महाभारतMahābhārata

MBh, 2, 51

277 of 1995 · 61 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

शकुनिर् उवाच । (१।१)

śakunir uvāca

1.2१.२

यां त्वम् एतां श्रियं दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रे युधिष्ठिरे । (१।२)

yāṃ tvam etāṃ śriyaṃ dṛṣṭvā pāṇḍuputre yudhiṣṭhire |

1.3१.३

तप्यसे तां हरिष्यामि द्यूतेनाहूयतां परः ॥ (१।३)

tapyase tāṃ hariṣyāmi dyūtenāhūyatāṃ paraḥ ||

2.1२.१

अगत्वा संशयम् अहम् अयुद्ध्वा च चमूमुखे । (२।१)

agatvā saṃśayam aham ayuddhvā ca camūmukhe |

2.2२.२

अक्षान् क्षिपन्न् अक्षतः सन् विद्वान् अविदुषो जये ॥ (२।२)

akṣān kṣipann akṣataḥ san vidvān aviduṣo jaye ||

3.1३.१

ग्लहान् धनूंषि मे विद्धि शरान् अक्षांश्च भारत । (३।१)

glahān dhanūṃṣi me viddhi śarān akṣāṃśca bhārata |

3.2३.२

अक्षाणां हृदयं मे ज्यां रथं विद्धि ममास्तरम् ॥ (३।२)

akṣāṇāṃ hṛdayaṃ me jyāṃ rathaṃ viddhi mamāstaram ||

4.1४.१

दुर्योधन उवाच । (४।१)

duryodhana uvāca

4.2४.२

अयम् उत्सहते राजञ् श्रियम् आहर्तुम् अक्षवित् । (४।२)

ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit |

4.3४.३

द्यूतेन पाण्डुपुत्रेभ्यस्तत् तुभ्यं तात रोचताम् ॥ (४।३)

dyūtena pāṇḍuputrebhyastat tubhyaṃ tāta rocatām ||

5.1५.१

धृतराष्ट्र उवाच । (५।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

5.2५.२

स्थितो ऽस्मि शासने भ्रातुर् विदुरस्य महात्मनः । (५।२)

sthito 'smi śāsane bhrātur vidurasya mahātmanaḥ |

5.3५.३

तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥ (५।३)

tena saṃgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam ||

6.1६.१

दुर्योधन उवाच । (६।१)

duryodhana uvāca

6.2६.२

विहनिष्यति ते बुद्धिं विदुरो मुक्तसंशयः । (६।२)

vihaniṣyati te buddhiṃ viduro muktasaṃśayaḥ |

6.3६.३

पाण्डवानां हिते युक्तो न तथा मम कौरव ॥ (६।३)

pāṇḍavānāṃ hite yukto na tathā mama kaurava ||

7.1७.१

नारभेत् परसामर्थ्यात् पुरुषः कार्यम् आत्मनः । (७।१)

nārabhet parasāmarthyāt puruṣaḥ kāryam ātmanaḥ |

7.2७.२

मतिसाम्यं द्वयोर् नास्ति कार्येषु कुरुनन्दन ॥ (७।२)

matisāmyaṃ dvayor nāsti kāryeṣu kurunandana ||

8.1८.१

भयं परिहरन्मन्द आत्मानं परिपालयन् । (८।१)

bhayaṃ pariharanmanda ātmānaṃ paripālayan |

8.2८.२

वर्षासु क्लिन्नकटवत् तिष्ठन्न् एवावसीदति ॥ (८।२)

varṣāsu klinnakaṭavat tiṣṭhann evāvasīdati ||

9.1९.१

न व्याधयो नापि यमः श्रेयःप्राप्तिं प्रतीक्षते । (९।१)

na vyādhayo nāpi yamaḥ śreyaḥprāptiṃ pratīkṣate |

9.2९.२

यावद् एव भवेत् कल्पस्तावच्छ्रेयः समाचरेत् ॥ (९।२)

yāvad eva bhavet kalpastāvacchreyaḥ samācaret ||

10.1१०.१

धृतराष्ट्र उवाच । (१०।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

10.2१०.२

सर्वथा पुत्र बलिभिर् विग्रहं ते न रोचये । (१०।२)

sarvathā putra balibhir vigrahaṃ te na rocaye |

10.3१०.३

वैरं विकारं सृजति तद् वै शस्त्रम् अनायसम् ॥ (१०।३)

