान् । (६।१)

तद् अग्निहोत्रं ता गावो यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ॥ (६।२)

अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च । (७।१)

हवींषि सम्प्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु ॥ (७।२)

वानप्रस्थाश्रमे ऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः । (८।१)

सद्यःप्रक्षालकाः केचित् केचिन्मासिकसंचयाः ॥ (८।२)

वार्षिकं संचयं केचित् केचिद् द्वादशवार्षिकम् । (९।१)

कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थसिद्धये ॥ (९।२)

अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः । (१०।१)

ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः ॥ (१०।२)

भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठेद् वा प्रपदैर् अपि । (११।१)

स्थानासनैर् वर्तयन्ति सवनेष्वभिषिञ्चते ॥ (११।२)

दन्तोलूखलिनः केचिद् अश्मकुट्टास्तथापरे । (१२।१)

शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत् ॥ (१२।२)

कृष्णपक्षे पिबन्त्येके भुञ्जते च यथाक्रमम् । (१३।१)

मूलैर् एके फलैर् एके पुष्पैर् एके दृढव्रताः ॥ (१३।२)

वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः । (१४।१)

एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम् ॥ (१४।२)

चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः । (१५।१)

वानप्रस्थो गृहस्थश्च ततो ऽन्यः सम्प्रवर्तते ॥ (१५।२)

अस्मिन्न् एव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः । (१६।१)

अगस्त्यः सप्त ऋषयो मधुच्छन्दो ऽघमर्षणः ॥ (१६।२)

सांकृतिः सुदिवा तण्डिर् यवान्नो ऽथ कृतश्रमः । (१७।१)

अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिर् बुधः ॥ (१७।२)

शलो वाकश्च निर्वाकः शून्यपालः कृतश्रमः । (१८।१)

एवंधर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गम् उपागमन् ॥ (१८।२)

तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरा गणाः । (१९।१)

ऋषीणाम् उग्रतपसां धर्मनैपुणदर्शिनाम् ॥ (१९।२)

अवाच्यापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनम् आश्रिताः । (२०।१)

वैखानसा वालखिल्याः सिकताश्च तथापरे ॥ (२०।२)

कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः । (२१।१)

गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनम् आश्रिताः । (२१।२)

अनक्षत्रा अनाधृष्या दृश्यन्ते ज्योतिषां गणाः ॥ (२१।३)

जरया च परिद्यूनो व्याधिना च प्रपीडितः । (२२।१)

चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् । (२२।२)

सद्यस्कारां निरूप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम् ॥ (२२।३)

आत्मयाजी सो ऽऽत्मरतिर् आत्मक्रीडात्मसंश्रयः । (२३।१)

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान् ॥ (२३।२)

सद्यस्कारांश्च यजेद् यज्ञान् इष्टीश्चैवेह सर्वदा । (२४।१)

सदैव याजिनां यज्ञाद् आत्मनीज्या निवर्तते ॥ (२४।२)

त्रींश्चैवाग्नीन् यजेत् सम्यग् आत्मन्येवात्ममोक्षणात् । (२५।१)

प्राणेभ्यो यजुषा पञ्च षट् प्राश्नीयाद् अकुत्सयन् ॥ (२५।२)

केशलोमनखान् वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः । (२६।१)

आश्रमाद् आश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः ॥ (२६।२)

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्त्वा प्रव्रजेद् द्विजः । (२७।१)

लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यम् अश्नुते ॥ (२७।२)

सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च कर्तुम् ईहते । (२८।१)

अरोषमोहो गतसंधिविग्रहो भवेद् उदासीनवद् आत्मविन्नरः ॥ (२८।२)

यमेषु चैवात्मगतेषु न व्यथेत् स्वशास्त्रसूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः । (२९।१)

भवेद् यथेष्टा गतिर् आत्मयाजिनो न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये ॥ (२९।२)

ततः परं श्रेष्ठम् अतीव सद्गुणैर् अधिष्ठितं त्रीन् अधिवृत्तम् उत्तमम् । (३०।१)

चतुर्थम् उक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम् ॥ (३०।२)