महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 278

576 of 1995 · 81 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

mārkaṇḍeya uvāca

1.2१.२

अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः । (१।२)

atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ |

1.3१.३

उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ॥ (१।३)

upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata ||

2.1२.१

ततो ऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा । (२।१)

tato 'bhigamya tīrthāni sarvāṇyevāśramāṃstathā |

2.2२.२

आजगाम पितुर् वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः ॥ (२।२)

ājagāma pitur veśma sāvitrī saha mantribhiḥ ||

3.1३.१

नारदेन सहासीनं दृष्ट्वा सा पितरं शुभा । (३।१)

nāradena sahāsīnaṃ dṛṣṭvā sā pitaraṃ śubhā |

3.2३.२

उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवन्दनम् ॥ (३।२)

ubhayoreva śirasā cakre pādābhivandanam ||

4.1४.१

नारद उवाच । (४।१)

nārada uvāca

4.2४.२

क्व गताभूत् सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप । (४।२)

kva gatābhūt suteyaṃ te kutaścaivāgatā nṛpa |

4.3४.३

किमर्थं युवतीं भर्त्रे न चैनां सम्प्रयच्छसि ॥ (४।३)

kimarthaṃ yuvatīṃ bhartre na caināṃ samprayacchasi ||

5.1५.१

अश्वपतिर् उवाच । (५।१)

aśvapatir uvāca

5.2५.२

कार्येण खल्वनेनैव प्रेषिताद्यैव चागता । (५।२)

kāryeṇa khalvanenaiva preṣitādyaiva cāgatā |

5.3५.३

तद् अस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं यो ऽनया वृतः ॥ (५।३)

tad asyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo 'nayā vṛtaḥ ||

6.1६.१

मार्कण्डेय उवाच । (६।१)

mārkaṇḍeya uvāca

6.2६.२

सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संचोदिता शुभा । (६।२)

sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃcoditā śubhā |

6.3६.३

दैवतस्येव वचनं प्रतिगृह्येदम् अब्रवीत् ॥ (६।३)

daivatasyeva vacanaṃ pratigṛhyedam abravīt ||

7.1७.१

आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । (७।१)

āsīcchālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ |

7.2७.२

द्युमत्सेन इति ख्यातः पश्चाद् अन्धो बभूव ह ॥ (७।२)

dyumatsena iti khyātaḥ paścād andho babhūva ha ||

8.1८.१

विनष्टचक्षुषस् तस्य बालपुत्रस्य धीमतः । (८।१)

vinaṣṭacakṣuṣas tasya bālaputrasya dhīmataḥ |

8.2८.२

सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रे ऽस्मिन् पूर्ववैरिणा ॥ (८।२)

sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre 'smin pūrvavairiṇā ||

9.1९.१

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम् । (९।१)

sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam |

9.2९.२

महारण्यगतश्चापि तपस् तेपे महाव्रतः ॥ (९।२)

mahāraṇyagataścāpi tapas tepe mahāvrataḥ ||

10.1१०.१

तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश् च तपोवने । (१०।१)

tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaś ca tapovane |

10.2१०.२

सत्यवान् अनुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः ॥ (१०।२)

satyavān anurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ ||

11.1११.१

नारद उवाच । (११।१)

nārada uvāca

11.2११.२

अहो बत महत् पापं सावित्र्या नृपते कृतम् । (११।२)

aho bata mahat pāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam |

11.3११.३

अजानन्त्या यद् अनया गुणवान् सत्यवान् वृतः ॥ (११।३)

ajānantyā yad anayā guṇavān satyavān vṛtaḥ ||

12.1१२.१

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । (१२।१)

satyaṃ vadatyasya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate |

12.2१२.२

ततो ऽस्य ब्राह्मणाश्चक्रुर् नामैतत् सत्यवान् इति ॥ (१२।२)

tato 'sya brāhmaṇāścakrur nāmaitat satyavān iti ||

13.1१३.१

बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृन्मयान् । (१३।१)

