MBh, 2, 2
Select a line for its word-by-word analysis.
पार्थैः प्रीतिसमायुक्तैः पूजनार्हो ऽभिपूजितः ॥ (१।३)
pārthaiḥ prītisamāyuktaiḥ pūjanārho 'bhipūjitaḥ ||
धर्मराजम् अथामन्त्र्य पृथां च पृथुलोचनः ॥ (२।२)
dharmarājam athāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulocanaḥ ||
ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना जगद्वन्द्यः पितृष्वसुः । (३।१)
vavande caraṇau mūrdhnā jagadvandyaḥ pitṛṣvasuḥ |
स तया मूर्ध्न्युपाघ्रातः परिष्वक्तश्च केशवः ॥ (३।२)
sa tayā mūrdhnyupāghrātaḥ pariṣvaktaśca keśavaḥ ||
ददर्शानन्तरं कृष्णो भगिनीं स्वां महायशाः । (४।१)
dadarśānantaraṃ kṛṣṇo bhaginīṃ svāṃ mahāyaśāḥ |
ताम् उपेत्य हृषीकेशः प्रीत्या बाष्पसमन्वितः ॥ (४।२)
tām upetya hṛṣīkeśaḥ prītyā bāṣpasamanvitaḥ ||
अर्थ्यं तथ्यं हितं वाक्यं लघु युक्तम् अनुत्तमम् । (५।१)
arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktam anuttamam |
उवाच भगवान् भद्रां सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ॥ (५।२)
uvāca bhagavān bhadrāṃ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm ||
ताम् अनुज्ञाप्य वार्ष्णेयः प्रतिनन्द्य च भामिनीम् । (७।१)
tām anujñāpya vārṣṇeyaḥ pratinandya ca bhāminīm |
ददर्शानन्तरं कृष्णां धौम्यं चापि जनार्दनः ॥ (७।२)
dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ cāpi janārdanaḥ ||
द्रौपदीं सान्त्वयित्वा च आमन्त्र्य च जनार्दनः ॥ (८।२)
draupadīṃ sāntvayitvā ca āmantrya ca janārdanaḥ ||
भ्रातॄन् अभ्यगमद् धीमान् पार्थेन सहितो बली । (९।१)
bhrātṝn abhyagamad dhīmān pārthena sahito balī |
भ्रातृभिः पञ्चभिः कृष्णो वृतः शक्र इवामरैः । (९।२)
bhrātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇo vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ |
कर्तुकामः शुचिर् भूत्वा स्नातवान् समलंकृतः । (९।४)
kartukāmaḥ śucir bhūtvā snātavān samalaṃkṛtaḥ |
आमन्त्र्य च पृथां कृष्णः प्रतस्थे तस्थुषां वरः । (९।५)
āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇaḥ pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ |
आमन्त्र्य च पृथां कृष्णां धौम्यं च पुरुषोत्तमः ॥ (९।६)
āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ ca puruṣottamaḥ ||
अर्चयामास देवांश्च द्विजांश्च यदुपुंगवः । (१०।१)
arcayāmāsa devāṃśca dvijāṃśca yadupuṃgavaḥ |
माल्यजप्यनमस्कारैर् गन्धैर् उच्चावचैर् अपि । (१०।२)
mālyajapyanamaskārair gandhair uccāvacair api |
स कृत्वा सर्वकार्याणि प्रतस्थे तस्थुषां वरः । (१०।३)
sa kṛtvā sarvakāryāṇi pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ |
उपेत्य स यदुश्रेष्ठो बाह्यकक्षां विनिर्गतः ॥ (१०।४)
upetya sa yaduśreṣṭho bāhyakakṣāṃ vinirgataḥ ||
स्वस्ति वाच्यार्हतो विप्रान् दधिपात्रफलाक्षतैः । (११।१)
svasti vācyārhato viprān dadhipātraphalākṣataiḥ |
ततस्तु कृतमाङ्गल्यो ब्राह्मणैर् वेदपारगैः ॥ (११।३)
tatastu kṛtamāṅgalyo brāhmaṇair vedapāragaiḥ ||
काञ्चनं रथम् आस्थाय तार्क्ष्यकेतनम् आशुगम् । (१२।१)
kāñcanaṃ ratham āsthāya tārkṣyaketanam āśugam |
गदाचक्रासिशार्ङ्गाद्यैर् आयुधैश्च समन्वितम् ॥ (१२।२)
gadācakrāsiśārṅgādyair āyudhaiśca samanvitam ||
तिथावथ च नक्षत्रे मुहूर्ते च गुणान्विते । (१३।१)
tithāvatha ca nakṣatre muhūrte ca guṇānvite |
प्रययौ पुण्डरीकाक्षः सैन्यसुग्रीववाहनः ॥ (१३।२)
prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ ||
अन्वारुरोह चाप्येनं प्रेम्णा राजा युधिष्ठिरः । (१४।१)
anvāruroha cāpyenaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
अपास्य चास्य यन्तारं दारुकं यन्तृसत्तमम् । (१४।२)
apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamam |
अभीषून् सम्प्रजग्राह स्वयं कुरुपतिस्तदा ॥ (१४।३)
abhīṣūn samprajagrāha svayaṃ kurupatistadā ||
रुक्मदण्डं बृहन्मूर्ध्नि दुधावाभिप्रदक्षिणम् ॥ (१५।२)
rukmadaṇḍaṃ bṛhanmūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam ||
दधार तरसा भीमश्छत्रं तच्छार्ङ्गधन्वने । (१६।५)
dadhāra tarasā bhīmaśchatraṃ tacchārṅgadhanvane |
पृष्ठतो ऽनुययौ कृष्णम् ऋत्विक् पौरजनैर् वृतः ॥ (१६।९)
pṛṣṭhato 'nuyayau kṛṣṇam ṛtvik paurajanair vṛtaḥ ||
स तथा भ्रातृभिः सार्धं केशवः परवीरहा । (१७।१)
sa tathā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ keśavaḥ paravīrahā |
अनुगम्यमानः शुशुभे शिष्यैर् इव गुरुः प्रियैः । (१७।२)
anugamyamānaḥ śuśubhe śiṣyair iva guruḥ priyaiḥ |
अभिमन्युं च सौभद्रं वृद्धैः परिवृतस्तदा । (१७।३)
abhimanyuṃ ca saubhadraṃ vṛddhaiḥ parivṛtastadā |
रथम् आरोप्य निर्यातो धौम्यो ब्राह्मणपुंगवः । (१७।४)
ratham āropya niryāto dhaumyo brāhmaṇapuṃgavaḥ |
इन्द्रप्रस्थम् अतिक्रम्य क्रोशमात्रं महाद्युतिः ॥ (१७।५)
indraprastham atikramya krośamātraṃ mahādyutiḥ ||
पार्थम् आमन्त्र्य गोविन्दः परिष्वज्य च पीडितम् । (१८।१)
pārtham āmantrya govindaḥ pariṣvajya ca pīḍitam |
युधिष्ठिरं पूजयित्वा भीमसेनं यमौ तथा ॥ (१८।२)
yudhiṣṭhiraṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā ||
परिष्वक्तो भृशं ताभ्यां यमाभ्याम् अभिवादितः । (१९।१)
pariṣvakto bhṛśaṃ tābhyāṃ yamābhyām abhivāditaḥ |
ततस्तैः संविदं कृत्वा यथावन्मधुसूदनः । (१९।२)
tatastaiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvanmadhusūdanaḥ |
योजनार्धम् अथो गत्वा कृष्णः परपुरंजयः । (१९।३)
yojanārdham atho gatvā kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ |
युधिष्ठिरं समामन्त्र्य निवर्तस्वेति भारत । (१९।४)
yudhiṣṭhiraṃ samāmantrya nivartasveti bhārata |
ततो ऽभिवाद्य गोविन्दः पादौ जग्राह धर्मवित् । (१९।५)
tato 'bhivādya govindaḥ pādau jagrāha dharmavit |
उत्थाप्य धर्मराजस्तु मूर्ध्न्युपाघ्राय केशवम् । (१९।६)
utthāpya dharmarājastu mūrdhnyupāghrāya keśavam |
गम्यताम् इत्यनुज्ञाप्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ (१९।८)
gamyatām ityanujñāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
स्वां पुरीं प्रययौ कृष्णः पुरंदर इवापरः ॥ (२०।२)
svāṃ purīṃ prayayau kṛṣṇaḥ puraṃdara ivāparaḥ ||
लोचनैर् अनुजग्मुस्ते तम् आ दृष्टिपथात् तदा । (२१।१)
locanair anujagmuste tam ā dṛṣṭipathāt tadā |
मनोभिर् अनुजग्मुस्ते कृष्णं प्रीतिसमन्वयात् ॥ (२१।३)
manobhir anujagmuste kṛṣṇaṃ prītisamanvayāt ||
क्षिप्रम् अन्तर्दधे शौरिश्चक्षुषां प्रियदर्शनः ॥ (२२।२)
kṣipram antardadhe śauriścakṣuṣāṃ priyadarśanaḥ ||
निवृत्योपययुः सर्वे स्वपुरं पुरुषर्षभाः । (२३।२)
nivṛtyopayayuḥ sarve svapuraṃ puruṣarṣabhāḥ |
स्यन्दनेनाथ कृष्णो ऽपि समये द्वारकाम् अगात् । (२३।३)
syandanenātha kṛṣṇo 'pi samaye dvārakām agāt |
स गतो द्वारकां विष्णुर् गरुत्मान् इव वेगवान् । (२३।७)
sa gato dvārakāṃ viṣṇur garutmān iva vegavān |
निवृत्य धर्मराजस्तु सह भ्रातृभिर् अच्युतः । (२३।८)
nivṛtya dharmarājastu saha bhrātṛbhir acyutaḥ |
विसृज्य सुहृदः सर्वान् भ्रातॄन् पुत्रांश्च धर्मराट् । (२३।१०)
visṛjya suhṛdaḥ sarvān bhrātṝn putrāṃśca dharmarāṭ |
मुमोद पुरुषव्याघ्रो द्रौपद्या सहितो नृप । (२३।११)
mumoda puruṣavyāghro draupadyā sahito nṛpa |
केशवो ऽपि मुदा युक्तः प्रविवेश पुरोत्तमम् । (२३।१२)
keśavo 'pi mudā yuktaḥ praviveśa purottamam |
पूज्यमानो यदुश्रेष्ठैर् उग्रसेनमुखैस्तथा । (२३।१३)
pūjyamāno yaduśreṣṭhair ugrasenamukhaistathā |
आहुकं पितरं वृद्धं मातरं च यशस्विनीम् । (२३।१४)
āhukaṃ pitaraṃ vṛddhaṃ mātaraṃ ca yaśasvinīm |
प्रद्युम्नसाम्बनिशठांश्चारुदेष्णं गदं तथा । (२३।१६)
pradyumnasāmbaniśaṭhāṃścārudeṣṇaṃ gadaṃ tathā |
अनिरुद्धं च भानुं च परिष्वज्य जनार्दनः । (२३।१७)
aniruddhaṃ ca bhānuṃ ca pariṣvajya janārdanaḥ |
स वृद्धैर् अभ्यनुज्ञातो रुक्मिण्या भवनं ययौ । (२३।१८)
sa vṛddhair abhyanujñāto rukmiṇyā bhavanaṃ yayau |
मयो ऽपि स महाभागः सर्वरत्नविभूषिताम् । (२३।१९)
mayo 'pi sa mahābhāgaḥ sarvaratnavibhūṣitām |
विधिवत् कल्पयामास सभां धर्मसुताय वै ॥ (२३।२०)
vidhivat kalpayāmāsa sabhāṃ dharmasutāya vai ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.