वैशंपायन उवाच । (१।१)

समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत । (१।२)

दुर्योधनम् इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत् ॥ (१।३)

बृहस्पतिश्चोशना च ब्रह्माणं पर्युपस्थितौ । (२।१)

मरुतश्च सहेन्द्रेण वसवश्च सहाश्विनौ ॥ (२।२)

आदित्याश्चैव साध्याश्च ये च सप्तर्षयो दिवि । (३।१)

विश्वावसुश्च गन्धर्वः शुभाश्चाप्सरसां गणाः ॥ (३।२)

नमस्कृत्वोपजग्मुस्ते लोकवृद्धं पितामहम् । (४।१)

परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः ॥ (४।२)

तेषां मनश्च तेजश्चाप्याददानौ दिवौकसाम् । (५।१)

पूर्वदेवौ व्यतिक्रान्तौ नरनारायणाव् ऋषी ॥ (५।२)

बृहस्पतिश्च पप्रच्छ ब्राह्मणं काविमाविति । (६।१)

भवन्तं नोपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह ॥ (६।२)

ब्रह्मोवाच । (७।१)

यावेतौ पृथिवीं द्यां च भासयन्तौ तपस्विनौ । (७।२)

ज्वलन्तौ रोचमानौ च व्याप्यातीतौ महाबलौ ॥ (७।३)

नरनारायणावेतौ लोकाल् लोकं समास्थितौ । (८।१)

ऊर्जितौ स्वेन तपसा महासत्त्वपराक्रमौ ॥ (८।२)

एतौ हि कर्मणा लोकान् नन्दयामासतुर् ध्रुवौ । (९।१)

असुराणाम् अभावाय देवगन्धर्वपूजितौ ॥ (९।२)

वैशंपायन उवाच । (१०।१)

जगाम शक्रस्तच्छ्रुत्वा यत्र तौ तेपतुस्तपः । (१०।२)

सार्धं देवगणैः सर्वैर् बृहस्पतिपुरोगमैः ॥ (१०।३)

तदा देवासुरे घोरे भये जाते दिवौकसाम् । (११।१)

अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम् ॥ (११।२)

तावब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम । (१२।१)

अथैतावब्रवीच्छक्रः साह्यं नः क्रियताम् इति ॥ (१२।२)

ततस्तौ शक्रम् अब्रूतां करिष्यावो यद् इच्छसि । (१३।१)

ताभ्यां च सहितः शक्रो विजिग्ये दैत्यदानवान् ॥ (१३।२)

नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून् परंतपः । (१४।१)

पौलोमान् कालखञ्जांश्च सहस्राणि शतानि च ॥ (१४।२)

एष भ्रान्ते रथे तिष्ठन् भल्लेनापहरच्छिरः । (१५।१)

जम्भस्य ग्रसमानस्य यज्ञम् अर्जुन आहवे ॥ (१५।२)

एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरम् आरुजत् । (१६।१)

हत्वा षष्टिसहस्राणि निवातकवचान् रणे ॥ (१६।२)

एष देवान् सहेन्द्रेण जित्वा परपुरंजयः । (१७।१)

अतर्पयन्महाबाहुर् अर्जुनो जातवेदसम् । (१७।२)

नारायणस्तथैवात्र भूयसो ऽन्याञ् जघान ह ॥ (१७।३)

एवम् एतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ । (१८।१)

वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ ॥ (१८।२)

नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाविति श्रुतिः । (१९।१)

अजेयौ मानुषे लोके सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः ॥ (१९।२)

एष नारायणः कृष्णः फल्गुनस्तु नरः स्मृतः । (२०।१)

नारायणो नरश्चैव सत्त्वम् एकं द्विधाकृतम् ॥ (२०।२)

एतौ हि कर्मणा लोकान् अश्नुवाते ऽक्षयान् ध्रुवान् । (२१।१)

तत्र तत्रैव जायेते युद्धकाले पुनः पुनः ॥ (२१।२)

तस्मात् कर्मैव कर्तव्यम् इति होवाच नारदः । (२२।१)

एतद्धि सर्वम् आचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित् ॥ (२२।२)

शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा द्रक्ष्यसि केशवम् । (२३।१)

पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानम् अर्जुनम् ॥ (२३।२)

सनातनौ महात्मानौ कृष्णावेकरथे स्थितौ । (२४।१)

