MBh, 5, 139
Select a line for its word-by-word analysis.
सर्वं चैवाभिजानामि पाण्डोः पुत्रो ऽस्मि धर्मतः । (२।१)
sarvaṃ caivābhijānāmi pāṇḍoḥ putro 'smi dharmataḥ |
निग्रहाद् धर्मशास्त्राणां यथा त्वं कृष्ण मन्यसे ॥ (२।२)
nigrahād dharmaśāstrāṇāṃ yathā tvaṃ kṛṣṇa manyase ||
कन्या गर्भं समाधत्त भास्करान्मां जनार्दन । (३।१)
kanyā garbhaṃ samādhatta bhāskarānmāṃ janārdana |
सो ऽस्मि कृष्ण तथा जातः पाण्डोः पुत्रो ऽस्मि धर्मतः । (४।१)
so 'smi kṛṣṇa tathā jātaḥ pāṇḍoḥ putro 'smi dharmataḥ |
कुन्त्या त्वहम् अपाकीर्णो यथा न कुशलं तथा ॥ (४।२)
kuntyā tvaham apākīrṇo yathā na kuśalaṃ tathā ||
सूतो हि माम् अधिरथो दृष्ट्वैव अनयद् गृहान् । (५।१)
sūto hi mām adhiratho dṛṣṭvaiva anayad gṛhān |
राधायाश्चैव मां प्रादात् सौहार्दान्मधुसूदन ॥ (५।२)
rādhāyāścaiva māṃ prādāt sauhārdānmadhusūdana ||
मत्स्नेहाच्चैव राधायाः सद्यः क्षीरम् अवातरत् । (६।१)
matsnehāccaiva rādhāyāḥ sadyaḥ kṣīram avātarat |
तस्याः पिण्डव्यपनयं कुर्याद् अस्मद्विधः कथम् । (७।१)
tasyāḥ piṇḍavyapanayaṃ kuryād asmadvidhaḥ katham |
धर्मविद् धर्मशास्त्राणां श्रवणे सततं रतः ॥ (७।२)
dharmavid dharmaśāstrāṇāṃ śravaṇe satataṃ rataḥ ||
शास्त्रदृष्टेन विधिना पुत्रप्रीत्या जनार्दन ॥ (९।२)
śāstradṛṣṭena vidhinā putraprītyā janārdana ||
भार्याश्चोढा मम प्राप्ते यौवने तेन केशव ॥ (१०।२)
bhāryāścoḍhā mama prāpte yauvane tena keśava ||
तासु पुत्राश्च पौत्राश्च मम जाता जनार्दन । (११।१)
tāsu putrāśca pautrāśca mama jātā janārdana |
तासु मे हृदयं कृष्ण संजातं कामबन्धनम् ॥ (११।२)
tāsu me hṛdayaṃ kṛṣṇa saṃjātaṃ kāmabandhanam ||
हर्षाद् भयाद् वा गोविन्द अनृतं वक्तुम् उत्सहे ॥ (१२।२)
harṣād bhayād vā govinda anṛtaṃ vaktum utsahe ||
धृतराष्ट्रकुले कृष्ण दुर्योधनसमाश्रयात् । (१३।१)
dhṛtarāṣṭrakule kṛṣṇa duryodhanasamāśrayāt |
मया त्रयोदश समा भुक्तं राज्यम् अकण्टकम् ॥ (१३।२)
mayā trayodaśa samā bhuktaṃ rājyam akaṇṭakam ||
इष्टं च बहुभिर् यज्ञैः सह सूतैर् मयासकृत् । (१४।१)
iṣṭaṃ ca bahubhir yajñaiḥ saha sūtair mayāsakṛt |
मां च कृष्ण समाश्रित्य कृतः शस्त्रसमुद्यमः । (१५।१)
māṃ ca kṛṣṇa samāśritya kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ |
दुर्योधनेन वार्ष्णेय विग्रहश्चापि पाण्डवैः ॥ (१५।२)
duryodhanena vārṣṇeya vigrahaścāpi pāṇḍavaiḥ ||
तस्माद् रणे द्वैरथे मां प्रत्युद्यातारम् अच्युत । (१६।१)
tasmād raṇe dvairathe māṃ pratyudyātāram acyuta |
वृतवान् परमं हृष्टः प्रतीपं सव्यसाचिनः ॥ (१६।२)
vṛtavān paramaṃ hṛṣṭaḥ pratīpaṃ savyasācinaḥ ||
वधाद् बन्धाद् भयाद् वापि लोभाद् वापि जनार्दन । (१७।१)
vadhād bandhād bhayād vāpi lobhād vāpi janārdana |
अनृतं नोत्सहे कर्तुं धार्तराष्ट्रस्य धीमतः ॥ (१७।२)
anṛtaṃ notsahe kartuṃ dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ ||
यदि ह्यद्य न गच्छेयं द्वैरथं सव्यसाचिना । (१८।१)
yadi hyadya na gaccheyaṃ dvairathaṃ savyasācinā |
अकीर्तिः स्याद्धृषीकेश मम पार्थस्य चोभयोः ॥ (१८।२)
akīrtiḥ syāddhṛṣīkeśa mama pārthasya cobhayoḥ ||
सर्वं च पाण्डवाः कुर्युस्त्वद्वशित्वान्न संशयः ॥ (१९।२)
sarvaṃ ca pāṇḍavāḥ kuryustvadvaśitvānna saṃśayaḥ ||
मन्त्रस्य नियमं कुर्यास्त्वम् अत्र पुरुषोत्तम । (२०।१)
mantrasya niyamaṃ kuryāstvam atra puruṣottama |
यदि जानाति मां राजा धर्मात्मा संशितव्रतः । (२१।१)
yadi jānāti māṃ rājā dharmātmā saṃśitavrataḥ |
कुन्त्याः प्रथमजं पुत्रं न स राज्यं ग्रहीष्यति ॥ (२१।२)
kuntyāḥ prathamajaṃ putraṃ na sa rājyaṃ grahīṣyati ||
प्राप्य चापि महद् राज्यं तद् अहं मधुसूदन । (२२।१)
prāpya cāpi mahad rājyaṃ tad ahaṃ madhusūdana |
स्फीतं दुर्योधनायैव सम्प्रदद्याम् अरिंदम ॥ (२२।२)
sphītaṃ duryodhanāyaiva sampradadyām ariṃdama ||
स एव राजा धर्मात्मा शाश्वतो ऽस्तु युधिष्ठिरः । (२३।१)
sa eva rājā dharmātmā śāśvato 'stu yudhiṣṭhiraḥ |
नेता यस्य हृषीकेशो योद्धा यस्य धनंजयः ॥ (२३।२)
netā yasya hṛṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ ||
पृथिवी तस्य राष्ट्रं च यस्य भीमो महारथः । (२४।१)
pṛthivī tasya rāṣṭraṃ ca yasya bhīmo mahārathaḥ |
उत्तमौजा युधामन्युः सत्यधर्मा च सोमकिः । (२५।१)
uttamaujā yudhāmanyuḥ satyadharmā ca somakiḥ |
शङ्खः पुत्रो विराटस्य निधिस्त्वं च जनार्दन ॥ (२७।२)
śaṅkhaḥ putro virāṭasya nidhistvaṃ ca janārdana ||
महान् अयं कृष्ण कृतः क्षत्रस्य समुदानयः । (२८।१)
mahān ayaṃ kṛṣṇa kṛtaḥ kṣatrasya samudānayaḥ |
राज्यं प्राप्तम् इदं दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु ॥ (२८।२)
rājyaṃ prāptam idaṃ dīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu ||
धार्तराष्ट्रस्य वार्ष्णेय शस्त्रयज्ञो भविष्यति । (२९।१)
dhārtarāṣṭrasya vārṣṇeya śastrayajño bhaviṣyati |
अस्य यज्ञस्य वेत्ता त्वं भविष्यसि जनार्दन । (२९।२)
asya yajñasya vettā tvaṃ bhaviṣyasi janārdana |
आध्वर्यवं च ते कृष्ण क्रतावस्मिन् भविष्यति ॥ (२९।३)
ādhvaryavaṃ ca te kṛṣṇa kratāvasmin bhaviṣyati ||
होता चैवात्र बीभत्सुः संनद्धः स कपिध्वजः । (३०।१)
hotā caivātra bībhatsuḥ saṃnaddhaḥ sa kapidhvajaḥ |
गाण्डीवं स्रुक् तथाज्यं च वीर्यं पुंसां भविष्यति ॥ (३०।२)
gāṇḍīvaṃ sruk tathājyaṃ ca vīryaṃ puṃsāṃ bhaviṣyati ||
ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं स्थूणाकर्णं च माधव । (३१।१)
aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ sthūṇākarṇaṃ ca mādhava |
मन्त्रास्तत्र भविष्यन्ति प्रयुक्ताः सव्यसाचिना ॥ (३१।२)
mantrāstatra bhaviṣyanti prayuktāḥ savyasācinā ||
ग्रावस्तोत्रं स सौभद्रः सम्यक् तत्र करिष्यति ॥ (३२।२)
grāvastotraṃ sa saubhadraḥ samyak tatra kariṣyati ||
उद्गातात्र पुनर् भीमः प्रस्तोता सुमहाबलः । (३३।१)
udgātātra punar bhīmaḥ prastotā sumahābalaḥ |
विनदन् स नरव्याघ्रो नागानीकान्तकृद् रणे ॥ (३३।२)
vinadan sa naravyāghro nāgānīkāntakṛd raṇe ||
स चैव तत्र धर्मात्मा शश्वद् राजा युधिष्ठिरः । (३४।१)
sa caiva tatra dharmātmā śaśvad rājā yudhiṣṭhiraḥ |
जपैर् होमैश्च संयुक्तो ब्रह्मत्वं कारयिष्यति ॥ (३४।२)
japair homaiśca saṃyukto brahmatvaṃ kārayiṣyati ||
उत्कृष्टसिंहनादाश्च सुब्रह्मण्यो भविष्यति ॥ (३५।२)
utkṛṣṭasiṃhanādāśca subrahmaṇyo bhaviṣyati ||
शामित्रं तौ महावीर्यौ सम्यक् तत्र करिष्यतः ॥ (३६।२)
śāmitraṃ tau mahāvīryau samyak tatra kariṣyataḥ ||
यूपाः समुपकल्पन्ताम् अस्मिन् यज्ञे जनार्दन ॥ (३७।२)
yūpāḥ samupakalpantām asmin yajñe janārdana ||
हविस्तु रुधिरं कृष्ण अस्मिन् यज्ञे भविष्यति ॥ (३९।२)
havistu rudhiraṃ kṛṣṇa asmin yajñe bhaviṣyati ||
इध्माः परिधयश्चैव शक्त्यो ऽथ विमला गदाः । (४०।१)
idhmāḥ paridhayaścaiva śaktyo 'tha vimalā gadāḥ |
सदस्या द्रोणशिष्याश्च कृपस्य च शरद्वतः ॥ (४०।२)
sadasyā droṇaśiṣyāśca kṛpasya ca śaradvataḥ ||
इषवो ऽत्र परिस्तोमा मुक्ता गाण्डीवधन्वना । (४१।१)
iṣavo 'tra paristomā muktā gāṇḍīvadhanvanā |
महारथप्रयुक्ताश्च द्रोणद्रौणिप्रचोदिताः ॥ (४१।२)
mahārathaprayuktāśca droṇadrauṇipracoditāḥ ||
प्रातिप्रस्थानिकं कर्म सात्यकिः स करिष्यति । (४२।१)
prātiprasthānikaṃ karma sātyakiḥ sa kariṣyati |
दीक्षितो धार्तराष्ट्रो ऽत्र पत्नी चास्य महाचमूः ॥ (४२।२)
dīkṣito dhārtarāṣṭro 'tra patnī cāsya mahācamūḥ ||
घटोत्कचो ऽत्र शामित्रं करिष्यति महाबलः । (४३।१)
ghaṭotkaco 'tra śāmitraṃ kariṣyati mahābalaḥ |
दक्षिणा त्वस्य यज्ञस्य धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । (४४।१)
dakṣiṇā tvasya yajñasya dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
वैताने कर्मणि तते जातो यः कृष्ण पावकात् ॥ (४४।२)
vaitāne karmaṇi tate jāto yaḥ kṛṣṇa pāvakāt ||
यद् अब्रुवम् अहं कृष्ण कटुकानि स्म पाण्डवान् । (४५।१)
yad abruvam ahaṃ kṛṣṇa kaṭukāni sma pāṇḍavān |
प्रियार्थं धार्तराष्ट्रस्य तेन तप्ये ऽद्य कर्मणा ॥ (४५।२)
priyārthaṃ dhārtarāṣṭrasya tena tapye 'dya karmaṇā ||
यदा द्रक्ष्यसि मां कृष्ण निहतं सव्यसाचिना । (४६।१)
yadā drakṣyasi māṃ kṛṣṇa nihataṃ savyasācinā |
पुनश्चितिस्तदा चास्य यज्ञस्याथ भविष्यति ॥ (४६।२)
punaścitistadā cāsya yajñasyātha bhaviṣyati ||
आनर्दं नर्दतः सम्यक् तदा सुत्यं भविष्यति ॥ (४७।२)
ānardaṃ nardataḥ samyak tadā sutyaṃ bhaviṣyati ||
यदा द्रोणं च भीष्मं च पाञ्चाल्यौ पातयिष्यतः । (४८।१)
yadā droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca pāñcālyau pātayiṣyataḥ |
तदा समाप्स्यते यज्ञो धार्तराष्ट्रस्य माधव ॥ (४९।२)
tadā samāpsyate yajño dhārtarāṣṭrasya mādhava ||
स्नुषाश्च प्रस्नुषाश्चैव धृतराष्ट्रस्य संगताः । (५०।१)
snuṣāśca prasnuṣāścaiva dhṛtarāṣṭrasya saṃgatāḥ |
गान्धार्या सह रोदन्त्यः श्वगृध्रकुरराकुले । (५१।१)
gāndhāryā saha rodantyaḥ śvagṛdhrakurarākule |
स यज्ञे ऽस्मिन् अवभृथो भविष्यति जनार्दन ॥ (५१।२)
sa yajñe 'smin avabhṛtho bhaviṣyati janārdana ||
विद्यावृद्धा वयोवृद्धाः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ । (५२।१)
vidyāvṛddhā vayovṛddhāḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha |
वृथामृत्युं न कुर्वीरंस्त्वत्कृते मधुसूदन ॥ (५२।२)
vṛthāmṛtyuṃ na kurvīraṃstvatkṛte madhusūdana ||
शस्त्रेण निधनं गच्छेत् समृद्धं क्षत्रमण्डलम् । (५३।१)
śastreṇa nidhanaṃ gacchet samṛddhaṃ kṣatramaṇḍalam |
कुरुक्षेत्रे पुण्यतमे त्रैलोक्यस्यापि केशव ॥ (५३।२)
kurukṣetre puṇyatame trailokyasyāpi keśava ||
तद् अत्र पुण्डरीकाक्ष विधत्स्व यद् अभीप्सितम् । (५४।१)
tad atra puṇḍarīkākṣa vidhatsva yad abhīpsitam |
यथा कार्त्स्न्येन वार्ष्णेय क्षत्रं स्वर्गम् अवाप्नुयात् ॥ (५४।२)
yathā kārtsnyena vārṣṇeya kṣatraṃ svargam avāpnuyāt ||
यावत् स्थास्यन्ति गिरयः सरितश्च जनार्दन । (५५।१)
yāvat sthāsyanti girayaḥ saritaśca janārdana |
तावत् कीर्तिभवः शब्दः शाश्वतो ऽयं भविष्यति ॥ (५५।२)
tāvat kīrtibhavaḥ śabdaḥ śāśvato 'yaṃ bhaviṣyati ||
ब्राह्मणाः कथयिष्यन्ति महाभारतम् आहवम् । (५६।१)
brāhmaṇāḥ kathayiṣyanti mahābhāratam āhavam |
समागमेषु वार्ष्णेय क्षत्रियाणां यशोधरम् ॥ (५६।२)
samāgameṣu vārṣṇeya kṣatriyāṇāṃ yaśodharam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.