वैशम्पायन उवाच । (१।१)

एवम् उक्तो महाबाहुर् भीमसेनः प्रतापवान् । (१।२)

प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः । (१।३)

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम् ॥ (१।४)

मया धन्यतरो नास्ति यद् आर्यं दृष्टवान् अहम् । (२।१)

अनुग्रहो मे सुमहांस् तृप्तिश्च तव दर्शनात् ॥ (२।२)

एवं तु कृतम् इच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम । (३।१)

यत् ते तदासीत् प्लवतः सागरं मकरालयम् । (३।२)

रूपम् अप्रतिमं वीर तद् इच्छामि निरीक्षितुम् ॥ (३।३)

एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः । (४।१)

एवम् उक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिरब्रवीत् ॥ (४।२)

न तच्छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केनचित् । (५।१)

कालावस्था तदा ह्यन्या वर्तते सा न साम्प्रतम् ॥ (५।२)

अन्यः कृतयुगे कालस्त्रेतायां द्वापरे ऽपरः । (६।१)

अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद् रूपम् अस्ति मे ॥ (६।२)

भूमिर् नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः । (७।१)

कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे । (७।२)

बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्युद्भवन्ति च ॥ (७।३)

तद् अलं तव तद् रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह । (८।१)

युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः ॥ (८।२)

भीम उवाच । (९।१)

युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे । (९।२)

धर्मकामार्थभावांश् च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ ॥ (९।३)

हनूमान् उवाच । (१०।१)

कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः । (१०।२)

कृतम् एव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे ॥ (१०।३)

न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः । (११।१)

ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम् ॥ (११।२)

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः । (१२।१)

नासन् कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः ॥ (१२।२)

न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच्च मानवी । (१३।१)

अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च ॥ (१३।२)

न तस्मिन् युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः । (१४।१)

नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम् ॥ (१४।२)

न विग्रहः कुतस् तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम् । (१५।१)

न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः ॥ (१५।२)

ततः परमकं ब्रह्म या गतिर् योगिनां परा । (१६।१)

आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस् तदा ॥ (१६।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च कृतलक्षणाः । (१७।१)

कृते युगे समभवन् स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥ (१७।२)

समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम् । (१८।१)

तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मान् अवाप्नुवन् ॥ (१८।२)

एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः । (१९।१)

पृथग्धर्मास् त्वेकवेदा धर्मम् एकम् अनुव्रताः ॥ (१९।२)

चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना । (२०।१)

अकामफलसंयोगात् प्राप्नुवन्ति परां गतिम् ॥ (२०।२)

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मो ऽयं कृतलक्षणः । (२१।१)

कृते युगे चतुष्पादश् चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः ॥ (२१।२)

एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम् । (२२।१)

त्रेताम् अपि निबोध त्वं यस्मिन् सत्त्रं प्रवर्तते ॥ (२२।२)

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः । (२३।१)

सत्यप्रवृत्ताश् च नराः क्रियाधर्मपरायणाः ॥ (२३।२)

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश् च विविधाः क्रियाः । (२४।१)

त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः ॥ (२४।२)

प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणाः । (२५।१)

स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास् त्रेतायुगे ऽभवन् ॥ (२५।२)

द्वापरे ऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते । (२६।१)

विष्णुर् वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च ॥ (२६।२)

ततो ऽन्ये च चतुर्वेदास् त्रिवेदाश् च तथापरे । (२७।१)

द्विवेदाश् चैकवेदाश् चाप्यनृचश् च तथापरे ॥ (२७।२)

एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया । (२८।१)

तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा ॥ (२८।२)

एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास् ते बहवः कृताः । (२९।१)

सत्यस्य चेह विभ्रंशात् सत्ये कश्चिद् अवस्थितः ॥ (२९।२)

सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन् । (३०।१)

कामाश् चोपद्रवाश् चैव तदा दैवतकारिताः ॥ (३०।२)

यैर् अर्द्यमानाः सुभृशं तपस् तप्यन्ति मानवाः । (३१।१)

कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस् तन्वन्ति चापरे ॥ (३१।२)

एवं द्वापरम् आसाद्य प्रजाः क्षीयन्त्यधर्मतः । (३२।१)

पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः ॥ (३२।२)

तामसं युगम् आसाद्य कृष्णो भवति केशवः । (३३।१)

वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास् तथा ॥ (३३।२)

ईतयो व्याधयस् तन्द्री दोषाः क्रोधादयस् तथा । (३४।१)

उपद्रवाश्च वर्तन्ते आधयो व्याधयस् तथा ॥ (३४।२)

युगेष्वावर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः । (३५।१)

धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः ॥ (३५।२)

लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः । (३६।१)

युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते ॥ (३६।२)

एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते । (३७।१)

युगानुवर्तनं त्वेतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः ॥ (३७।२)

यच्च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम । (३८।१)

अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः ॥ (३८।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि । (३९।१)

युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम् ॥ (३९।२)