दुर्योधन तदा तात स्मर्तासि वचनं मम ॥ (२४।२)

नो चेद् अयम् अभावः स्यात् कुरूणां प्रत्युपस्थितः । (२५।१)

अर्थाच्च तात धर्माच्च तव बुद्धिर् उपप्लुता ॥ (२५।२)

न चेद् ग्रहीष्यसे वाक्यं श्रोतासि सुबहून् हतान् । (२६।१)

तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते ॥ (२६।२)

त्रयाणाम् एव च मतं तत्त्वम् एको ऽनुमन्यसे । (२७।१)

रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ ॥ (२७।२)

दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च । (२८।१)

तथा क्षुद्रस्य पापस्य भ्रातुर् दुःशासनस्य च ॥ (२८।२)

कर्ण उवाच । (२९।१)

नैवम् आयुष्मता वाच्यं यन्माम् आत्थ पितामह । (२९।२)

क्षत्रधर्मे स्थितो ह्यस्मि स्वधर्माद् अनपेयिवान् ॥ (२९।३)

किं चान्यन्मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे । (३०।१)

न हि मे वृजिनं किंचिद् धार्तराष्ट्रा विदुः क्वचित् ॥ (३०।२)

राज्ञो हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं प्रियं मया । (३१।१)

तथा दुर्योधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः ॥ (३१।२)

वैशंपायन उवाच । (३२।१)

कर्णस्य तु वचः श्रुत्वा भीष्मः शांतनवः पुनः । (३२।२)

धृतराष्ट्रं महाराजम् आभाष्येदं वचो ऽब्रवीत् ॥ (३२।३)

यद् अयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवान् इति । (३३।१)

नायं कलापि सम्पूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ (३३।२)

अनयो यो ऽयम् आगन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम् । (३४।१)

तद् अस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ॥ (३४।२)

एनम् आश्रित्य पुत्रस्ते मन्दबुद्धिः सुयोधनः । (३५।१)

अवमन्यत तान् वीरान् देवपुत्रान् अरिंदमान् ॥ (३५।२)

किं चाप्यनेन तत् कर्म कृतं पूर्वं सुदुष्करम् । (३६।१)

तैर् यथा पाण्डवैः सर्वैर् एकैकेन कृतं पुरा ॥ (३६।२)

दृष्ट्वा विराटनगरे भ्रातरं निहतं प्रियम् । (३७।१)

धनंजयेन विक्रम्य किम् अनेन तदा कृतम् ॥ (३७।२)

सहितान् हि कुरून् सर्वान् अभियातो धनंजयः । (३८।१)

प्रमथ्य चाच्छिनद् गावः किम् अयं प्रोषितस्तदा ॥ (३८।२)

गन्धर्वैर् घोषयात्रायां ह्रियते यत् सुतस्तव । (३९।१)

क्व तदा सूतपुत्रो ऽभूद् य इदानीं वृषायते ॥ (३९।२)

ननु तत्रापि पार्थेन भीमेन च महात्मना । (४०।१)

यमाभ्याम् एव चागम्य गन्धर्वास्ते पराजिताः ॥ (४०।२)

एतान्यस्य मृषोक्तानि बहूनि भरतर्षभ । (४१।१)

विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलोपिनः ॥ (४१।२)

भीष्मस्य तु वचः श्रुत्वा भारद्वाजो महामनाः । (४२।१)

धृतराष्ट्रम् उवाचेदं राजमध्ये ऽभिपूजयन् ॥ (४२।२)

यद् आह भरतश्रेष्ठो भीष्मस्तत् क्रियतां नृप । (४३।१)

न कामम् अर्थलिप्सूनां वचनं कर्तुम् अर्हसि ॥ (४३।२)

पुरा युद्धात् साधु मन्ये पाण्डवैः सह संगमम् । (४४।१)

यद् वाक्यम् अर्जुनेनोक्तं संजयेन निवेदितम् ॥ (४४।२)

सर्वं तद् अभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः । (४५।१)

न ह्यस्य त्रिषु लोकेषु सदृशो ऽस्ति धनुर्धरः ॥ (४५।२)

अनादृत्य तु तद् वाक्यम् अर्थवद् द्रोणभीष्मयोः । (४६।१)

ततः स संजयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवम् ॥ (४६।२)

तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीविते ऽभवन् । (४७।१)

भीष्मद्रोणौ यदा राजा न सम्यग् अनुभाषते ॥ (४७।२)