bālasyāśvāḥ priyāścāsya karotyaśvāṃśca mṛnmayān |

13.2१३.२

चित्रे ऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते ॥ (१३।२)

citre 'pi ca likhatyaśvāṃścitrāśva iti cocyate ||

14.1१४.१

राजोवाच । (१४।१)

rājovāca |

14.2१४.२

अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान् वा नृपात्मजः । (१४।२)

apīdānīṃ sa tejasvī buddhimān vā nṛpātmajaḥ |

14.3१४.३

क्षमावान् अपि वा शूरः सत्यवान् पितृनन्दनः ॥ (१४।३)

kṣamāvān api vā śūraḥ satyavān pitṛnandanaḥ ||

15.1१५.१

नारद उवाच । (१५।१)

nārada uvāca

15.2१५.२

विवस्वान् इव तेजस्वी बृहस्पतिसमो मतौ । (१५।२)

vivasvān iva tejasvī bṛhaspatisamo matau |

15.3१५.३

महेन्द्र इव शूरश् च वसुधेव क्षमान्वितः ॥ (१५।३)

mahendra iva śūraś ca vasudheva kṣamānvitaḥ ||

16.1१६.१

अश्वपतिर् उवाच । (१६।१)

aśvapatir uvāca

16.2१६.२

अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यो वापि सत्यवान् । (१६।२)

api rājātmajo dātā brahmaṇyo vāpi satyavān |

16.3१६.३

रूपवान् अप्युदारो वाप्यथ वा प्रियदर्शनः ॥ (१६।३)

rūpavān apyudāro vāpyatha vā priyadarśanaḥ ||

17.1१७.१

नारद उवाच । (१७।१)

nārada uvāca

17.2१७.२

साङ्कृते रन्तिदेवस्य स शक्त्या दानतः समः । (१७।२)

sāṅkṛte rantidevasya sa śaktyā dānataḥ samaḥ |

17.3१७.३

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिर् औशीनरो यथा ॥ (१७।३)

brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibir auśīnaro yathā ||

18.1१८.१

ययातिर् इव चोदारः सोमवत् प्रियदर्शनः । (१८।१)

yayātir iva codāraḥ somavat priyadarśanaḥ |

18.2१८.२

रूपेणान्यतमो ऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली ॥ (१८।२)

rūpeṇānyatamo 'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī ||

19.1१९.१

स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः स जितेन्द्रियः । (१९।१)

sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ sa jitendriyaḥ |

19.2१९.२

स मैत्रः सो ऽनसूयश् च स ह्रीमान् धृतिमांश् च सः ॥ (१९।२)

sa maitraḥ so 'nasūyaś ca sa hrīmān dhṛtimāṃś ca saḥ ||

20.1२०.१

नित्यशश्चार्जवं तस्मिन् स्थितिस् तस्यैव च ध्रुवा । (२०।१)

nityaśaścārjavaṃ tasmin sthitis tasyaiva ca dhruvā |

20.2२०.२

संक्षेपतस् तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश् च कथ्यते ॥ (२०।२)

saṃkṣepatas tapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiś ca kathyate ||

21.1२१.१

अश्वपतिर् उवाच । (२१।१)

aśvapatir uvāca

21.2२१.२

गुणैर् उपेतं सर्वैस् तं भगवन् प्रब्रवीषि मे । (२१।२)

guṇair upetaṃ sarvais taṃ bhagavan prabravīṣi me |

21.3२१.३

दोषान् अप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन्तीह केचन ॥ (२१।३)

doṣān apyasya me brūhi yadi santīha kecana ||

22.1२२.१

नारद उवाच । (२२।१)

nārada uvāca

22.2२२.२

एको दोषो ऽस्य नान्यो ऽस्ति सो ऽद्य प्रभृति सत्यवान् । (२२।२)

eko doṣo 'sya nānyo 'sti so 'dya prabhṛti satyavān |

22.3२२.३

संवत्सरेण क्षीणायुर् देहन्यासं करिष्यति ॥ (२२।३)

saṃvatsareṇa kṣīṇāyur dehanyāsaṃ kariṣyati ||

23.1२३.१

राजोवाच । (२३।१)

