MBh, 2, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
यां त्वम् एतां श्रियं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे । (१।२)
yāṃ tvam etāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire |
अक्षान् क्षिपन्न् अक्षतः सन् विद्वान् अविदुषो जये ॥ (२।२)
akṣān kṣipann akṣataḥ san vidvān aviduṣo jaye ||
ग्लहान् धनूंषि मे विद्धि शरान् अक्षांश्च भारत । (३।१)
glahān dhanūṃṣi me viddhi śarān akṣāṃśca bhārata |
अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्तरम् ॥ (३।२)
akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāstaram ||
अयम् उत्सहते राजञ् श्रियम् आहर्तुम् अक्षवित् । (४।२)
ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit |
द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तत् तुभ्यं तात रोचताम् ॥ (४।३)
dyūtena pāṇḍuputrebhyastat tubhyaṃ tāta rocatām ||
स्थितो ऽस्मि शासने भ्रातुर् विदुरस्य महात्मनः । (५।२)
sthito 'smi śāsane bhrātur vidurasya mahātmanaḥ |
तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥ (५।३)
tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam ||
नारभेत् परसामर्थ्यात् पुरुषः कार्यम् आत्मनः । (७।१)
nārabhet parasāmarthyāt puruṣaḥ kāryam ātmanaḥ |
मतिसाम्यं द्वयोर् नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ॥ (७।२)
matisāmyaṃ dvayor nāsti kāryeṣu kurunandana ||
न व्याधयो नापि यमः श्रेयःप्राप्तिं प्रतीक्षते । (९।१)
na vyādhayo nāpi yamaḥ śreyaḥprāptiṃ pratīkṣate |
यावद् एव भवेत् कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ॥ (९।२)
yāvad eva bhavet kalpastāvacchreyaḥ samācaret ||
सर्वथा पुत्र बलिभिर् विग्रहं ते न रोचये । (१०।२)
sarvathā putra balibhir vigrahaṃ te na rocaye |
वैरं विकारं सृजति तद् वै शस्त्रम् अनायसम् ॥ (१०।३)
vairaṃ vikāraṃ sṛjati tad vai śastram anāyasam ||
अनर्थम् अर्थं मन्यसे राजपुत्र संग्रन्थनं कलहस्यातिघोरम् । (११।१)
anartham arthaṃ manyase rājaputra saṃgranthanaṃ kalahasyātighoram |
तद् वै प्रवृत्तं तु यथा कथंचिद् विमोक्षयेच्चाप्यसिसायकांश्च ॥ (११।२)
tad vai pravṛttaṃ tu yathā kathaṃcid vimokṣayeccāpyasisāyakāṃśca ||
द्यूते पुराणैर् व्यवहारः प्रणीतस् तत्रात्ययो नास्ति न संप्रहारः । (१२।२)
dyūte purāṇair vyavahāraḥ praṇītas tatrātyayo nāsti na saṃprahāraḥ |
तद् रोचतां शकुनेर् वाक्यम् अद्य सभां क्षिप्रं त्वम् इहाज्ञापयस्व ॥ (१२।३)
tad rocatāṃ śakuner vākyam adya sabhāṃ kṣipraṃ tvam ihājñāpayasva ||
स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम् । (१३।१)
svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam |
भवेद् एवं ह्यात्मना तुल्यम् एव दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुष्व ॥ (१३।२)
bhaved evaṃ hyātmanā tulyam eva durodaraṃ pāṇḍavaistvaṃ kuruṣva ||
वाक्यं न मे रोचते यत् त्वयोक्तं यत् ते प्रियं तत् क्रियतां नरेन्द्र । (१४।२)
vākyaṃ na me rocate yat tvayoktaṃ yat te priyaṃ tat kriyatāṃ narendra |
पश्चात् तप्स्यसे तद् उपाक्रम्य वाक्यं न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम् ॥ (१४।३)
paścāt tapsyase tad upākramya vākyaṃ na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam ||
दृष्टं ह्येतद् विदुरेणैवम् एव सर्वं पूर्वं बुद्धिविद्यानुगेन । (१५।१)
dṛṣṭaṃ hyetad vidureṇaivam eva sarvaṃ pūrvaṃ buddhividyānugena |
तद् एवैतद् अवशस्याभ्युपैति महद् भयं क्षत्रियबीजघाति ॥ (१५।२)
tad evaitad avaśasyābhyupaiti mahad bhayaṃ kṣatriyabījaghāti ||
एवम् उक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च । (१६।२)
evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca |
शशासोच्चैः पुरुषान् पुत्रवाक्ये स्थितो राजा दैवसंमूढचेताः ॥ (१६।३)
śaśāsoccaiḥ puruṣān putravākye sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ ||
सहस्रस्तम्भां हेमवैडूर्यचित्रां शतद्वारां तोरणस्फाटिशृङ्गाम् । (१७।१)
sahasrastambhāṃ hemavaiḍūryacitrāṃ śatadvārāṃ toraṇasphāṭiśṛṅgām |
सभाम् अग्र्यां क्रोशमात्रायतां मे तद् विस्ताराम् आशु कुर्वन्तु युक्ताः ॥ (१७।२)
sabhām agryāṃ krośamātrāyatāṃ me tad vistārām āśu kurvantu yuktāḥ ||
श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः प्राज्ञा दक्षास्तां तथा चक्रुर् आशु । (१८।१)
śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ prājñā dakṣāstāṃ tathā cakrur āśu |
सर्वद्रव्याण्युपजह्रुः सभायां सहस्रशः शिल्पिनश्चापि युक्ताः ॥ (१८।२)
sarvadravyāṇyupajahruḥ sabhāyāṃ sahasraśaḥ śilpinaścāpi yuktāḥ ||
कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां तां सभां रम्यां बहुरत्नां विचित्राम् । (१९।१)
kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām |
चित्रैर् हैमैर् आसनैर् अभ्युपेताम् आचख्युस्ते तस्य राज्ञः प्रतीताः ॥ (१९।२)
citrair haimair āsanair abhyupetām ācakhyuste tasya rājñaḥ pratītāḥ ||
ततो विद्वान् विदुरं मन्त्रिमुख्यम् उवाचेदं धृतराष्ट्रो नरेन्द्रः । (२०।१)
tato vidvān viduraṃ mantrimukhyam uvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ |
युधिष्ठिरं राजपुत्रं हि गत्वा मद्वाक्येन क्षिप्रम् इहानयस्व ॥ (२०।२)
yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ hi gatvā madvākyena kṣipram ihānayasva ||
सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा शय्यासनैर् उपपन्ना महार्हैः । (२१।१)
sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā śayyāsanair upapannā mahārhaiḥ |
सा दृश्यतां भ्रातृभिः सार्धम् एत्य सुहृद्द्यूतं वर्तताम् अत्र चेति ॥ (२१।२)
sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham etya suhṛddyūtaṃ vartatām atra ceti ||
मतम् आज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रो नराधिपः । (२२।१)
matam ājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ |
मत्वा च दुस्तरं दैवम् एतद् राजा चकार ह ॥ (२२।२)
matvā ca dustaraṃ daivam etad rājā cakāra ha ||
नाभ्यनन्दद् वचो भ्रातुर् वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२३।२)
nābhyanandad vaco bhrātur vacanaṃ cedam abravīt ||
नाभिनन्दामि नृपते प्रैषम् एतं मैवं कृथाः कुलनाशाद् बिभेमि । (२४।१)
nābhinandāmi nṛpate praiṣam etaṃ maivaṃ kṛthāḥ kulanāśād bibhemi |
पुत्रैर् भिन्नैः कलहस्ते ध्रुवं स्याद् एतच्छङ्के द्यूतकृते नरेन्द्र ॥ (२४।२)
putrair bhinnaiḥ kalahaste dhruvaṃ syād etacchaṅke dyūtakṛte narendra ||
नेह क्षत्तः कलहस्तप्स्यते मां न चेद् दैवं प्रतिलोमं भविष्यत् । (२५।२)
neha kṣattaḥ kalahastapsyate māṃ na ced daivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat |
धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं सर्वं जगच्चेष्टति न स्वतन्त्रम् ॥ (२५।३)
dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ sarvaṃ jagacceṣṭati na svatantram ||
तद् अद्य विदुर प्राप्य राजानं मम शासनात् । (२६।१)
tad adya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt |
क्षिप्रम् आनय दुर्धर्षं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (२६।२)
kṣipram ānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.