मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

कश्चिद् द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः । (१।२)

तपस्वी धर्मशीलश् च कौशिको नाम भारत ॥ (१।३)

साङ्गोपनिषदान् वेदान् अधीते द्विजसत्तमः । (२।१)

स वृक्षमूले कस्मिंश्चिद् वेदान् उच्चारयन् स्थितः ॥ (२।२)

उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत । (३।१)

तया पुरीषम् उत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि ॥ (३।२)

ताम् अवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः । (४।१)

भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता ॥ (४।२)

अपध्याता च विप्रेण न्यपतद् वसुधातले । (५।१)

बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वाम् अचेतनाम् । (५।२)

कारुण्याद् अभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः ॥ (५।३)

अकार्यं कृतवान् अस्मि रागद्वेषबलात्कृतः । (६।१)

इत्युक्त्वा बहुशो विद्वान् ग्रामं भैक्षाय संश्रितः ॥ (६।२)

ग्रामे शुचीनि प्रचरन् कुलानि भरतर्षभ । (७।१)

प्रविष्टस् तत् कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस् तु सः ॥ (७।२)

देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः । (८।१)

शौचं तु यावत् कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी ॥ (८।२)

एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् क्षुधासंपीडितो भृशम् । (९।१)

भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम ॥ (९।२)

सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम् । (१०।१)

पाद्यम् आचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम् ॥ (१०।२)

प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारम् असितेक्षणा । (११।१)

आहारेणाथ भक्ष्यैश् च वाक्यैः सुमधुरैस् तथा ॥ (११।२)

उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर । (१२।१)

दैवतं च पतिं मेने भर्तुश् चित्तानुसारिणी ॥ (१२।२)

न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान् नापि चापिबत् । (१३।१)

तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता ॥ (१३।२)

साध्वाचारा शुचिर् दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी । (१४।१)

भर्तुश् चापि हितं यत् तत् सततं सानुवर्तते ॥ (१४।२)

देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस् तथा । (१५।१)

शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया ॥ (१५।२)

सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम् । (१६।१)

कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा ॥ (१६।२)

व्रीडिता साभवत् साध्वी तदा भरतसत्तम । (१७।१)

भिक्षाम् आदाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी ॥ (१७।२)

ब्राह्मण उवाच । (१८।१)

किम् इदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने । (१८।२)

उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि ॥ (१८।३)

मार्कण्डेय उवाच । (१९।१)

ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तम् इव तेजसा । (१९।२)

दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचो ऽब्रवीत् ॥ (१९।३)

क्षन्तुम् अर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत् । (२०।१)

स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया ॥ (२०।२)

ब्राह्मण उवाच । (२१।१)

ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस् ते पतिः कृतः । (२१।२)

गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणान् अवमन्यसे ॥ (२१।३)

इन्द्रो ऽप्येषां प्रणमते किं पुनर् मानुषा भुवि । (२२।१)

अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया । (२२।२)

ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीम् अपि ॥ (२२।३)

स्त्र्युवाच । (२३।१)

नावजानाम्य् अहं विप्रान् देवैस् तुल्यान् मनस्विनः । (२३।२)

अपराधम् इमं विप्र क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ ॥ (२३।३)

जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम् । (२४।१)

अपेयः सागरः क्रोधात् कृतो हि लवणोदकः ॥ (२४।२)

तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम् । (२५।१)

येषां क्रोधाग्निर् अद्यापि दण्डके नोपशाम्यति ॥ (२५।२)

ब्राह्मणानां परिभवाद् वातापिश् च दुरात्मवान् । (२६।१)

अगस्त्यम् ऋषिम् आसाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः ॥ (२६।२)

प्रभावा बहवश् चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम् । (२७।१)

क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन् प्रसादश् च महात्मनाम् ॥ (२७।२)

अस्मिंस् त्वतिक्रमे ब्रह्मन् क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ । (२८।१)

पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज ॥ (२८।२)

दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम् । (२९।१)

अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम ॥ (२९।२)

शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर् ब्राह्मण यादृशम् । (३०।१)

बलाका हि त्वया दग्धा रोषात् तद् विदितं मम ॥ (३०।२)

क्रोधः शत्रुः शरीरस्थो मनुष्याणां द्विजोत्तम । (३१।१)

यः क्रोधमोहौ त्यजति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३१।२)

यो वदेद् इह सत्यानि गुरुं संतोषयेत च । (३२।१)

हिंसितश्च न हिंसेत तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३२।२)

जितेन्द्रियो धर्मपरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । (३३।१)

कामक्रोधौ वशे यस्य तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३३।२)

यस्य चात्मसमो लोको धर्मज्ञस्य मनस्विनः । (३४।१)

सर्वधर्मेषु च रतस् तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३४।२)

यो ऽध्यापयेद् अधीयीत यजेद् वा याजयीत वा । (३५।१)

दद्याद् वापि यथाशक्ति तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३५।२)

ब्रह्मचारी च वेदान् यो ऽधीयीत द्विजोत्तमः । (३६।१)

स्वाध्याये चाप्रमत्तो वै तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ (३६।२)

यद् ब्राह्मणानां कुशलं तद् एषां परिकीर्तयेत् । (३७।१)

सत्यं तथा व्याहरतां नानृते रमते मनः ॥ (३७।२)

धनं तु ब्राह्मणस्याहुः स्वाध्यायं दमम् आर्जवम् । (३८।१)

इन्द्रियाणां निग्रहं च शाश्वतं द्विजसत्तम । (३८।२)

सत्यार्जवे धर्मम् आहुः परं धर्मविदो जनाः ॥ (३८।३)

दुर्ज्ञेयः शाश्वतो धर्मः स तु सत्ये प्रतिष्ठितः । (३९।१)

श्रुतिप्रमाणो धर्मः स्याद् इति वृद्धानुशासनम् ॥ (३९।२)

बहुधा दृश्यते धर्मः सूक्ष्म एव द्विजोत्तम । (४०।१)

भवान् अपि च धर्मज्ञः स्वाध्यायनिरतः शुचिः । (४०।२)

न तु तत्त्वेन भगवन् धर्मान् वेत्सीति मे मतिः ॥ (४०।३)

मातापितृभ्यां शुश्रूषुः सत्यवादी जितेन्द्रियः । (४१।१)

मिथिलायां वसन् व्याधः स ते धर्मान् प्रवक्ष्यति । (४१।२)

तत्र गच्छस्व भद्रं ते यथाकामं द्विजोत्तम ॥ (४१।३)

अत्युक्तम् अपि मे सर्वं क्षन्तुम् अर्हस्यनिन्दित । (४२।१)

स्त्रियो ह्यवध्याः सर्वेषां ये धर्मविदुषो जनाः ॥ (४२।२)

ब्राह्मण उवाच । (४३।१)

प्रीतो ऽस्मि तव भद्रं ते गतः क्रोधश्च शोभने । (४३।२)

उपालम्भस् त्वया ह्युक्तो मम निःश्रेयसं परम् । (४३।३)

स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि साधयिष्यामि शोभने ॥ (४३।४)

मार्कण्डेय उवाच । (४४।१)

तया विसृष्टो निर्गम्य स्वम् एव भवनं ययौ । (४४।२)

विनिन्दन् स द्विज आत्मानं कौशिको नरसत्तम ॥ (४४।३)