rājovāca |

23.2२३.२

एहि सावित्रि गच्छ त्वम् अन्यं वरय शोभने । (२३।२)

ehi sāvitri gaccha tvam anyaṃ varaya śobhane |

23.3२३.३

तस्य दोषो महान् एको गुणान् आक्रम्य तिष्ठति ॥ (२३।३)

tasya doṣo mahān eko guṇān ākramya tiṣṭhati ||

24.1२४.१

यथा मे भगवान् आह नारदो देवसत्कृतः । (२४।१)

yathā me bhagavān āha nārado devasatkṛtaḥ |

24.2२४.२

संवत्सरेण सो ऽल्पायुर् देहन्यासं करिष्यति ॥ (२४।२)

saṃvatsareṇa so 'lpāyur dehanyāsaṃ kariṣyati ||

25.1२५.१

सावित्र्युवाच । (२५।१)

sāvitryuvāca |

25.2२५.२

सकृद् अंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । (२५।२)

sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate |

25.3२५.३

सकृद् आह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत् सकृत् ॥ (२५।३)

sakṛd āha dadānīti trīṇyetāni sakṛt sakṛt ||

26.1२६.१

दीर्घायुर् अथ वाल्पायुः सगुणो निर्गुणो ऽपि वा । (२६।१)

dīrghāyur atha vālpāyuḥ saguṇo nirguṇo 'pi vā |

26.2२६.२

सकृद् वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ॥ (२६।२)

sakṛd vṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomyaham ||

27.1२७.१

मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाभिधीयते । (२७।१)

manasā niścayaṃ kṛtvā tato vācābhidhīyate |

27.2२७.२

क्रियते कर्मणा पश्चात् प्रमाणं मे मनस् ततः ॥ (२७।२)

kriyate karmaṇā paścāt pramāṇaṃ me manas tataḥ ||

28.1२८.१

नारद उवाच । (२८।१)

nārada uvāca

28.2२८.२

स्थिरा बुद्धिर् नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस् तव । (२८।२)

sthirā buddhir naraśreṣṭha sāvitryā duhitus tava |

28.3२८.३

नैषा चालयितुं शक्या धर्माद् अस्मात् कथंचन ॥ (२८।३)

naiṣā cālayituṃ śakyā dharmād asmāt kathaṃcana ||

29.1२९.१

नान्यस्मिन् पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः । (२९।१)

nānyasmin puruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ |

29.2२९.२

प्रदानम् एव तस्मान् मे रोचते दुहितुस् तव ॥ (२९।२)

pradānam eva tasmān me rocate duhitus tava ||

30.1३०.१

राजोवाच । (३०।१)

rājovāca |

30.2३०.२

अविचार्यम् एतद् उक्तं हि तथ्यं भगवता वचः । (३०।२)

avicāryam etad uktaṃ hi tathyaṃ bhagavatā vacaḥ |

30.3३०.३

करिष्याम्येतद् एवं च गुरुर् हि भगवान् मम ॥ (३०।३)

kariṣyāmyetad evaṃ ca gurur hi bhagavān mama ||

31.1३१.१

नारद उवाच । (३१।१)

nārada uvāca

31.2३१.२

अविघ्नम् अस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस् तव । (३१।२)

avighnam astu sāvitryāḥ pradāne duhitus tava |

31.3३१.३

साधयिष्यामहे तावत् सर्वेषां भद्रम् अस्तु वः ॥ (३१।३)

sādhayiṣyāmahe tāvat sarveṣāṃ bhadram astu vaḥ ||

32.1३२.१

मार्कण्डेय उवाच । (३२।१)

mārkaṇḍeya uvāca

32.2३२.२

एवम् उक्त्वा खम् उत्पत्य नारदस् त्रिदिवं गतः । (३२।२)

evam uktvā kham utpatya nāradas tridivaṃ gataḥ |

32.3३२.३

राजापि दुहितुः सर्वं वैवाहिकम् अकारयत् ॥ (३२।३)

rājāpi duhituḥ sarvaṃ vaivāhikam akārayat ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 278

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit