MBh, 12, 220
Select a line for its word-by-word analysis.
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि । (१।२)
magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi |
त्वं हि नः परमो वक्ता लोके ऽस्मिन् भरतर्षभ । (२।१)
tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke 'smin bharatarṣabha |
एतद् भवन्तं पृच्छामि तन्मे वक्तुम् इहार्हसि ॥ (२।२)
etad bhavantaṃ pṛcchāmi tanme vaktum ihārhasi ||
पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च । (३।२)
putradāraiḥ sukhaiścaiva viyuktasya dhanena ca |
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ॥ (३।३)
magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa ||
आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर् विन्दते श्रियम् ॥ (४।२)
ārogyācca śarīrasya sa punar vindate śriyam ||
यस्य राज्ञो नरास्तात सात्त्विकीं वृत्तिम् आस्थिताः । (५।१)
yasya rājño narāstāta sāttvikīṃ vṛttim āsthitāḥ |
तस्य स्थैर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु ॥ (५।२)
tasya sthairyaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaśca karmasu ||
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि ॥ (८।२)
samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi ||
रुद्रैर् वसुभिर् आदित्यैर् अश्विभ्याम् अपि चर्षिभिः । (९।१)
rudrair vasubhir ādityair aśvibhyām api carṣibhiḥ |
गन्धर्वैर् भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर् वृतः प्रभुः ॥ (९।२)
gandharvair bhujagendraiśca siddhaiścānyair vṛtaḥ prabhuḥ ||
चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम् । (१०।१)
caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam |
आरुह्यैरावतं शक्रस्त्रैलोक्यम् अनुसंययौ ॥ (१०।२)
āruhyairāvataṃ śakrastrailokyam anusaṃyayau ||
स कदाचित् समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद् गिरिगह्वरे । (११।१)
sa kadācit samudrānte kasmiṃścid girigahvare |
तम् ऐरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर् वृतम् । (१२।१)
tam airāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇair vṛtam |
सुरेन्द्रम् इन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे ॥ (१२।२)
surendram indraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe ||
दृष्ट्वा तम् अविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम् । (१३।१)
dṛṣṭvā tam avikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim |
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठम् इत्युवाच शतक्रतुः ॥ (१३।२)
adhirūḍho dvipaśreṣṭham ityuvāca śatakratuḥ ||
दैत्य न व्यथसे शौर्याद् अथवा वृद्धसेवया । (१४।१)
daitya na vyathase śauryād athavā vṛddhasevayā |
तपसा भावितत्वाद् वा सर्वथैतत् सुदुष्करम् ॥ (१४।२)
tapasā bhāvitatvād vā sarvathaitat suduṣkaram ||
शत्रुभिर् वशम् आनीतो हीनः स्थानाद् अनुत्तमात् । (१५।१)
śatrubhir vaśam ānīto hīnaḥ sthānād anuttamāt |
वैरोचने किम् आश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि ॥ (१५।२)
vairocane kim āśritya śocitavye na śocasi ||
श्रैष्ठ्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगान् अनुत्तमान् । (१६।१)
śraiṣṭhyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogān anuttamān |
हृतस्वबलराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि ॥ (१६।२)
hṛtasvabalarājyastvaṃ brūhi kasmānna śocasi ||
तत् त्वम् अद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि ॥ (१७।२)
tat tvam adya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi ||
बद्धश्च वारुणैः पाशैर् वज्रेण च समाहतः । (१८।१)
baddhaśca vāruṇaiḥ pāśair vajreṇa ca samāhataḥ |
भ्रष्टश्रीर् विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम् । (१९।१)
bhraṣṭaśrīr vibhavabhraṣṭo yanna śocasi duṣkaram |
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि को ऽन्यो जीवितुम् उत्सहेत् ॥ (१९।२)
trailokyarājyanāśe hi ko 'nyo jīvitum utsahet ||
एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम् । (२०।१)
etaccānyacca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam |
श्रुत्वा सुखम् असंभ्रान्तो बलिर् वैरोचनो ऽब्रवीत् ॥ (२०।२)
śrutvā sukham asaṃbhrānto balir vairocano 'bravīt ||
निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते । (२१।१)
nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te |
वज्रम् उद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर ॥ (२१।२)
vajram udyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara ||
अशक्तः पूर्वम् आसीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः । (२२।१)
aśaktaḥ pūrvam āsīstvaṃ kathaṃcicchaktatāṃ gataḥ |
कस्त्वद् अन्य इमा वाचः सुक्रूरा वक्तुम् अर्हति ॥ (२२।२)
kastvad anya imā vācaḥ sukrūrā vaktum arhati ||
यस्तु शत्रोर् वशस्थस्य शक्तो ऽपि कुरुते दयाम् । (२३।१)
yastu śatror vaśasthasya śakto 'pi kurute dayām |
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः ॥ (२३।२)
hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ ||
मा च ते भूत् स्वभावो ऽयं मया दैवतपुंगव । (२५।१)
mā ca te bhūt svabhāvo 'yaṃ mayā daivatapuṃgava |
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात् ॥ (२५।२)
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt ||
नैतद् अस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम् । (२६।१)
naitad asmatkṛtaṃ śakra naitacchakra tvayā kṛtam |
यत् त्वम् एवंगतो वज्रिन् यद् वाप्येवंगता वयम् ॥ (२६।२)
yat tvam evaṃgato vajrin yad vāpyevaṃgatā vayam ||
अहम् आसं यथाद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम् । (२७।१)
aham āsaṃ yathādya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam |
मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतम् इत्युत ॥ (२७।२)
māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtam ityuta ||
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा ॥ (२८।२)
paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā ||
कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम् । (२९।१)
kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayatyayam |
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम् ॥ (२९।२)
tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam ||
न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः । (३१।१)
na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ |
शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् ॥ (३१।२)
śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam ||
शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुम् ऋते बुद्धिबलान्नराः ॥ (३२।२)
śaknuvanti prativyoḍhum ṛte buddhibalānnarāḥ ||
पर्यायैर् हन्यमानानां परित्राता न विद्यते । (३३।१)
paryāyair hanyamānānāṃ paritrātā na vidyate |
इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताहम् इति मन्यते ॥ (३३।२)
idaṃ tu duḥkhaṃ yacchakra kartāham iti manyate ||
यस्मात् तु क्रियते कर्ता तस्मात् कर्ताप्यनीश्वरः ॥ (३४।२)
yasmāt tu kriyate kartā tasmāt kartāpyanīśvaraḥ ||
इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुध्यसे । (३६।१)
indra prākṛtayā buddhyā pralapannāvabudhyase |
केचित् त्वां बहु मन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा ॥ (३६।२)
kecit tvāṃ bahu manyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā ||
कथम् अस्मद्विधो नाम जानंल् लोकप्रवृत्तयः । (३७।१)
katham asmadvidho nāma jānaṃl lokapravṛttayaḥ |
कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद् वाप्यर्थसंभ्रमे ॥ (३७।२)
kālenābhyāhataḥ śocenmuhyed vāpyarthasaṃbhrame ||
बुद्धिर् व्यसनम् आसाद्य भिन्ना नौर् इव सीदति ॥ (३८।२)
buddhir vyasanam āsādya bhinnā naur iva sīdati ||
अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः । (३९।१)
ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ |
ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गम् इन्द्रशतैर् गतम् ॥ (३९।२)
te sarve śakra yāsyanti mārgam indraśatair gatam ||
त्वाम् अप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया । (४०।१)
tvām apyevaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyā |
इदं तु लब्ध्वा त्वं स्थानम् आत्मानं बहु मन्यसे । (४२।१)
idaṃ tu labdhvā tvaṃ sthānam ātmānaṃ bahu manyase |
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणम् इव शाश्वतम् ॥ (४२।२)
sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇam iva śāśvatam ||
न चेदम् अचलं स्थानम् अनन्तं वापि कस्यचित् । (४३।१)
na cedam acalaṃ sthānam anantaṃ vāpi kasyacit |
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदम् इति मन्यसे ॥ (४३।२)
tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedam iti manyase ||
अविश्वास्ये विश्वसिषि मन्यसे चाध्रुवं ध्रुवम् । (४४।१)
aviśvāsye viśvasiṣi manyase cādhruvaṃ dhruvam |
ममेयम् इति मोहात् त्वं राजश्रियम् अभीप्ससि ॥ (४४।२)
mameyam iti mohāt tvaṃ rājaśriyam abhīpsasi ||
नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता । (४५।१)
neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā |
अतिक्रम्य बहून् अन्यांस्त्वयि तावद् इयं स्थिता ॥ (४५।२)
atikramya bahūn anyāṃstvayi tāvad iyaṃ sthitā ||
कंचित् कालम् इयं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला । (४६।१)
kaṃcit kālam iyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā |
गौर् निपानम् इवोत्सृज्य पुनर् अन्यं गमिष्यति ॥ (४६।२)
gaur nipānam ivotsṛjya punar anyaṃ gamiṣyati ||
राजलोका ह्यतिक्रान्ता यान्न संख्यातुम् उत्सहे । (४७।१)
rājalokā hyatikrāntā yānna saṃkhyātum utsahe |
त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर ॥ (४७।२)
tvatto bahutarāścānye bhaviṣyanti puraṃdara ||
तान् इदानीं न पश्यामि यैर् भुक्तेयं पुरा मही ॥ (४८।२)
tān idānīṃ na paśyāmi yair bhukteyaṃ purā mahī ||
अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुर् अमितध्वजः ॥ (४९।२)
aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānur amitadhvajaḥ ||
प्रह्रादो नमुचिर् दक्षो विप्रचित्तिर् विरोचनः । (५०।१)
prahrādo namucir dakṣo vipracittir virocanaḥ |
ह्रीनिषेधः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान् वृषः ॥ (५०।२)
hrīniṣedhaḥ suhotraśca bhūrihā puṣpavān vṛṣaḥ ||
बाणः कार्तस्वरो वह्निर् विश्वदंष्ट्रो ऽथ नैरृतः ॥ (५१।२)
bāṇaḥ kārtasvaro vahnir viśvadaṃṣṭro 'tha nairṛtaḥ ||
रित्थाहुत्थौ वीरताम्रौ वराहाश्वो रुचिः प्रभुः । (५२।१)
ritthāhutthau vīratāmrau varāhāśvo ruciḥ prabhuḥ |
विश्वजित् प्रतिशौरिश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः ॥ (५२।२)
viśvajit pratiśauriśca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ ||
दैत्याश्च कालखञ्जाश्च सर्वे ते नैरृतैः सह ॥ (५३।२)
daityāśca kālakhañjāśca sarve te nairṛtaiḥ saha ||
एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये । (५४।१)
ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśca ye |
दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्यान् अनुशुश्रुम ॥ (५४।२)
daityendrā dānavendrāśca yāṃścānyān anuśuśruma ||
बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः । (५५।१)
bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ |
सर्वैः क्रतुशतैर् इष्टं न त्वम् एकः शतक्रतुः । (५६।१)
sarvaiḥ kratuśatair iṣṭaṃ na tvam ekaḥ śatakratuḥ |
सर्वे धर्मपराश्चासन् सर्वे सततसत्त्रिणः ॥ (५६।२)
sarve dharmaparāścāsan sarve satatasattriṇaḥ ||
अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वे ऽभिमुखयोधिनः । (५७।१)
antarikṣacarāḥ sarve sarve 'bhimukhayodhinaḥ |
सर्वे समरम् आसाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः ॥ (५८।२)
sarve samaram āsādya na śrūyante parājitāḥ ||
सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चासन् बहुश्रुताः ॥ (५९।२)
sarve vedavrataparāḥ sarve cāsan bahuśrutāḥ ||
सर्वे संहतम् ऐश्वर्यम् ईश्वराः प्रतिपेदिरे । (६०।१)
sarve saṃhatam aiśvaryam īśvarāḥ pratipedire |
न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम् ॥ (६०।२)
na caiśvaryamadasteṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām ||
सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत् प्रतिपेदिरे ॥ (६१।२)
sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvat pratipedire ||
सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजापत्या महाबलाः । (६२।१)
sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājāpatyā mahābalāḥ |
ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः ॥ (६२।२)
jvalantaḥ pratapantaśca kālena pratisaṃhṛtāḥ ||
त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः । (६३।१)
tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥ |
न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकम् आत्मनः ॥ (६३।२)
na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokam ātmanaḥ ||
मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्चेमं श्रीभवं मदम् । (६४।१)
muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñcemaṃ śrībhavaṃ madam |
एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं सम्प्रसहिष्यसि ॥ (६४।२)
evaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ samprasahiṣyasi ||
शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः । (६५।१)
śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ |
मां चेद् अभ्यागतः कालः सदायुक्तम् अतन्द्रितम् । (६६।१)
māṃ ced abhyāgataḥ kālaḥ sadāyuktam atandritam |
क्षमस्व नचिराद् इन्द्र त्वाम् अप्युपगमिष्यति ॥ (६६।२)
kṣamasva nacirād indra tvām apyupagamiṣyati ||
त्रासयन्न् इव देवेन्द्र वाग्भिस् तक्षसि माम् इह । (६७।१)
trāsayann iva devendra vāgbhis takṣasi mām iha |
संयते मयि नूनं त्वम् आत्मानं बहु मन्यसे ॥ (६७।२)
saṃyate mayi nūnaṃ tvam ātmānaṃ bahu manyase ||
कालः प्रथमम् आयान्मां पश्चात् त्वाम् अनुधावति । (६८।१)
kālaḥ prathamam āyānmāṃ paścāt tvām anudhāvati |
तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि ॥ (६८।२)
tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi ||
को हि स्थातुम् अलं लोके क्रुद्धस्य मम संयुगे । (६९।१)
ko hi sthātum alaṃ loke kruddhasya mama saṃyuge |
कालस्तु बलवान् प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव ॥ (६९।२)
kālastu balavān prāptastena tiṣṭhasi vāsava ||
यत् तद् वर्षसहस्रान्तं पूर्णं भवितुम् अर्हति । (७०।१)
yat tad varṣasahasrāntaṃ pūrṇaṃ bhavitum arhati |
यथा मे सर्वगात्राणि नस्वस्थानि हतौजसः ॥ (७०।२)
yathā me sarvagātrāṇi nasvasthāni hataujasaḥ ||
अहम् ऐन्द्राच्च्युतः स्थानात् त्वम् इन्द्रः प्रकृतो दिवि । (७१।१)
aham aindrāccyutaḥ sthānāt tvam indraḥ prakṛto divi |
सुचित्रे जीवलोके ऽस्मिन्न् उपास्यः कालपर्ययात् ॥ (७१।२)
sucitre jīvaloke 'sminn upāsyaḥ kālaparyayāt ||
किं हि कृत्वा त्वम् इन्द्रो ऽद्य किं हि कृत्वा च्युता वयम् । (७२।१)
kiṃ hi kṛtvā tvam indro 'dya kiṃ hi kṛtvā cyutā vayam |
कालः कर्ता विकर्ता च सर्वम् अन्यद् अकारणम् ॥ (७२।२)
kālaḥ kartā vikartā ca sarvam anyad akāraṇam ||
नाशं विनाशम् ऐश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ । (७३।१)
nāśaṃ vināśam aiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau |
विद्वान् प्राप्यैवम् अत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत् ॥ (७३।२)
vidvān prāpyaivam atyarthaṃ na prahṛṣyenna ca vyathet ||
त्वम् एव हीन्द्र वेत्थास्मान् वेदाहं त्वां च वासव । (७४।१)
tvam eva hīndra vetthāsmān vedāhaṃ tvāṃ ca vāsava |
विकत्थसे मां किं बद्धं कालेन निरपत्रप ॥ (७४।२)
vikatthase māṃ kiṃ baddhaṃ kālena nirapatrapa ||
त्वम् एव हि पुरा वेत्थ यत् तदा पौरुषं मम । (७५।१)
tvam eva hi purā vettha yat tadā pauruṣaṃ mama |
समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ (७५।२)
samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanam ||
आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह । (७६।१)
ādityāścaiva rudrāśca sādhyāśca vasubhiḥ saha |
पर्वताश्चासकृत् क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः । (७८।१)
parvatāścāsakṛt kṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ |
सटङ्कशिखरा घोराः समरे मूर्ध्नि ते मया ॥ (७८।२)
saṭaṅkaśikharā ghorāḥ samare mūrdhni te mayā ||
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत् कालो दुरतिक्रमः । (७९।१)
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat kālo duratikramaḥ |
न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रम् अपि मुष्टिना ॥ (७९।२)
na hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajram api muṣṭinā ||
न तु विक्रमकालो ऽयं क्षमाकालो ऽयम् आगतः । (८०।१)
na tu vikramakālo 'yaṃ kṣamākālo 'yam āgataḥ |
तेन त्वा मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया ॥ (८०।२)
tena tvā marṣaye śakra durmarṣaṇatarastvayā ||
बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा ॥ (८२।२)
baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā ||
लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ । (८३।१)
lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavau |
वधो बन्धः प्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते ॥ (८३।२)
vadho bandhaḥ pramokṣaśca sarvaṃ kālena labhyate ||
नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः । (८४।१)
nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yastu sadā prabhuḥ |
सो ऽयं पचति कालो मां वृक्षे फलम् इवागतम् ॥ (८४।२)
so 'yaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalam ivāgatam ||
यान्येव पुरुषः कुर्वन् सुखैः कालेन युज्यते । (८५।१)
yānyeva puruṣaḥ kurvan sukhaiḥ kālena yujyate |
पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते ॥ (८५।२)
punastānyeva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate ||
न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुम् अर्हति । (८६।१)
na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitum arhati |
सामर्थ्यं शोचतो नास्ति नाद्य शोचाम्यहं ततः ॥ (८७।२)
sāmarthyaṃ śocato nāsti nādya śocāmyahaṃ tataḥ ||
प्रतिसंहृत्य संरम्भम् इत्युवाच शतक्रतुः ॥ (८८।२)
pratisaṃhṛtya saṃrambham ityuvāca śatakratuḥ ||
सवज्रम् उद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान् । (८९।१)
savajram udyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśca vāruṇān |
कस्येह न व्यथेद् बुद्धिर् मृत्योर् अपि जिघांसतः ॥ (८९।२)
kasyeha na vyathed buddhir mṛtyor api jighāṃsataḥ ||
सा ते न व्यथते बुद्धिर् अचला तत्त्वदर्शिनी । (९०।१)
sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī |
ब्रुवन्न व्यथसे स त्वं वाक्यं सत्यपराक्रम ॥ (९०।२)
bruvanna vyathase sa tvaṃ vākyaṃ satyaparākrama ||
हो हि विश्वासम् अर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत् । (९१।१)
ho hi viśvāsam artheṣu śarīre vā śarīrabhṛt |
कर्तुम् उत्सहते लोके दृष्ट्वा सम्प्रस्थितं जगत् ॥ (९१।२)
kartum utsahate loke dṛṣṭvā samprasthitaṃ jagat ||
अहम् अप्येवम् एवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम् । (९२।१)
aham apyevam evainaṃ lokaṃ jānāmyaśāśvatam |
कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगे ऽक्षरे ॥ (९२।२)
kālāgnāvāhitaṃ ghore guhye satatage 'kṣare ||
न चात्र परिहारो ऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित् । (९३।१)
na cātra parihāro 'sti kālaspṛṣṭasya kasyacit |
सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम् ॥ (९३।२)
sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām ||
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ (९४।२)
anivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate ||
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु । (९५।१)
apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu |
प्रयत्नेनाप्यतिक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित् ॥ (९५।२)
prayatnenāpyatikrānto dṛṣṭapūrvo na kenacit ||
पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः । (९६।१)
purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ |
कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः ॥ (९६।२)
kālo na parihāryaśca na cāsyāsti vyatikramaḥ ||
अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान् काष्ठाः कला लवान् । (९७।१)
ahorātrāṃśca māsāṃśca kṣaṇān kāṣṭhāḥ kalā lavān |
संपिण्डयति नः कालो वृद्धिं वार्द्धुषिको यथा ॥ (९७।२)
saṃpiṇḍayati naḥ kālo vṛddhiṃ vārddhuṣiko yathā ||
इदम् अद्य करिष्यामि श्वः कर्तास्मीति वादिनम् । (९८।१)
idam adya kariṣyāmi śvaḥ kartāsmīti vādinam |
इदानीं तावद् एवासौ मया दृष्टः कथं मृतः । (९९।१)
idānīṃ tāvad evāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ |
इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम् ॥ (९९।२)
iti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām ||
नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानम् ऐश्वर्यम् एव च । (१००।१)
naśyantyarthāstathā bhogāḥ sthānam aiśvaryam eva ca |
अनित्यम् अध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः । (१००।२)
anityam adhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥ |
उच्छ्राया विनिपातान्ता भावो ऽभावस्थ एव च ॥ (१००।३)
ucchrāyā vinipātāntā bhāvo 'bhāvastha eva ca ||
सा ते न व्यथते बुद्धिर् अचला तत्त्वदर्शिनी । (१०१।१)
sā te na vyathate buddhir acalā tattvadarśinī |
कालेनाक्रम्य लोके ऽस्मिन् पच्यमाने बलीयसा । (१०२।१)
kālenākramya loke 'smin pacyamāne balīyasā |
अज्येष्ठम् अकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुध्यसे ॥ (१०२।२)
ajyeṣṭham akaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na budhyase ||
स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति ॥ (१०३।२)
spṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati ||
भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ् ज्ञानतपोऽन्वितः । (१०४।१)
bhavāṃstu bhāvatattvajño vidvāñ jñānatapo'nvitaḥ |
कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा ॥ (१०४।२)
kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā ||
कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः । (१०५।१)
kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
वैरोचने कृतात्मासि स्पृहणीयो विजानताम् ॥ (१०५।२)
vairocane kṛtātmāsi spṛhaṇīyo vijānatām ||
सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया । (१०६।१)
sarvaloko hyayaṃ manye buddhyā parigatastvayā |
विहरन् सर्वतोमुक्तो न क्वचित् परिषज्जसे ॥ (१०६।२)
viharan sarvatomukto na kvacit pariṣajjase ||
रजश्च हि तमश्च त्वा स्पृशतो न जितेन्द्रियम् । (१०७।१)
rajaśca hi tamaśca tvā spṛśato na jitendriyam |
निष्प्रीतिं नष्टसंतापं त्वम् आत्मानम् उपाससे ॥ (१०७।२)
niṣprītiṃ naṣṭasaṃtāpaṃ tvam ātmānam upāsase ||
सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम् । (१०८।१)
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasam |
दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः ॥ (१०८।२)
dṛṣṭvā tvāṃ mama saṃjātā tvayyanukrośinī matiḥ ||
नाहम् एतादृशं बुद्धं हन्तुम् इच्छामि बन्धने । (१०९।१)
nāham etādṛśaṃ buddhaṃ hantum icchāmi bandhane |
आनृशंस्यं परो धर्मो ऽनुक्रोशस्तथा त्वयि ॥ (१०९।२)
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo 'nukrośastathā tvayi ||
मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात् । (११०।१)
mokṣyante vāruṇāḥ pāśāstaveme kālaparyayāt |
प्रजानाम् अपचारेण स्वस्ति ते ऽस्तु महासुर ॥ (११०।२)
prajānām apacāreṇa svasti te 'stu mahāsura ||
यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते । (१११।१)
yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyate |
पुत्रश्च पितरं मोहात् प्रेषयिष्यति कर्मसु ॥ (१११।२)
putraśca pitaraṃ mohāt preṣayiṣyati karmasu ||
ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम् । (११२।१)
brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanam |
शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्याम् उपयास्यन्ति निर्भयाः ॥ (११२।२)
śūdrāśca brāhmaṇīṃ bhāryām upayāsyanti nirbhayāḥ ||
वियोनिषु च बीजानि मोक्ष्यन्ते पुरुषा यदा । (११३।१)
viyoniṣu ca bījāni mokṣyante puruṣā yadā |
संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चापि कुपात्रकैः ॥ (११३।२)
saṃkaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiśca baliṃ cāpi kupātrakaiḥ ||
चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नम् उन्मर्यादं भविष्यति । (११४।१)
cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnam unmaryādaṃ bhaviṣyati |
एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः प्रतिमोक्ष्यते ॥ (११४।२)
ekaikaste tadā pāśaḥ kramaśaḥ pratimokṣyate ||
अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय । (११५।१)
asmattaste bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālaya |
सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः ॥ (११५।२)
sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ ||
तम् एवम् उक्त्वा भगवाञ् शतक्रतुः प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः । (११६।१)
tam evam uktvā bhagavāñ śatakratuḥ pratiprayāto gajarājavāhanaḥ |
विजित्य सर्वान् असुरान् सुराधिपो ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट् ॥ (११६।२)
vijitya sarvān asurān surādhipo nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ ||
महर्षयस्तुष्टुवुर् अञ्जसा च तं वृषाकपिं सर्वचराचरेश्वरम् । (११७।१)
maharṣayastuṣṭuvur añjasā ca taṃ vṛṣākapiṃ sarvacarācareśvaram |
हिमापहो हव्यम् उदावहंस्त्वरंस् तथामृतं चार्पितम् ईश्वराय ह ॥ (११७।२)
himāpaho havyam udāvahaṃstvaraṃs tathāmṛtaṃ cārpitam īśvarāya ha ||
द्विजोत्तमैः सर्वगतैर् अभिष्टुतो विदीप्ततेजा गतमन्युर् ईश्वरः । (११८।१)
dvijottamaiḥ sarvagatair abhiṣṭuto vidīptatejā gatamanyur īśvaraḥ |
प्रशान्तचेता मुदितः स्वम् आलयं त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः ॥ (११८।२)
praśāntacetā muditaḥ svam ālayaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.