महाभारतMahābhārata

MBh, 2, 2

228 of 1995 · 90 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

उषित्वा खाण्डवप्रस्थे सुखवासं जनार्दनः । (१।२)

uṣitvā khāṇḍavaprasthe sukhavāsaṃ janārdanaḥ |

1.3१.३

पार्थैः प्रीतिसमायुक्तैः पूजनार्हो ऽभिपूजितः ॥ (१।३)

pārthaiḥ prītisamāyuktaiḥ pūjanārho 'bhipūjitaḥ ||

2.1२.१

गमनाय मतिं चक्रे पितुर् दर्शनलालसः । (२।१)

gamanāya matiṃ cakre pitur darśanalālasaḥ |

2.2२.२

धर्मराजम् अथामन्त्र्य पृथां च पृथुलोचनः ॥ (२।२)

dharmarājam athāmantrya pṛthāṃ ca pṛthulocanaḥ ||

3.1३.१

ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना जगद्वन्द्यः पितृष्वसुः । (३।१)

vavande caraṇau mūrdhnā jagadvandyaḥ pitṛṣvasuḥ |

3.2३.२

स तया मूर्ध्न्युपाघ्रातः परिष्वक्तश्च केशवः ॥ (३।२)

sa tayā mūrdhnyupāghrātaḥ pariṣvaktaśca keśavaḥ ||

4.1४.१

ददर्शानन्तरं कृष्णो भगिनीं स्वां महायशाः । (४।१)

dadarśānantaraṃ kṛṣṇo bhaginīṃ svāṃ mahāyaśāḥ |

4.2४.२

ताम् उपेत्य हृषीकेशः प्रीत्या बाष्पसमन्वितः ॥ (४।२)

tām upetya hṛṣīkeśaḥ prītyā bāṣpasamanvitaḥ ||

5.1५.१

अर्थ्यं तथ्यं हितं वाक्यं लघु युक्तम् अनुत्तमम् । (५।१)

arthyaṃ tathyaṃ hitaṃ vākyaṃ laghu yuktam anuttamam |

5.2५.२

उवाच भगवान् भद्रां सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ॥ (५।२)

uvāca bhagavān bhadrāṃ subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm ||

6.1६.१

तया स्वजनगामीनि श्रावितो वचनानि सः । (६।१)

tayā svajanagāmīni śrāvito vacanāni saḥ |

6.2६.२

सम्पूजितश्चाप्यसकृच्छिरसा चाभिवादितः ॥ (६।२)

sampūjitaścāpyasakṛcchirasā cābhivāditaḥ ||

7.1७.१

ताम् अनुज्ञाप्य वार्ष्णेयः प्रतिनन्द्य च भामिनीम् । (७।१)

tām anujñāpya vārṣṇeyaḥ pratinandya ca bhāminīm |

7.2७.२

ददर्शानन्तरं कृष्णां धौम्यं चापि जनार्दनः ॥ (७।२)

dadarśānantaraṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ cāpi janārdanaḥ ||

8.1८.१

ववन्दे च यथान्यायं धौम्यं पुरुषसत्तमः । (८।१)

vavande ca yathānyāyaṃ dhaumyaṃ puruṣasattamaḥ |

8.2८.२

द्रौपदीं सान्त्वयित्वा च आमन्त्र्य च जनार्दनः ॥ (८।२)

draupadīṃ sāntvayitvā ca āmantrya ca janārdanaḥ ||

9.1९.१

भ्रातॄन् अभ्यगमद् धीमान् पार्थेन सहितो बली । (९।१)

bhrātṝn abhyagamad dhīmān pārthena sahito balī |

9.2९.२

भ्रातृभिः पञ्चभिः कृष्णो वृतः शक्र इवामरैः । (९।२)

bhrātṛbhiḥ pañcabhiḥ kṛṣṇo vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ |

9.3९.३

यात्राकालस्य योग्यानि कर्माणि गरुडध्वजः । (९।३)

yātrākālasya yogyāni karmāṇi garuḍadhvajaḥ |

9.4९.४

कर्तुकामः शुचिर् भूत्वा स्नातवान् समलंकृतः । (९।४)

kartukāmaḥ śucir bhūtvā snātavān samalaṃkṛtaḥ |

9.5९.५

आमन्त्र्य च पृथां कृष्णः प्रतस्थे तस्थुषां वरः । (९।५)

āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇaḥ pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ |

9.6९.६

आमन्त्र्य च पृथां कृष्णां धौम्यं च पुरुषोत्तमः ॥ (९।६)

āmantrya ca pṛthāṃ kṛṣṇāṃ dhaumyaṃ ca puruṣottamaḥ ||

10.1१०.१

अर्चयामास देवांश्च द्विजांश्च यदुपुंगवः । (१०।१)

arcayāmāsa devāṃśca dvijāṃśca yadupuṃgavaḥ |

10.2१०.२

माल्यजप्यनमस्कारैर् गन्धैर् उच्चावचैर् अपि । (१०।२)

mālyajapyanamaskārair gandhair uccāvacair api |

10.3१०.३

स कृत्वा सर्वकार्याणि प्रतस्थे तस्थुषां वरः । (१०।३)

sa kṛtvā sarvakāryāṇi pratasthe tasthuṣāṃ varaḥ |

10.4१०.४

उपेत्य स यदुश्रेष्ठो बाह्यकक्षां विनिर्गतः ॥ (१०।४)

upetya sa yaduśreṣṭho bāhyakakṣāṃ vinirgataḥ ||

11.1११.१

स्वस्ति वाच्यार्हतो विप्रान् दधिपात्रफलाक्षतैः । (११।१)

svasti vācyārhato viprān dadhipātraphalākṣataiḥ |

11.2११.२

वसु प्रदाय च ततः प्रदक्षिणम् अवर्तत । (११।२)

vasu pradāya ca tataḥ pradakṣiṇam avartata |

11.3११.३

ततस्तु कृतमाङ्गल्यो ब्राह्मणैर् वेदपारगैः ॥ (११।३)

tatastu kṛtamāṅgalyo brāhmaṇair vedapāragaiḥ ||

12.1१२.१

काञ्चनं रथम् आस्थाय तार्क्ष्यकेतनम् आशुगम् । (१२।१)

kāñcanaṃ ratham āsthāya tārkṣyaketanam āśugam |

12.2१२.२

गदाचक्रासिशार्ङ्गाद्यैर् आयुधैश्च समन्वितम् ॥ (१२।२)

gadācakrāsiśārṅgādyair āyudhaiśca samanvitam ||

13.1१३.१

तिथावथ च नक्षत्रे मुहूर्ते च गुणान्विते । (१३।१)

tithāvatha ca nakṣatre muhūrte ca guṇānvite |

13.2१३.२

प्रययौ पुण्डरीकाक्षः सैन्यसुग्रीववाहनः ॥ (१३।२)

prayayau puṇḍarīkākṣaḥ sainyasugrīvavāhanaḥ ||

14.1१४.१

अन्वारुरोह चाप्येनं प्रेम्णा राजा युधिष्ठिरः । (१४।१)

anvāruroha cāpyenaṃ premṇā rājā yudhiṣṭhiraḥ |

14.2१४.२

अपास्य चास्य यन्तारं दारुकं यन्तृसत्तमम् । (१४।२)

apāsya cāsya yantāraṃ dārukaṃ yantṛsattamam |

14.3१४.३

अभीषून् सम्प्रजग्राह स्वयं कुरुपतिस्तदा ॥ (१४।३)

abhīṣūn samprajagrāha svayaṃ kurupatistadā ||

15.1१५.१

उपारुह्यार्जुनश्चापि चामरव्यजनं सितम् । (१५।१)

upāruhyārjunaścāpi cāmaravyajanaṃ sitam |

15.2१५.२

रुक्मदण्डं बृहन्मूर्ध्नि दुधावाभिप्रदक्षिणम् ॥ (१५।२)

rukmadaṇḍaṃ bṛhanmūrdhni dudhāvābhipradakṣiṇam ||

16.1१६.१

तथैव भीमसेनो ऽपि यमाभ्यां सहितो वशी । (१६।१)

tathaiva bhīmaseno 'pi yamābhyāṃ sahito vaśī |

16.2१६.२

रथम् आरुह्य वीर्यवान् । (१६।२)

ratham āruhya vīryavān |

16.3१६.३

छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् । (१६।३)

chatraṃ śataśalākaṃ ca divyamālyopaśobhitam |

16.4१६.४

वैडूर्यमणिदण्डं च चामीकरविभूषितम् । (१६।४)

vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam |

16.5१६.५

दधार तरसा भीमश्छत्रं तच्छार्ङ्गधन्वने । (१६।५)

dadhāra tarasā bhīmaśchatraṃ tacchārṅgadhanvane |

16.6१६.६

उपारुह्य रथं शीघ्रं चामरव्यजने सिते । (१६।६)

upāruhya rathaṃ śīghraṃ cāmaravyajane site |

16.7१६.७

नकुलः सहदेवश्च धूयमानौ जनार्दनम् । (१६।७)

nakulaḥ sahadevaśca dhūyamānau janārdanam |

16.8१६.८

भीमसेनार्जुनौ चापि । (१६।८)

bhīmasenārjunau cāpi |

16.9१६.९

पृष्ठतो ऽनुययौ कृष्णम् ऋत्विक् पौरजनैर् वृतः ॥ (१६।९)

pṛṣṭhato 'nuyayau kṛṣṇam ṛtvik paurajanair vṛtaḥ ||

17.1१७.१

स तथा भ्रातृभिः सार्धं केशवः परवीरहा । (१७।१)

sa tathā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ keśavaḥ paravīrahā |

17.2१७.२

अनुगम्यमानः शुशुभे शिष्यैर् इव गुरुः प्रियैः । (१७।२)

anugamyamānaḥ śuśubhe śiṣyair iva guruḥ priyaiḥ |

17.3१७.३

अभिमन्युं च सौभद्रं वृद्धैः परिवृतस्तदा । (१७।३)

abhimanyuṃ ca saubhadraṃ vṛddhaiḥ parivṛtastadā |

17.4१७.४

रथम् आरोप्य निर्यातो धौम्यो ब्राह्मणपुंगवः । (१७।४)

ratham āropya niryāto dhaumyo brāhmaṇapuṃgavaḥ |

17.5१७.५

इन्द्रप्रस्थम् अतिक्रम्य क्रोशमात्रं महाद्युतिः ॥ (१७।५)

indraprastham atikramya krośamātraṃ mahādyutiḥ ||

18.1१८.१

पार्थम् आमन्त्र्य गोविन्दः परिष्वज्य च पीडितम् । (१८।१)

pārtham āmantrya govindaḥ pariṣvajya ca pīḍitam |

18.2१८.२

युधिष्ठिरं पूजयित्वा भीमसेनं यमौ तथा ॥ (१८।२)

yudhiṣṭhiraṃ pūjayitvā bhīmasenaṃ yamau tathā ||

19.1१९.१

परिष्वक्तो भृशं ताभ्यां यमाभ्याम् अभिवादितः । (१९।१)

pariṣvakto bhṛśaṃ tābhyāṃ yamābhyām abhivāditaḥ |

19.2१९.२

ततस्तैः संविदं कृत्वा यथावन्मधुसूदनः । (१९।२)

tatastaiḥ saṃvidaṃ kṛtvā yathāvanmadhusūdanaḥ |

19.3१९.३

योजनार्धम् अथो गत्वा कृष्णः परपुरंजयः । (१९।३)

yojanārdham atho gatvā kṛṣṇaḥ parapuraṃjayaḥ |

19.4१९.४

युधिष्ठिरं समामन्त्र्य निवर्तस्वेति भारत । (१९।४)

yudhiṣṭhiraṃ samāmantrya nivartasveti bhārata |

19.5१९.५

ततो ऽभिवाद्य गोविन्दः पादौ जग्राह धर्मवित् । (१९।५)

tato 'bhivādya govindaḥ pādau jagrāha dharmavit |

19.6१९.६

उत्थाप्य धर्मराजस्तु मूर्ध्न्युपाघ्राय केशवम् । (१९।६)

utthāpya dharmarājastu mūrdhnyupāghrāya keśavam |

19.7१९.७

पाण्डवो यादवश्रेष्ठं कृष्णं कमललोचनम् । (१९।७)

pāṇḍavo yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam |

19.8१९.८

गम्यताम् इत्यनुज्ञाप्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ (१९।८)

gamyatām ityanujñāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||

20.1२०.१

निवर्तयित्वा च तदा पाण्डवान् सपदानुगान् । (२०।१)

nivartayitvā ca tadā pāṇḍavān sapadānugān |

20.2२०.२

स्वां पुरीं प्रययौ कृष्णः पुरंदर इवापरः ॥ (२०।२)

svāṃ purīṃ prayayau kṛṣṇaḥ puraṃdara ivāparaḥ ||

21.1२१.१

लोचनैर् अनुजग्मुस्ते तम् आ दृष्टिपथात् तदा । (२१।१)

locanair anujagmuste tam ā dṛṣṭipathāt tadā |

21.2२१.२

पाण्डवा यादवश्रेष्ठं कृष्णं कमललोचनम् । (२१।२)

pāṇḍavā yādavaśreṣṭhaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam |

21.3२१.३

मनोभिर् अनुजग्मुस्ते कृष्णं प्रीतिसमन्वयात् ॥ (२१।३)

