MBh, 14, 53
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्रूहि केशव तत्त्वेन त्वम् अध्यात्मम् अनिन्दितम् । (१।२)
brūhi keśava tattvena tvam adhyātmam aninditam |
श्रुत्वा श्रेयो ऽभिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन ॥ (१।३)
śrutvā śreyo 'bhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana ||
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि भावान्मदाश्रयान् । (२।२)
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi bhāvānmadāśrayān |
तथा रुद्रान् वसूंश्चापि विद्धि मत्प्रभवान् द्विज ॥ (२।३)
tathā rudrān vasūṃścāpi viddhi matprabhavān dvija ||
स्थित इत्यभिजानीहि मा ते ऽभूद् अत्र संशयः ॥ (३।२)
sthita ityabhijānīhi mā te 'bhūd atra saṃśayaḥ ||
तथा दैत्यगणान् सर्वान् यक्षराक्षसपन्नगान् । (४।१)
tathā daityagaṇān sarvān yakṣarākṣasapannagān |
गन्धर्वाप्सरसश्चैव विद्धि मत्प्रभवान् द्विज ॥ (४।२)
gandharvāpsarasaścaiva viddhi matprabhavān dvija ||
सद् असच्चैव यत् प्राहुर् अव्यक्तं व्यक्तम् एव च । (५।१)
sad asaccaiva yat prāhur avyaktaṃ vyaktam eva ca |
अक्षरं च क्षरं चैव सर्वम् एतन्मदात्मकम् ॥ (५।२)
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvam etanmadātmakam ||
ये चाश्रमेषु वै धर्माश्चतुर्षु विहिता मुने । (६।१)
ye cāśrameṣu vai dharmāścaturṣu vihitā mune |
दैवानि चैव कर्माणि विद्धि सर्वं मदात्मकम् ॥ (६।२)
daivāni caiva karmāṇi viddhi sarvaṃ madātmakam ||
ॐकारप्रभवान् वेदान् विद्धि मां त्वं भृगूद्वह । (८।१)
oṃkāraprabhavān vedān viddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha |
होतारम् अपि हव्यं च विद्धि मां भृगुनन्दन । (९।१)
hotāram api havyaṃ ca viddhi māṃ bhṛgunandana |
अध्वर्युः कल्पकश्चापि हविः परमसंस्कृतम् ॥ (९।२)
adhvaryuḥ kalpakaścāpi haviḥ paramasaṃskṛtam ||
उद्गाता चापि मां स्तौति गीतघोषैर् महाध्वरे । (१०।१)
udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣair mahādhvare |
प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मञ् शान्तिमङ्गलवाचकाः । (१०।२)
prāyaścitteṣu māṃ brahmañ śāntimaṅgalavācakāḥ |
स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं द्विजसत्तमाः ॥ (१०।३)
stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattamāḥ ||
विद्धि मह्यं सुतं धर्मम् अग्रजं द्विजसत्तम । (११।१)
viddhi mahyaṃ sutaṃ dharmam agrajaṃ dvijasattama |
तत्राहं वर्तमानैश्च निवृत्तैश्चैव मानवैः । (१२।१)
tatrāhaṃ vartamānaiśca nivṛttaiścaiva mānavaiḥ |
बह्वीः संसरमाणो वै योनीर् हि द्विजसत्तम ॥ (१२।२)
bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīr hi dvijasattama ||
तैस्तैर् वेषैश्च रूपैश्च त्रिषु लोकेषु भार्गव ॥ (१३।२)
taistair veṣaiśca rūpaiśca triṣu lokeṣu bhārgava ||
अहं विष्णुर् अहं ब्रह्मा शक्रो ऽथ प्रभवाप्ययः । (१४।१)
ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakro 'tha prabhavāpyayaḥ |
भूतग्रामस्य सर्वस्य स्रष्टा संहार एव च ॥ (१४।२)
bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca ||
अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषाम् अहम् अप्युत । (१५।१)
adharme vartamānānāṃ sarveṣām aham apyuta |
धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे । (१५।२)
dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge |
तास्ता योनीः प्रविश्याहं प्रजानां हितकाम्यया ॥ (१५।३)
tāstā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā ||
तदा गन्धर्ववच्चेष्टाः सर्वाश्चेष्टामि भार्गव ॥ (१७।२)
tadā gandharvavacceṣṭāḥ sarvāśceṣṭāmi bhārgava ||
न च ते जातसंमोहा वचो गृह्णन्ति मे हितम् ॥ (१९।२)
na ca te jātasaṃmohā vaco gṛhṇanti me hitam ||
भयं च महद् उद्दिश्य त्रासिताः कुरवो मया । (२०।१)
bhayaṃ ca mahad uddiśya trāsitāḥ kuravo mayā |
क्रुद्धेव भूत्वा च पुनर् यथावद् अनुदर्शिताः ॥ (२०।२)
kruddheva bhūtvā ca punar yathāvad anudarśitāḥ ||
ते ऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताः कालधर्मणा । (२१।१)
te 'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥ kāladharmaṇā |
धर्मेण निहता युद्धे गताः स्वर्गं न संशयः ॥ (२१।२)
dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ ||
लोकेषु पाण्डवाश्चैव गताः ख्यातिं द्विजोत्तम । (२२।१)
lokeṣu pāṇḍavāścaiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama |
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (२२।२)
etat te sarvam ākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.