भीष्म उवाच । (१।१)

स एवम् उक्तो द्विपदां वरिष्ठो नारायणेनोत्तमपूरुषेण । (१।२)

जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं नारायणं लोकहिताधिवासम् ॥ (१।३)

यदर्थम् आत्मप्रभवेह जन्म तवोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा । (२।१)

तत् साध्यतां लोकहितार्थम् अद्य गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम् ॥ (२।२)

वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतम् उक्तपूर्वम् । (३।१)

पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ॥ (३।२)

गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समो ऽस्मि नित्यम् । (४।१)

तं चादिदेवं सततं प्रपन्न एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम् । (४।२)

एभिर् विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयम् अनन्तम् ईशम् ॥ (४।३)

तत् पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य नारायणः सात्वतधर्मगोप्ता । (५।१)

गच्छेति तं नारदम् उक्तवान् स सम्पूजयित्वात्मविधिक्रियाभिः ॥ (५।२)

ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः सो ऽभ्यर्चयित्वा तम् ऋषिं पुराणम् । (६।१)

खम् उत्पपातोत्तमवेगयुक्तस् ततो ऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये ॥ (६।२)

तत्रावतस्थे च मुनिर् मुहूर्तम् एकान्तम् आसाद्य गिरेः स शृङ्गे । (७।१)

आलोकयन्न् उत्तरपश्चिमेन ददर्श चात्यद्भुतरूपयुक्तम् ॥ (७।२)

क्षीरोदधेर् उत्तरतो हि द्वीपः श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः । (८।१)

मेरोः सहस्रैः स हि योजनानां द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर् निरुक्तः ॥ (८।२)

अतीन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनश्च । (९।१)

श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापाश् चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम् ॥ (९।२)

वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना दिव्यान्वयरूपाः शुभसारोपेताः । (१०।१)

छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः सत्पुष्करचतुष्का राजीवशतपादाः ॥ (१०।२)

षष्ट्या दन्तैर् युक्ताः शुक्लैर् अष्टाभिर् दंष्ट्राभिर् ये । (११।१)

जिह्वाभिर् ये विष्वग्वक्त्रं लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम् ॥ (११।२)

भक्त्या देवं विश्वोत्पन्नं यस्मात् सर्वे लोकाः सूताः । (१२।१)

वेदा धर्मा मुनयः शान्ता देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः ॥ (१२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१३।१)

अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः । (१३।२)

कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिर् उत्तमा ॥ (१३।३)

ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम । (१४।१)

तेषां लक्षणम् एतद्धि यच्छ्वेतद्वीपवासिनाम् ॥ (१४।२)

तस्मान्मे संशयं छिन्द्धि परं कौतूहलं हि मे । (१५।१)

त्वं हि सर्वकथारामस् त्वां चैवोपाश्रिता वयम् ॥ (१५।२)

भीष्म उवाच । (१६।१)

विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसंनिधौ । (१६।२)

सैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि स स्मृतः ॥ (१६।३)

राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर् भुवः । (१७।१)

आखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम् ॥ (१७।२)

धार्मिको नित्यभक्तश्च पितॄन्नित्यम् अतन्द्रितः । (१८।१)

साम्राज्यं तेन सम्प्राप्तं नारायणवरात् पुरा ॥ (१८।२)

सात्वतं विधिम् आस्थाय प्राक् सूर्यमुखनिःसृतम् । (१९।१)

पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान् ॥ (१९।२)

पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः । (२०।१)

शेषान्नभुक् सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः । (२०।२)

सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम् ॥ (२०।३)

तस्य नारायणे भक्तिं वहतो ऽमित्रकर्शन । (२१।१)

एकशय्यासनं शक्रो दत्तवान् देवराट् स्वयम् ॥ (२१।२)

आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि च । (२२।१)

एतद् भगवते सर्वम् इति तत् प्रेक्षितं सदा ॥ (२२।२)

काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाः । (२३।१)

सर्वाः सात्वतम् आस्थाय विधिं चक्रे समाहितः ॥ (२३।२)

पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः । (२४।१)