vairaṃ vikāraṃ sṛjati tad vai śastram anāyasam ||

11.1११.१

अनर्थम् अर्थं मन्यसे राजपुत्र संग्रन्थनं कलहस्यातिघोरम् । (११।१)

anartham arthaṃ manyase rājaputra saṃgranthanaṃ kalahasyātighoram |

11.2११.२

तद् वै प्रवृत्तं तु यथा कथंचिद् विमोक्षयेच्चाप्यसिसायकांश्च ॥ (११।२)

tad vai pravṛttaṃ tu yathā kathaṃcid vimokṣayeccāpyasisāyakāṃśca ||

12.1१२.१

दुर्योधन उवाच । (१२।१)

duryodhana uvāca

12.2१२.२

द्यूते पुराणैर् व्यवहारः प्रणीतस् तत्रात्ययो नास्ति न संप्रहारः । (१२।२)

dyūte purāṇair vyavahāraḥ praṇītas tatrātyayo nāsti na saṃprahāraḥ |

12.3१२.३

तद् रोचतां शकुनेर् वाक्यम् अद्य सभां क्षिप्रं त्वम् इहाज्ञापयस्व ॥ (१२।३)

tad rocatāṃ śakuner vākyam adya sabhāṃ kṣipraṃ tvam ihājñāpayasva ||

13.1१३.१

स्वर्गद्वारं दीव्यतां नो विशिष्टं तद्वर्तिनां चापि तथैव युक्तम् । (१३।१)

svargadvāraṃ dīvyatāṃ no viśiṣṭaṃ tadvartināṃ cāpi tathaiva yuktam |

13.2१३.२

भवेद् एवं ह्यात्मना तुल्यम् एव दुरोदरं पाण्डवैस्त्वं कुरुष्व ॥ (१३।२)

bhaved evaṃ hyātmanā tulyam eva durodaraṃ pāṇḍavaistvaṃ kuruṣva ||

14.1१४.१

धृतराष्ट्र उवाच । (१४।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

14.2१४.२

वाक्यं न मे रोचते यत् त्वयोक्तं यत् ते प्रियं तत् क्रियतां नरेन्द्र । (१४।२)

vākyaṃ na me rocate yat tvayoktaṃ yat te priyaṃ tat kriyatāṃ narendra |

14.3१४.३

पश्चात् तप्स्यसे तद् उपाक्रम्य वाक्यं न हीदृशं भावि वचो हि धर्म्यम् ॥ (१४।३)

paścāt tapsyase tad upākramya vākyaṃ na hīdṛśaṃ bhāvi vaco hi dharmyam ||

15.1१५.१

दृष्टं ह्येतद् विदुरेणैवम् एव सर्वं पूर्वं बुद्धिविद्यानुगेन । (१५।१)

dṛṣṭaṃ hyetad vidureṇaivam eva sarvaṃ pūrvaṃ buddhividyānugena |

15.2१५.२

तद् एवैतद् अवशस्याभ्युपैति महद् भयं क्षत्रियबीजघाति ॥ (१५।२)

tad evaitad avaśasyābhyupaiti mahad bhayaṃ kṣatriyabījaghāti ||

16.1१६.१

वैशंपायन उवाच । (१६।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

16.2१६.२

एवम् उक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी दैवं मत्वा परमं दुस्तरं च । (१६।२)

evam uktvā dhṛtarāṣṭro manīṣī daivaṃ matvā paramaṃ dustaraṃ ca |

16.3१६.३

शशासोच्चैः पुरुषान् पुत्रवाक्ये स्थितो राजा दैवसंमूढचेताः ॥ (१६।३)

śaśāsoccaiḥ puruṣān putravākye sthito rājā daivasaṃmūḍhacetāḥ ||

17.1१७.१

सहस्रस्तम्भां हेमवैडूर्यचित्रां शतद्वारां तोरणस्फाटिशृङ्गाम् । (१७।१)

sahasrastambhāṃ hemavaiḍūryacitrāṃ śatadvārāṃ toraṇasphāṭiśṛṅgām |

17.2१७.२

सभाम् अग्र्यां क्रोशमात्रायतां मे तद् विस्ताराम् आशु कुर्वन्तु युक्ताः ॥ (१७।२)

sabhām agryāṃ krośamātrāyatāṃ me tad vistārām āśu kurvantu yuktāḥ ||

18.1१८.१

श्रुत्वा तस्य त्वरिता निर्विशङ्काः प्राज्ञा दक्षास्तां तथा चक्रुर् आशु । (१८।१)

śrutvā tasya tvaritā nirviśaṅkāḥ prājñā dakṣāstāṃ tathā cakrur āśu |

18.2१८.२

सर्वद्रव्याण्युपजह्रुः सभायां सहस्रशः शिल्पिनश्चापि युक्ताः ॥ (१८।२)

sarvadravyāṇyupajahruḥ sabhāyāṃ sahasraśaḥ śilpinaścāpi yuktāḥ ||

19.1१९.१

कालेनाल्पेनाथ निष्ठां गतां तां सभां रम्यां बहुरत्नां विचित्राम् । (१९।१)

kālenālpenātha niṣṭhāṃ gatāṃ tāṃ sabhāṃ ramyāṃ bahuratnāṃ vicitrām |

19.2१९.२

चित्रैर् हैमैर् आसनैर् अभ्युपेताम् आचख्युस्ते तस्य राज्ञः प्रतीताः ॥ (१९।२)

citrair haimair āsanair abhyupetām ācakhyuste tasya rājñaḥ pratītāḥ ||

20.1२०.१

ततो विद्वान् विदुरं मन्त्रिमुख्यम् उवाचेदं धृतराष्ट्रो नरेन्द्रः । (२०।१)

tato vidvān viduraṃ mantrimukhyam uvācedaṃ dhṛtarāṣṭro narendraḥ |

20.2२०.२

युधिष्ठिरं राजपुत्रं हि गत्वा मद्वाक्येन क्षिप्रम् इहानयस्व ॥ (२०।२)

yudhiṣṭhiraṃ rājaputraṃ hi gatvā madvākyena kṣipram ihānayasva ||

21.1२१.१

सभेयं मे बहुरत्ना विचित्रा शय्यासनैर् उपपन्ना महार्हैः । (२१।१)

sabheyaṃ me bahuratnā vicitrā śayyāsanair upapannā mahārhaiḥ |

21.2२१.२

सा दृश्यतां भ्रातृभिः सार्धम् एत्य सुहृद्द्यूतं वर्तताम् अत्र चेति ॥ (२१।२)

sā dṛśyatāṃ bhrātṛbhiḥ sārdham etya suhṛddyūtaṃ vartatām atra ceti ||

22.1२२.१

मतम् आज्ञाय पुत्रस्य धृतराष्ट्रो नराधिपः । (२२।१)

matam ājñāya putrasya dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ |

22.2२२.२

मत्वा च दुस्तरं दैवम् एतद् राजा चकार ह ॥ (२२।२)

matvā ca dustaraṃ daivam etad rājā cakāra ha ||

23.1२३.१

अन्यायेन तथोक्तस्तु विदुरो विदुषां वरः । (२३।१)

anyāyena tathoktastu viduro viduṣāṃ varaḥ |

23.2२३.२

नाभ्यनन्दद् वचो भ्रातुर् वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२३।२)

nābhyanandad vaco bhrātur vacanaṃ cedam abravīt ||

24.1२४.१

नाभिनन्दामि नृपते प्रैषम् एतं मैवं कृथाः कुलनाशाद् बिभेमि । (२४।१)

nābhinandāmi nṛpate praiṣam etaṃ maivaṃ kṛthāḥ kulanāśād bibhemi |

24.2२४.२

पुत्रैर् भिन्नैः कलहस्ते ध्रुवं स्याद् एतच्छङ्के द्यूतकृते नरेन्द्र ॥ (२४।२)

putrair bhinnaiḥ kalahaste dhruvaṃ syād etacchaṅke dyūtakṛte narendra ||

25.1२५.१

धृतराष्ट्र उवाच । (२५।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

25.2२५.२

नेह क्षत्तः कलहस्तप्स्यते मां न चेद् दैवं प्रतिलोमं भविष्यत् । (२५।२)

neha kṣattaḥ kalahastapsyate māṃ na ced daivaṃ pratilomaṃ bhaviṣyat |

25.3२५.३

धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं सर्वं जगच्चेष्टति न स्वतन्त्रम् ॥ (२५।३)

dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṃ sarvaṃ jagacceṣṭati na svatantram ||

26.1२६.१

तद् अद्य विदुर प्राप्य राजानं मम शासनात् । (२६।१)

tad adya vidura prāpya rājānaṃ mama śāsanāt |

26.2२६.२

क्षिप्रम् आनय दुर्धर्षं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (२६।२)

kṣipram ānaya durdharṣaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 2, 51

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit