युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

कथं नु मुक्तः पृथिवीं चरेद् अस्मद्विधो नृपः । (१।२)

नित्यं कैश्च गुणैर् युक्तः सङ्गपाशाद् विमुच्यते ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

अरिष्टनेमिना प्रोक्तं सगरायानुपृच्छते ॥ (२।३)

सगर उवाच । (३।१)

किं श्रेयः परमं ब्रह्मन् कृत्वेह सुखम् अश्नुते । (३।२)

कथं न शोचेन्न क्षुभ्येद् एतद् इच्छामि वेदितुम् ॥ (३।३)

भीष्म उवाच । (४।१)

एवम् उक्तस्तदा तार्क्ष्यः सर्वशास्त्रविशारदः । (४।२)

विबुध्य संपदं चाग्र्यां सद् वाक्यम् इदम् अब्रवीत् ॥ (४।३)

सुखं मोक्षसुखं लोके न च लोको ऽवगच्छति । (५।१)

प्रसक्तः पुत्रपशुषु धनधान्यसमाकुलः ॥ (५।२)

सक्तबुद्धिर् अशान्तात्मा न स शक्यश्चिकित्सितुम् । (६।१)

स्नेहपाशसितो मूढो न स मोक्षाय कल्पते ॥ (६।२)

स्नेहजान् इह ते पाशान् वक्ष्यामि शृणु तान्मम । (७।१)

सकर्णकेन शिरसा शक्याश्छेत्तुं विजानता ॥ (७।२)

संभाव्य पुत्रान् कालेन यौवनस्थान्निवेश्य च । (८।१)

समर्थाञ् जीवने ज्ञात्वा मुक्तश्चर यथासुखम् ॥ (८।२)

भार्यां पुत्रवतीं वृद्धां लालितां पुत्रवत्सलाम् । (९।१)

ज्ञात्वा प्रजहि काले त्वं परार्थम् अनुदृश्य च ॥ (९।२)

सापत्यो निरपत्यो वा मुक्तश्चर यथासुखम् । (१०।१)

इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांस्त्वम् अनुभूय यथाविधि ॥ (१०।२)

कृतकौतूहलस्तेषु मुक्तश्चर यथासुखम् । (११।१)

उपपत्त्योपलब्धेषु लाभेषु च समो भव ॥ (११।२)

एष तावत् समासेन तव संकीर्तितो मया । (१२।१)

मोक्षार्थो विस्तरेणापि भूयो वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ (१२।२)

मुक्ता वीतभया लोके चरन्ति सुखिनो नराः । (१३।१)

सक्तभावा विनश्यन्ति नरास्तत्र न संशयः ॥ (१३।२)

आहारसंचयाश्चैव तथा कीटपिपीलिकाः । (१४।१)

असक्ताः सुखिनो लोके सक्ताश्चैव विनाशिनः ॥ (१४।२)

स्वजने न च ते चिन्ता कर्तव्या मोक्षबुद्धिना । (१५।१)

इमे मया विनाभूता भविष्यन्ति कथं त्विति ॥ (१५।२)

स्वयम् उत्पद्यते जन्तुः स्वयम् एव विवर्धते । (१६।१)

सुखदुःखे तथा मृत्युं स्वयम् एवाधिगच्छति ॥ (१६।२)

भोजनाच्छादने चैव मात्रा पित्रा च संग्रहम् । (१७।१)

स्वकृतेनाधिगच्छन्ति लोके नास्त्यकृतं पुरा ॥ (१७।२)

धात्रा विहितभक्ष्याणि सर्वभूतानि मेदिनीम् । (१८।१)

लोके विपरिधावन्ति रक्षितानि स्वकर्मभिः ॥ (१८।२)

स्वयं मृत्पिण्डभूतस्य परतन्त्रस्य सर्वदा । (१९।१)

को हेतुः स्वजनं पोष्टुं रक्षितुं वादृढात्मनः ॥ (१९।२)

स्वजनं हि यदा मृत्युर् हन्त्येव तव पश्यतः । (२०।१)

कृते ऽपि यत्ने महति तत्र बोद्धव्यम् आत्मना ॥ (२०।२)

जीवन्तम् अपि चैवैनं भरणे रक्षणे तथा । (२१।१)

असमाप्ते परित्यज्य पश्चाद् अपि मरिष्यसि ॥ (२१।२)

यदा मृतश्च स्वजनं न ज्ञास्यसि कथंचन । (२२।१)

सुखितं दुःखितं वापि ननु बोद्धव्यम् आत्मना ॥ (२२।२)

मृते वा त्वयि जीवे वा यदि भोक्ष्यति वै जनः । (२३।१)

स्वकृतं ननु बुद्ध्वैवं कर्तव्यं हितम् आत्मनः ॥ (२३।२)

एवं विजानंल् लोके ऽस्मिन् कः कस्येत्यभिनिश्चितः । (२४।१)

मोक्षे निवेशय मनो भूयश्चाप्युपधारय ॥ (२४।२)

क्षुत्पिपासादयो भावा जिता यस्येह देहिनः । (२५।१)

क्रोधो लोभस्तथा मोहः सत्त्ववान्मुक्त एव सः ॥ (२५।२)

द्यूते पाने तथा स्त्रीषु मृगयायां च यो नरः । (२६।१)

न प्रमाद्यति संमोहात् सततं मुक्त एव सः ॥ (२६।२)

दिवसे दिवसे नाम रात्रौ रात्रौ सदा सदा । (२७।१)

भोक्तव्यम् इति यः खिन्नो दोषबुद्धिः स उच्यते ॥ (२७।२)

आत्मभावं तथा स्त्रीषु मुक्तम् एव पुनः पुनः । (२८।१)

यः पश्यति सदा युक्तो यथावन्मुक्त एव सः ॥ (२८।२)

संभवं च विनाशं च भूतानां चेष्टितं तथा । (२९।१)

यस्तत्त्वतो विजानाति लोके ऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ (२९।२)

प्रस्थं वाहसहस्रेषु यात्रार्थं चैव कोटिषु । (३०।१)

प्रासादे मञ्चकस्थानं यः पश्यति स मुच्यते ॥ (३०।२)

मृत्युनाभ्याहतं लोकं व्याधिभिश्चोपपीडितम् । (३१।१)

अवृत्तिकर्शितं चैव यः पश्यति स मुच्यते ॥ (३१।२)

यः पश्यति सुखी तुष्टो नपश्यंश्च विहन्यते । (३२।१)

यश्चाप्यल्पेन संतुष्टो लोके ऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ (३२।२)

अग्नीषोमाविदं सर्वम् इति यश्चानुपश्यति । (३३।१)

न च संस्पृश्यते भावैर् अद्भुतैर् मुक्त एव सः ॥ (३३।२)

पर्यङ्कशय्या भूमिश्च समाने यस्य देहिनः । (३४।१)

शालयश्च कदन्नं च यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ (३४।२)

क्षौमं च कुशचीरं च कौशेयं वल्कलानि च । (३५।१)

आविकं चर्म च समं यस्य स्यान्मुक्त एव सः ॥ (३५।२)

पञ्चभूतसमुद्भूतं लोकं यश्चानुपश्यति । (३६।१)

तथा च वर्तते दृष्ट्वा लोके ऽस्मिन्मुक्त एव सः ॥ (३६।२)

सुखदुःखे समे यस्य लाभालाभौ जयाजयौ । (३७।१)

इच्छाद्वेषौ भयोद्वेगौ सर्वथा मुक्त एव सः ॥ (३७।२)

रक्तमूत्रपुरीषाणां दोषाणां संचयं तथा । (३८।१)

शरीरं दोषबहुलं दृष्ट्वा चेदं विमुच्यते ॥ (३८।२)

वलीपलितसंयोगं कार्श्यं वैवर्ण्यम् एव च । (३९।१)

कुब्जभावं च जरया यः पश्यति स मुच्यते ॥ (३९।२)

पुंस्त्वोपघातं कालेन दर्शनोपरमं तथा । (४०।१)

बाधिर्यं प्राणमन्दत्वं यः पश्यति स मुच्यते ॥ (४०।२)

गतान् ऋषींस्तथा देवान् असुरांश्च तथा गतान् । (४१।१)

लोकाद् अस्मात् परं लोकं यः पश्यति स मुच्यते ॥ (४१।२)

प्रभावैर् अन्वितास्तैस्तैः पार्थिवेन्द्राः सहस्रशः । (४२।१)

ये गताः पृथिवीं त्यक्त्वा इति ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ (४२।२)

अर्थांश्च दुर्लभांल्लोके क्लेशांश्च सुलभांस्तथा । (४३।१)

दुःखं चैव कुटुम्बार्थे यः पश्यति स मुच्यते ॥ (४३।२)

अपत्यानां च वैगुण्यं जनं विगुणम् एव च । (४४।१)

पश्यन् भूयिष्ठशो लोके को मोक्षं नाभिपूजयेत् ॥ (४४।२)

शास्त्राल्लोकाच्च यो बुद्धः सर्वं पश्यति मानवः । (४५।१)

असारम् इव मानुष्यं सर्वथा मुक्त एव सः ॥ (४५।२)

एतच्छ्रुत्वा मम वचो भवांश्चरतु मुक्तवत् । (४६।१)

गार्हस्थ्ये यदि ते मोक्षे कृता बुद्धिर् अविक्लवा ॥ (४६।२)

तत् तस्य वचनं श्रुत्वा सम्यक् स पृथिवीपतिः । (४७।१)

मोक्षजैश्च गुणैर् युक्तः पालयामास च प्रजाः ॥ (४७।२)