प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते चाग्रभोजनम् ॥ (२४।२)

तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः । (२५।१)

नानृता वाक् समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत् । (२५।२)

न च कायेन कृतवान् स पापं परम् अण्वपि ॥ (२५।३)

ये हि ते मुनयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः । (२६।१)

तैर् एकमतिभिर् भूत्वा यत् प्रोक्तं शास्त्रम् उत्तमम् ॥ (२६।२)

मरीचिर् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । (२७।१)

वसिष्ठश्च महातेजा एते चित्रशिखण्डिनः ॥ (२७।२)

सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवो ऽष्टमः । (२८।१)

एताभिर् धार्यते लोकस् ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम् ॥ (२८।२)

एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः । (२९।१)

इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितम् अनुत्तमम् । (२९।२)

लोकान् संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे ॥ (२९।३)

तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः । (३०।१)

मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः ॥ (३०।२)

आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । (३१।१)

दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह ॥ (३१।२)

नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वती । (३२।१)

विवेश तान् ऋषीन् सर्वांल्लोकानां हितकाम्यया ॥ (३२।२)

ततः प्रवर्तिता सम्यक् तपोविद्भिर् द्विजातिभिः । (३३।१)

शब्दे चार्थे च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा ॥ (३३।२)

आदावेव हि तच्छास्त्रम् ॐकारस्वरभूषितम् । (३४।१)

ऋषिभिर् भावितं तत्र यत्र कारुणिको ह्यसौ ॥ (३४।२)

ततः प्रसन्नो भगवान् अनिर्दिष्टशरीरगः । (३५।१)

ऋषीन् उवाच तान् सर्वान् अदृश्यः पुरुषोत्तमः ॥ (३५।२)

कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानाम् इदम् उत्तमम् । (३६।१)

लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद् धर्मः प्रवर्तते ॥ (३६।२)

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च योनिर् एतद् भविष्यति । (३७।१)

ऋग्यजुःसामभिर् जुष्टम् अथर्वाङ्गिरसैस्तथा ॥ (३७।२)

तथा प्रमाणं हि मया कृतो ब्रह्मा प्रसादजः । (३८।१)

रुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा ॥ (३८।२)

सूर्याचन्द्रमसौ वायुर् भूमिर् आपो ऽग्निर् एव च । (३९।१)

सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम् ॥ (३९।२)

अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनः । (४०।१)

सर्वे प्रमाणं हि यथा तथैतच्छास्त्रम् उत्तमम् ॥ (४०।२)

भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम् । (४१।१)

अस्मात् प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम् ॥ (४१।२)

उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः । (४२।१)

तदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिर् उद्धृतम् ॥ (४२।२)

स्वायंभुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चोशनसा कृते । (४३।१)

बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रविचारिते ॥ (४३।२)

युष्मत्कृतम् इदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततः । (४४।१)

बृहस्पतिसकाशाद् वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः ॥ (४४।२)

स हि मद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यति । (४५।१)

तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति ॥ (४५।२)

एतद्धि सर्वशास्त्राणां शास्त्रम् उत्तमसंज्ञितम् । (४६।१)

एतद् अर्थ्यं च धर्म्यं च यशस्यं चैतद् उत्तमम् ॥ (४६।२)

अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथ । (४७।१)

स च राजा श्रिया युक्तो भविष्यति महान् वसुः ॥ (४७।२)

संस्थिते तु नृपे तस्मिञ्शास्त्रम् एतत् सनातनम् । (४८।१)

अन्तर्धास्यति तत् सत्यम् एतद् वः कथितं मया ॥ (४८।२)

एतावद् उक्त्वा वचनम् अदृश्यः पुरुषोत्तमः । (४९।१)

विसृज्य तान् ऋषीन् सर्वान् कामपि प्रस्थितो दिशम् ॥ (४९।२)

ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाः । (५०।१)

प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम् ॥ (५०।२)

उत्पन्ने ऽऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पिते । (५१।१)

साङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ ॥ (५१।२)

जग्मुर् यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः । (५२।१)

धारणात् सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः ॥ (५२।२)