manobhir anujagmuste kṛṣṇaṃ prītisamanvayāt ||

22.1२२.१

अतृप्तमनसाम् एव तेषां केशवदर्शने । (२२।१)

atṛptamanasām eva teṣāṃ keśavadarśane |

22.2२२.२

क्षिप्रम् अन्तर्दधे शौरिश्चक्षुषां प्रियदर्शनः ॥ (२२।२)

kṣipram antardadhe śauriścakṣuṣāṃ priyadarśanaḥ ||

23.1२३.१

अकामा इव पार्थास्ते गोविन्दगतमानसाः । (२३।१)

akāmā iva pārthāste govindagatamānasāḥ |

23.2२३.२

निवृत्योपययुः सर्वे स्वपुरं पुरुषर्षभाः । (२३।२)

nivṛtyopayayuḥ sarve svapuraṃ puruṣarṣabhāḥ |

23.3२३.३

स्यन्दनेनाथ कृष्णो ऽपि समये द्वारकाम् अगात् । (२३।३)

syandanenātha kṛṣṇo 'pi samaye dvārakām agāt |

23.4२३.४

सात्वतेन च वीरेण पृष्ठतो यायिना तदा । (२३।४)

sātvatena ca vīreṇa pṛṣṭhato yāyinā tadā |

23.5२३.५

दारुकेण च सूतेन सहितो देवकीसुतः । (२३।५)

dārukeṇa ca sūtena sahito devakīsutaḥ |

23.6२३.६

वैशंपायन उवाच । (२३।६)

vaiśaṃpāyana uvāca

23.7२३.७

स गतो द्वारकां विष्णुर् गरुत्मान् इव वेगवान् । (२३।७)

sa gato dvārakāṃ viṣṇur garutmān iva vegavān |

23.8२३.८

निवृत्य धर्मराजस्तु सह भ्रातृभिर् अच्युतः । (२३।८)

nivṛtya dharmarājastu saha bhrātṛbhir acyutaḥ |

23.9२३.९

सुहृत्परिवृतो राजा प्रविवेश पुरोत्तमम् । (२३।९)

suhṛtparivṛto rājā praviveśa purottamam |

23.10२३.१०

विसृज्य सुहृदः सर्वान् भ्रातॄन् पुत्रांश्च धर्मराट् । (२३।१०)

visṛjya suhṛdaḥ sarvān bhrātṝn putrāṃśca dharmarāṭ |

23.11२३.११

मुमोद पुरुषव्याघ्रो द्रौपद्या सहितो नृप । (२३।११)

mumoda puruṣavyāghro draupadyā sahito nṛpa |

23.12२३.१२

केशवो ऽपि मुदा युक्तः प्रविवेश पुरोत्तमम् । (२३।१२)

keśavo 'pi mudā yuktaḥ praviveśa purottamam |

23.13२३.१३

पूज्यमानो यदुश्रेष्ठैर् उग्रसेनमुखैस्तथा । (२३।१३)

pūjyamāno yaduśreṣṭhair ugrasenamukhaistathā |

23.14२३.१४

आहुकं पितरं वृद्धं मातरं च यशस्विनीम् । (२३।१४)

āhukaṃ pitaraṃ vṛddhaṃ mātaraṃ ca yaśasvinīm |

23.15२३.१५

अभिवाद्य बलं चैव स्थितः कमललोचनः । (२३।१५)

abhivādya balaṃ caiva sthitaḥ kamalalocanaḥ |

23.16२३.१६

प्रद्युम्नसाम्बनिशठांश्चारुदेष्णं गदं तथा । (२३।१६)

pradyumnasāmbaniśaṭhāṃścārudeṣṇaṃ gadaṃ tathā |

23.17२३.१७

अनिरुद्धं च भानुं च परिष्वज्य जनार्दनः । (२३।१७)

aniruddhaṃ ca bhānuṃ ca pariṣvajya janārdanaḥ |

23.18२३.१८

स वृद्धैर् अभ्यनुज्ञातो रुक्मिण्या भवनं ययौ । (२३।१८)

sa vṛddhair abhyanujñāto rukmiṇyā bhavanaṃ yayau |

23.19२३.१९

मयो ऽपि स महाभागः सर्वरत्नविभूषिताम् । (२३।१९)

mayo 'pi sa mahābhāgaḥ sarvaratnavibhūṣitām |

23.20२३.२०

विधिवत् कल्पयामास सभां धर्मसुताय वै ॥ (२३।२०)

vidhivat kalpayāmāsa sabhāṃ dharmasutāya vai ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 2, 2

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit