वैशंपायनः । (१।१)

सा ततो न्यपतत् तूर्णं भगिनी तस्य रक्षसः । (१।२)

अब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान् प्रति । (१।३)

अभिवाद्य ततः कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम् । (१।४)

अभिपूज्य च तान् सर्वान् भीमसेनम् अभाषत । (१।५)

अहं ते दर्शनाद् एव मन्मथस्य वशं गता । (१।६)

क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वाम् एवानुरुन्धती । (१।७)

राक्षसे रौद्रसंकाशे तवापश्यं विचेष्टितम् । (१।८)

अहं शुश्रूषुर् इच्छेयं तव गात्रं निषेवितुम् ॥ (१।९)

भीम उवाच । (२।१)

स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायाम् आश्रित्य मोहिनीम् । (२।२)

हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वं वै भ्रातृनिषेवितम् ॥ (२।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

क्रुद्धो ऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः । (३।२)

शरीरगुप्त्याभ्यधिकं धर्मं गोपय पाण्डव । (३।३)

शरणागतगूह्या त्वं धर्मं गोपाय पाण्डव ॥ (३।४)

वधाभिप्रायम् आयान्तम् अवधीस्त्वं महाबलम् । (४।१)

रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति ॥ (४।२)

वैशंपायन उवाच । (५।१)

हिडिम्बा तु ततः कुन्तीम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः । (५।२)

युधिष्ठिरं च कौन्तेयम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।३)

आर्ये जानासि यद् दुःखम् इह स्त्रीणाम् अनङ्गजम् । (६।१)

तद् इदं माम् अनुप्राप्तं भीमसेनकृतं शुभे ॥ (६।२)

सोढं तत् परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया । (७।१)

सो ऽयम् अभ्यागतः कालो भविता मे सुखाय वै ॥ (७।२)

मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा । (८।१)

वृतो ऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे ॥ (८।२)

वरेणापि तथानेन त्वया चापि यशस्विनि । (९।१)

तद् अर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि । (९।२)

तथा ब्रुवन्ती हि तदा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति । (९।३)

भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान् गमिष्ये ऽहं न संशयः ॥ (९।४)

त्वं मां मूढेति वा मत्वा भक्ता वानुगतेति वा । (१०।१)

भर्त्रानेन महाभागे संयोजय सुतेन ते ॥ (१०।२)

तम् उपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम् । (११।१)

पुनश्चैवागमिष्यामि विश्रम्भं कुरु मे शुभे । (११।२)

अहं हि समये लिप्से प्राग् भ्रातुर् अपवर्जनात् । (११।३)

ततः सो ऽभ्यपतद् रात्रौ भीमसेनजिघांसया । (११।४)

यथा यथा विक्रमते यथा रमति तिष्ठति । (११।५)

तथा तथा समाधाय पाण्डवं काममोहिता । (११।६)

न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी । (११।७)

ईशा रक्षःसु साध्व्यस्मि राज्ञी सालकटङ्कटी । (११।८)

पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर् देववर्णिनी । (११।९)

सर्वान् वो ऽहम् उपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम् । (११।१०)

अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुर् अनहंवदा ॥ (११।११)

अहं हि मनसा ध्याता सर्वान् नेष्यामि वः सदा । (१२।१)

वृजिने तारयिष्यामि दुर्गेषु च नरर्षभान् ॥ (१२।२)

पृष्ठेन वो वहिष्यामि शीघ्रां गतिम् अभीप्सतः । (१३।१)

यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम् । (१३।२)

उवाच सा तदा कुन्ती हिडिम्बां नाम राक्षसीम् ॥ (१३।३)

आपदस्तरणे प्राणान् धारयेद् येन येन हि । (१४।१)

सर्वम् आदृत्य कर्तव्यं तद् धर्मम् अनुवर्तता ॥ (१४।२)

आपत्सु यो धारयति धर्मं धर्मविद् उत्तमः । (१५।१)

व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणाम् आपद् उच्यते ॥ (१५।२)

पुण्यं प्राणान् धारयति पुण्यं प्राणदम् उच्यते । (१६।१)

येन येनाचरेद् धर्मं तस्मिन् गर्हा न विद्यते । (१६।२)

वैशंपायनः । (१६।३)

महतो ऽत्र स्त्रियं कामाद् बाधितां त्राहि माम् अपि । (१६।४)

धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । (१६।५)

तं तु धर्मम् इति प्राहुर् मुनयो धर्मवत्सलाः । (१६।६)

दिव्यज्ञानेन पश्यामि अतीतानागतान् अहम् । (१६।७)

तस्माद् वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम् । (१६।८)

अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ । (१६।९)

श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम् । (१६।१०)

व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ । (१६।११)

धृतराष्ट्राद् विवासश्च दहनं वारणावते । (१६।१२)

त्राणं च विदुरात् तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा । (१६।१३)

आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति । (१६।१४)

वर्षवातातपसहः अयं पुण्यो वनस्पतिः । (१६।१५)

पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः । (१६।१६)

तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः । (१६।१७)

कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह । (१६।१८)

रुवन्ति मधुरं गीतं गान्धर्वस्वनमिश्रितम् । (१६।१९)

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनम् अब्रवीत् । (१६।२०)

युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् । (१६।२१)

त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठ मयोक्तं शृणु भारत । (१६।२२)

राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्मं वदति साधु वै । (१६।२३)

भावेन दुष्टा भीमं सा किं करिष्यति राक्षसी । (१६।२४)

भजतां पाण्डवं वीरम् अपत्यार्थं यदीच्छसि ॥ (१६।२५)

युधिष्ठिर उवाच । (१७।१)

एवम् एतद् यथात्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशयः । (१७।२)

स्थातव्यं तु त्वया धर्मे यथा ब्रूयां सुमध्यमे । (१७।३)

नित्यं कृताह्निका स्नात्वा कृतशौचा सुरूपिणी ॥ (१७।४)

स्नातं कृताह्निकं भद्रे कृतकौतुकमङ्गलम् । (१८।१)

भीमसेनं भजेथास्त्वं प्राग् अस्तगमनाद् रवेः ॥ (१८।२)

अहःसु विहरानेन यथाकामं मनोजवा । (१९।१)

अयं त्व् आनयितव्यस्ते भीमसेनः सदा निशि । (१९।२)

वैशंपायनः । (१९।३)

प्राक् संध्यातो विमोक्तव्यो रक्षितव्यश्च नित्यशः । (१९।४)

एवं रमस्व भीमेन यावद् गर्भस्य वेदनम् । (१९।५)

एष ते समयो भद्रे शुश्रूष्यश्चाप्रमत्तया । (१९।६)

नित्यानुकूलया भूत्वा कर्तव्यं शोभनं त्वया । (१९।७)

युधिष्ठिरेणैवम् उक्ता कुन्त्या चाङ्के ऽधिरोपिता । (१९।८)

भीमार्जुनान्तरगता यमाभ्यां च पुरस्कृता । (१९।९)

तिर्यग् युधिष्ठिरे याति हिडिम्बा भीमगामिनी । (१९।१०)

शालिहोत्रसरो रम्यम् आसेदुस्ते जलार्थिनः । (१९।११)

तत् तथेति प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तदा । (१९।१२)

वनस्पतितलं गत्वा परिमृज्य गृहं यथा । (१९।१३)

पाण्डवानां च वासं सा कृत्वा पर्णमयं तथा । (१९।१४)

आत्मनश्च तथा कुन्त्या एकोद्देशे चकार सा । (१९।१५)

पाण्डवास्तु ततः स्नात्वा शुद्धाः संध्याम् उपास्य च । (१९।१६)

तृषिताः क्षुत्पिपासार्ता जलमात्रेण वर्तयन् । (१९।१७)

शालिहोत्रस्तदा ज्ञात्वा क्षुधार्तान् पाण्डवांस्तदा । (१९।१८)

मनसा चिन्तयामास पानीयं भोजनं महत् । (१९।१९)

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे विश्रान्ताः पृथया सह । (१९।२०)

यथा जतुगृहे वृत्तं राक्षसेन कृतं च यत् । (१९।२१)

कृत्वा कथा बहुविधाः कथान्ते पाण्डुनन्दनम् । (१९।२२)

कुन्ती राजसुता वाक्यं भीमसेनम् अथाब्रवीत् । (१९।२३)

यथा पाण्डुस्तथा मान्यस्तव ज्येष्ठो युधिष्ठिरः । (१९।२४)

अहं धर्मविधानेन मान्या गुरुतरी तव । (१९।२५)

तस्मात् पाण्डुहितार्थं मे युवराज हितं कुरु । (१९।२६)

निकृता धार्तराष्ट्रेण पापेनाकृतबुद्धिना । (१९।२७)

दुष्कृतस्य प्रतीकारं न पश्यामि वृकोदर । (१९।२८)

तस्मात् कतिपयाहेन योगक्षेमं भविष्यति । (१९।२९)

क्षेमं दुर्गम् इमं वासं वसिष्यामो यथासुखम् । (१९।३०)

इदम् अद्य महद् दुःखं धर्मकृच्छ्रं वृकोदर । (१९।३१)

दृष्ट्वैव त्वां महाप्राज्ञ अनङ्गेनाभिचोदिता । (१९।३२)

युधिष्ठिरं च मां चैव वरयामास धर्मतः । (१९।३३)

धर्मार्थं देहि पुत्रं त्वं स नः श्रेयः करिष्यति । (१९।३४)

प्रतिवाक्यं तु नेच्छामि ह्यावाभ्यां वचनं कुरु ॥ (१९।३५)

वैशंपायन उवाच । (२०।१)

तथेति तत् प्रतिज्ञाय हिडिम्बा राक्षसी तदा । (२०।२)

भीमसेनो ऽब्रवीद् इदम् । (२०।३)

शासनं ते करिष्यामि देवशासनम् इत्यपि । (२०।४)

समक्षं भ्रातृमध्ये तु भीमसेनो ऽब्रवीद् इदम् । (२०।५)

शृणु राक्षसि सत्येन समयं ते वदाम्यहम् । (२०।६)

यावत्कालेन भवति पुत्रस्योत्पादनं शुभे । (२०।७)

तावत्कालं गमिष्यामि त्वया सह सुमध्यमे । (२०।८)

विशेषतो मत्सकाशे मा प्रकाशय नीचताम् । (२०।९)

उत्तमस्त्रीगुणोपेता भजेथा वरवर्णिनि । (२०।१०)

गताहनि निवेशेषु भोज्यं राजार्हम् आनयत् । (२०।११)

सा कदाचिद् विहारार्थं हिडिम्बा कामचारिणी । (२०।१२)

भीमसेनम् उपादाय ऊर्ध्वम् आचक्रमे ततः ॥ (२०।१३)

शैलशृङ्गेषु रम्येषु देवतायतनेषु च । (२१।१)

मृगपक्षिविघुष्टेषु रमणीयेषु सर्वदा ॥ (२१।२)

कृत्वा च परमं रूपं सर्वाभरणभूषिता । (२२।१)

संजल्पन्ती सुमधुरं रमयामास पाण्डवम् ॥ (२२।२)

तथैव वनदुर्गेषु पुष्पितद्रुमसानुषु । (२३।१)

सरःसु रमणीयेषु पद्मोत्पलयुतेषु च ॥ (२३।२)

नदीद्वीपप्रदेशेषु वैडूर्यसिकतासु च । (२४।१)

सुतीर्थवनतोयासु तथा गिरिनदीषु च । (२४।२)

काननेषु विचित्रेषु पुष्पितद्रुमवल्लिषु । (२४।३)

हिमवद्गिरिकुञ्जेषु गुहासु विविधासु च । (२४।४)

प्रफुल्लशतपत्रेषु सरःस्वमलवारिषु ॥ (२४।५)

सगरस्य प्रदेशेषु मणिहेमचितेषु च । (२५।१)

पत्तनेषु च रम्येषु महाशालवनेषु च ॥ (२५।२)

देवारण्येषु पुण्येषु तथा पर्वतसानुषु । (२६।१)

गुह्यकानां निवासेषु तापसायतनेषु च ॥ (२६।२)

सर्वर्तुफलपुष्पेषु मानसेषु सरःसु च । (२७।१)

बिभ्रती परमं रूपं रमयामास पाण्डवम् । (२७।२)

वैशंपायनः । (२७।३)

गते भगवति व्यासे पाण्डवा विगतज्वराः । (२७।४)

ऊषुस्तत्र च षण्मासान् वटवृक्षे यथासुखम् । (२७।५)

शाकमूलफलाहारास्तपः कुर्वन्ति पाण्डवाः । (२७।६)

अनुज्ञाता महाराज ततः कमलपालिका । (२७।७)

यथा च सुकृती स्वर्गे मोदते ऽप्सरसा सह । (२७।८)

स तथा परमप्रीतस्तया रेमे महाद्युतिः । (२७।९)

शुभं हि जघनं तस्याः सुवर्णमणिमेखलम् । (२७।१०)

न ततर्प मुदा मृद्नन् भीमसेनो मुहुर् मुहुः । (२७।११)

रमयन्ती ततो भीमं तत्र तत्र मनोजवा । (२७।१२)

सा रेमे तेन संहर्षाद् अतृप्यन्ती मुहुर् मुहुः । (२७।१३)

अहःसु विचरन्ती सा निशाकालेषु पाण्डवम् । (२७।१४)

आनीय वै स्वके गेहे दर्शयामास मातरम् । (२७।१५)

भ्रातृभिः सहितो नित्यं स्वपते पाण्डवस्तदा । (२७।१६)

कुन्त्याः परिचरन्ती सा तस्याः पार्श्वे ऽवसन् निशाम् । (२७।१७)

कामांश्च मुखवासादीन् आनयिष्यति भोजनम् । (२७।१८)

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् आजगाम महाव्रतः । (२७।१९)

पाराशर्यो महाप्राज्ञो दिव्यदर्शी महातपाः । (२७।२०)

ते ऽभिवाद्य महात्मानं कृष्णद्वैपायनं तदा । (२७।२१)

तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे सस्नुषा चैव माधवी ॥ (२७।२२)

रमयन्ती तथा भीमं तत्र तत्र मनोजवा । (२८।१)

दिव्याभरणवस्त्राङ्गी दिव्यस्रगनुलेपना । (२८।२)

एवं भ्रातॄन् सप्त मासान् हिडिम्बावासयद् वने । (२८।३)

पाण्डवान् भीमसेनार्थं राक्षसी कामरूपिणी । (२८।४)

सुखं स विहरन् भीमस्तत्कालं पर्यणामयत् । (२८।५)

ततो ऽलभत सा गर्भं राक्षसी कामरूपिणी । (२८।६)

अतृप्ता भीमसेनेन सप्तमासोपसंगता । (२८।७)

प्रजज्ञे राक्षसी पुत्रं भीमसेनान् महाबलम् ॥ (२८।८)

विरूपाक्षं महावक्त्रं शङ्कुकर्णं विभीषणम् । (२९।१)

भीमरूपं सुताम्रोष्ठं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाबलम् ॥ (२९।२)

महेष्वासं महावीर्यं महासत्त्वं महाभुजम् । (३०।१)

महाजवं महाकायं महामायम् अरिंदमम् । (३०।२)

दीर्घघोणं महोरस्कं विकटोद्बद्धपिण्डिकम् ॥ (३०।३)

अमानुषं मानुषजं भीमवेगं महाबलम् । (३१।१)

यः पिशाचान् अतीवान्यान् बभूवाति स मानुषान् ॥ (३१।२)

बालो ऽपि यौवनं प्राप्तो मानुषेषु विशां पते । (३२।१)

सर्वास्त्रेषु परं वीरः प्रकर्षम् अगमद् बली ॥ (३२।२)

सद्यो हि गर्भं राक्षस्यो लभन्ते प्रसवन्ति च । (३३।१)

कामरूपधराश्चैव भवन्ति बहुरूपिणः ॥ (३३।२)

प्रणम्य विकचः पादावगृह्णात् स पितुस्तदा । (३४।१)

मातुश्च परमेष्वासस्तौ च नामास्य चक्रतुः ॥ (३४।२)

घटभासोत्कच इति मातरं सो ऽभ्यभाषत । (३५।१)

अभवत् तेन नामास्य घटोत्कच इति स्म ह ॥ (३५।२)

अनुरक्तश्च तान् आसीत् पाण्डवान् स घटोत्कचः । (३६।१)

विकीर्णकेशो घटते पित्रोर् अग्रे यतस्ततः । (३६।२)

पुरतः पाण्डवानां च तेन चासौ घटोत्कचः । (३६।३)

तेषां च दयितो नित्यम् आत्मभूतो बभूव सः । (३६।४)

वैशंपायनः । (३६।५)

घटोत्कचो महाकायः पाण्डवान् पृथया सह । (३६।६)

अभिवाद्य यथान्यायम् अब्रवीच्च प्रभाष्य तान् । (३६।७)

किं करोम्यहम् आर्याणां निःशङ्कं वदतानघाः । (३६।८)

तं ब्रुवन्तं भैमसेनिं कुन्ती वचनम् अब्रवीत् । (३६।९)

त्वं कुरूणां कुले जातः साक्षाद् भीमसमो ह्यसि । (३६।१०)

ज्येष्ठः पुत्रो ऽसि पञ्चानां साहाय्यं कुरु पुत्रक । (३६।११)

पृथयाप्येवम् उक्तस्तु प्रणम्येदं वचो ऽब्रवीत् । (३६।१२)

यथा हि रावणो लोके इन्द्रजिद् वा महाबलः । (३६।१३)

वर्ष्मवीर्यसमो लोके विशिष्टश्चाभवं नृषु ॥ (३६।१४)

संवाससमयो जीर्ण इत्यभाषत तं ततः । (३७।१)

हिडिम्बा । (३७।२)

पुनर् द्रक्ष्यसि राज्यस्थान् इत्यभाषत तां तदा । (३७।३)

यदा मे त्वं स्मरेः कान्त रिरंसू रहसि प्रभो । (३७।४)

तदा तव वशं भूय आगन्तास्म्याशु भारत । (३७।५)

इत्युक्त्वा सा जगामाशु भावम् आसज्य पाण्डवे । (३७।६)

हिडिम्बा समयं कृत्वा स्वां गतिं प्रत्यपद्यत । (३७।७)

ततस्तु पाण्डवाः सर्वे शालिहोत्राश्रमे तदा । (३७।८)

पूजितास्तेन वन्येन तम् आमन्त्र्य महामुनिम् ॥ (३७।९)

कृत्यकाल उपस्थास्ये पितॄन् इति घटोत्कचः । (३८।१)

भवत्स्मरणमात्रतः । (३८।२)

महत्कृच्छ्रे वने दुर्गे । (३८।३)

आमन्त्र्य राक्षसश्रेष्ठः प्रतस्थे चोत्तरां दिशम् ॥ (३८।४)

स हि सृष्टो मघवता शक्तिहेतोर् महात्मना । (३९।१)

कर्णस्याप्रतिवीर्यस्य विनाशाय महात्मनः ॥ (३९।२)