युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन । (१।२)

प्रश्नं कंचित् प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (१।३)

कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः प्रीतिः परमा भवेत् । (२।१)

आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान् वदस्व मे ॥ (२।२)

न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः । (३।१)

तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर् मम ॥ (३।२)

दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् । (४।१)

एतद् धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (४।२)

भीष्म उवाच । (५।१)

संधेयान् पुरुषान् राजन्न् असंधेयांश्च तत्त्वतः । (५।२)

वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर ॥ (५।३)

लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतः शठ एव च । (६।१)

क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः ॥ (६।२)

दीर्घसूत्रो ऽनृजुः कष्टो गुरुदारप्रधर्षकः । (७।१)

व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः ॥ (७।२)

सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः । (८।१)

संप्रकीर्णेन्द्रियो लोके यः कामनिरतश्चरेत् ॥ (८।२)

असत्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः । (९।१)

पिशुनो ऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः ॥ (९।२)

दुःशीलो ऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा । (१०।१)

मित्रैर् अर्थकृती नित्यम् इच्छत्यर्थपरश्च यः ॥ (१०।२)

वहतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः । (११।१)

अमित्रम् इव यो भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ ॥ (११।२)

अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते । (१२।१)

सुहृदश्चैव कल्याणान् आशु त्यजति किल्बिषी ॥ (१२।२)

अल्पे ऽप्यपकृते मूढस्तथाज्ञानात् कृते ऽपि च । (१३।१)

कार्योपसेवी मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप ॥ (१३।२)

शत्रुर् मित्रमुखो यश्च जिह्मप्रेक्षी विलोभनः । (१४।१)

न रज्यति च कल्याणे यस्त्यजेत् तादृशं नरम् ॥ (१४।२)

पानपो द्वेषणः क्रूरो निर्घृणः परुषस्तथा । (१५।१)

परोपतापी मित्रध्रुक् तथा प्राणिवधे रतः ॥ (१५।२)

कृतघ्नश्चाधमो लोके न संधेयः कथंचन । (१६।१)

छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयान् अपि मे शृणु ॥ (१६।२)

संधेयाःकुलीना वाक्यसम्पन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः । (१७।१)

मित्रज्ञाश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञाः शोकवर्जिताः ॥ (१७।२)

माधुर्यगुणसम्पन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः । (१८।१)

व्यायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलोद्गताः ॥ (१८।२)

रूपवन्तो गुणोपेतास्तथालुब्धा जितश्रमाः । (१९।१)

दोषैर् वियुक्ताः प्रथितैस्ते ग्राह्याः पार्थिवेन ह ॥ (१९।२)

यथाशक्तिसमाचाराः सन्तस्तुष्यन्ति हि प्रभो । (२०।१)

नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद् विरागिणः ॥ (२०।२)

विरक्ताश्च न रुष्यन्ति मनसाप्यर्थकोविदाः । (२१।१)

आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत्कार्यपरायणाः । (२१।२)

न विरज्यन्ति मित्रेभ्यो वासो रक्तम् इवाविकम् ॥ (२१।३)

दोषांश्च लोभमोहादीन् अर्थेषु युवतिष्वथ । (२२।१)

न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः ॥ (२२।२)

लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्वशठबुद्धयः । (२३।१)

ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः । (२३।२)

संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा ॥ (२३।३)

ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः । (२४।१)

तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं ज्योत्स्ना ग्रहपतेर् इव ॥ (२४।२)

शास्त्रनित्या जितक्रोधा बलवन्तो रणप्रियाः । (२५।१)

क्षान्ताः शीलगुणोपेताः संधेयाः पुरुषोत्तमाः ॥ (२५।२)

ये च दोषसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयानघ । (२६।१)

तेषाम् अप्यधमो राजन् कृतघ्नो मित्रघातकः । (२६।२)

त्यक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषाम् इति निश्चयः ॥ (२६।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२७।१)

विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुम् इच्छामि पार्थिव । (२७।२)

मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद ॥ (२७।३)

भीष्म उवाच । (२८।१)

हन्त ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम् । (२८।२)

उदीच्यां दिशि यद् वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप ॥ (२८।३)

ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः । (२९।१)

ग्रामं प्रेक्ष्य जनाकीर्णं प्राविशद् भैक्षकाङ्क्षया ॥ (२९।२)

तत्र दस्युर् धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित् । (३०।१)

ब्रह्मण्यः सत्यसंधश्च दाने च निरतो ऽभवत् ॥ (३०।२)

तस्य क्षयम् उपागम्य ततो भिक्षाम् अयाचत । (३१।१)

प्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम् ॥ (३१।२)

प्रादात् तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम् । (३२।१)

नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तदा ॥ (३२।२)

एतत् सम्प्राप्य हृष्टात्मा दस्योः सर्वं द्विजस्तदा । (३३।१)

तस्मिन् गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः ॥ (३३।२)

कुटुम्बार्थेषु दस्योः स साहाय्यं चाप्यथाकरोत् । (३४।१)

तत्रावसत् सो ऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालये । (३४।२)

बाणवेध्ये परं यत्नम् अकरोच्चैव गौतमः ॥ (३४।३)

वक्राङ्गांस्तु स नित्यं वै सर्वतो बाणगोचरे । (३५।१)

जघान गौतमो राजन् यथा दस्युगणस्तथा ॥ (३५।२)

हिंसापरो घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः । (३६।१)

गौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समताम् इयात् ॥ (३६।२)

तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदा । (३७।१)

अगच्छन् बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून् ॥ (३७।२)

ततः कदाचिद् अपरो द्विजस्तं देशम् आगमत् । (३८।१)

जटी चीराजिनधरः स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥ (३८।२)

विनीतो नियताहारो ब्रह्मण्यो वेदपारगः । (३९।१)

सब्रह्मचारी तद्देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम् । (३९।२)

तं दस्युग्रामम् अगमद् यत्रासौ गौतमो ऽभवत् ॥ (३९।३)

स तु विप्रगृहान्वेषी शूद्रान्नपरिवर्जकः । (४०।१)

ग्रामे दस्युजनाकीर्णे व्यचरत् सर्वतोदिशम् ॥ (४०।२)

ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमः । (४१।१)

गौतमश्चापि सम्प्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ ॥ (४१।२)

वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम् । (४२।१)

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारम् उपागतम् ॥ (४२।२)

तं दृष्ट्वा पुरुषादाभम् अपध्वस्तं क्षयागतम् । (४३।१)

अभिज्ञाय द्विजो व्रीडाम् अगमद् वाक्यम् आह च ॥ (४३।२)

किम् इदं कुरुषे मौढ्याद् विप्रस्त्वं हि कुलोद्गतः । (४४।१)

मध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम् ॥ (४४।२)

पूर्वान् स्मर द्विजाग्र्यांस्तान् प्रख्यातान् वेदपारगान् । (४५।१)

येषां वंशे ऽभिजातस्त्वम् ईदृशः कुलपांसनः ॥ (४५।२)

अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं श्रुतं दमम् । (४६।१)

अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासम् इमं द्विज ॥ (४६।२)

एवम् उक्तः स सुहृदा तदा तेन हितैषिणा । (४७।१)

प्रत्युवाच ततो राजन् विनिश्चित्य तदार्तवत् ॥ (४७।२)

अधनो ऽस्मि द्विजश्रेष्ठ न च वेदविद् अप्यहम् । (४८।१)

वृत्त्यर्थम् इह सम्प्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम ॥ (४८।२)

त्वद्दर्शनात् तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्यहं द्विज । (४९।१)

आत्मानं सह यास्यावः श्वो वसाद्येह शर्वरीम् ॥ (४९।२)