धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः । (१।२)

किम् अब्रवीत् तदा सूत बलदेवो महाबलः ॥ (१।३)

गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः । (२।१)

कृतवान् रौहिणेयो यत् तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

शिरस्यभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम् । (३।२)

रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुक्रोध बलवद् बली ॥ (३।३)

ततो मध्ये नरेन्द्राणाम् ऊर्ध्वबाहुर् हलायुधः । (४।१)

कुर्वन्न् आर्तस्वरं घोरं धिग् धिग् भीमेत्युवाच ह ॥ (४।२)

अहो धिग् यद् अधो नाभेः प्रहृतं शुद्धविक्रमे । (५।१)

नैतद् दृष्टं गदायुद्धे कृतवान् यद् वृकोदरः ॥ (५।२)

अधो नाभ्या न हन्तव्यम् इति शास्त्रस्य निश्चयः । (६।१)

अयं त्वशास्त्रविन्मूढः स्वच्छन्दात् सम्प्रवर्तते ॥ (६।२)

तस्य तत् तद् ब्रुवाणस्य रोषः समभवन्महान् । (७।१)

ततो लाङ्गलम् उद्यम्य भीमम् अभ्यद्रवद् बली ॥ (७।२)

तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपम् आसीन्महात्मनः । (८।१)

बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः ॥ (८।२)

तम् उत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयानतः । (९।१)

बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद् बलवद् बली ॥ (९।२)

सितासितौ यदुवरौ शुशुभाते ऽधिकं ततः । (१०।१)

नभोगतौ यथा राजंश्चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये ॥ (१०।२)

उवाच चैनं संरब्धं शमयन्न् इव केशवः । (११।१)

आत्मवृद्धिर् मित्रवृद्धिर् मित्रमित्रोदयस्तथा । (११।२)

विपरीतं द्विषत्स्वेतत् षड्विधा वृद्धिर् आत्मनः ॥ (११।३)

आत्मन्यपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत् । (१२।१)

तदा विद्यान्मनोज्यानिम् आशु शान्तिकरो भवेत् ॥ (१२।२)

अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः । (१३।१)

स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास्ते परैर् निकृता भृशम् ॥ (१३।२)

प्रतिज्ञापारणं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ ह । (१४।१)

सुयोधनस्य गदया भङ्क्तास्म्यूरू महाहवे । (१४।२)

इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले ॥ (१४।३)

मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वम् एव महर्षिणा । (१५।१)

ऊरू भेत्स्यति ते भीमो गदयेति परंतप । (१५।२)

अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुधस्त्वं प्रलम्बहन् ॥ (१५।३)

यौनैर् हार्दैश्च संबन्धैः सम्बद्धाः स्मेह पाण्डवैः । (१६।१)

तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर् नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ ॥ (१६।२)

राम उवाच । (१७।१)

धर्मः सुचरितः सद्भिः सह द्वाभ्यां नियच्छति । (१७।२)

अर्थश्चात्यर्थलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिनः ॥ (१७।३)

धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्यपीडयन् । (१८।१)

धर्मार्थकामान् यो ऽभ्येति सो ऽत्यन्तं सुखम् अश्नुते ॥ (१८।२)

तद् इदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात् । (१९।१)

भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथात्थ माम् ॥ (१९।२)

वासुदेव उवाच । (२०।१)

अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः । (२०।२)

भवान् प्रख्यायते लोके तस्मात् संशाम्य मा क्रुधः ॥ (२०।३)

प्राप्तं कलियुगं विद्धि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च । (२१।१)

आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः ॥ (२१।२)

संजय उवाच । (२२।१)

धर्मच्छलम् अपि श्रुत्वा केशवात् स विशां पते । (२२।२)

नैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि ॥ (२२।३)

हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम् । (२३।१)

जिह्मयोधीति लोके ऽस्मिन् ख्यातिं यास्यति पाण्डवः ॥ (२३।२)

दुर्योधनो ऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम् । (२४।१)

ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः ॥ (२४।२)

युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च । (२५।१)

हुत्वात्मानम् अमित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः ॥ (२५।२)

इत्युक्त्वा रथम् आस्थाय रौहिणेयः प्रतापवान् । (२६।१)

श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति ॥ (२६।२)

पाञ्चालाश्च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश्च विशां पते । (२७।१)

रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसो ऽभवन् ॥ (२७।२)

ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरम् अधोमुखम् । (२८।१)

शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (२८।२)

धर्मराज किमर्थं त्वम् अधर्मम् अनुमन्यसे । (२९।१)

हतबन्धोर् यद् एतस्य पतितस्य विचेतसः ॥ (२९।२)

दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा । (३०।१)

उपप्रेक्षसि कस्मात् त्वं धर्मज्ञः सन्नराधिप ॥ (३०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३१।१)

न ममैतत् प्रियं कृष्ण यद् राजानं वृकोदरः । (३१।२)

पदा मूर्ध्न्यस्पृशत् क्रोधान्न च हृष्ये कुलक्षये ॥ (३१।३)

निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर् वयम् । (३२।१)

बहूनि परुषाण्युक्त्वा वनं प्रस्थापिताः स्म ह ॥ (३२।२)

भीमसेनस्य तद् दुःखम् अतीव हृदि वर्तते । (३३।१)

इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत् समुपेक्षितम् ॥ (३३।२)

तस्माद्धत्वाकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम् । (३४।१)

लभतां पाण्डवः कामं धर्मे ऽधर्मे ऽपि वा कृते ॥ (३४।२)

संजय उवाच । (३५।१)

इत्युक्ते धर्मराजेन वासुदेवो ऽब्रवीद् इदम् । (३५।२)

कामम् अस्त्वेवम् इति वै कृच्छ्राद् यदुकुलोद्वहः ॥ (३५।३)

इत्युक्तो वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणा । (३६।१)

अन्वमोदत तत् सर्वं यद् भीमेन कृतं युधि ॥ (३६।२)

भीमसेनो ऽपि हत्वाजौ तव पुत्रम् अमर्षणः । (३७।१)

अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा सम्प्रहृष्टः कृताञ्जलिः ॥ (३७।२)

प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम् । (३८।१)

हर्षाद् उत्फुल्लनयनो जितकाशी विशां पते ॥ (३८।२)

तवाद्य पृथिवी राजन् क्षेमा निहतकण्टका । (३९।१)

तां प्रशाधि महाराज स्वधर्मम् अनुपालयन् ॥ (३९।२)

यस्तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः । (४०।१)

सो ऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते ॥ (४०।२)

दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः । (४१।१)

राधेयः शकुनिश्चापि निहतास्तव शत्रवः ॥ (४१।२)

सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता । (४२।१)

उपावृत्ता महाराज त्वाम् अद्य निहतद्विषम् ॥ (४२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४३।१)

गतं वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः । (४३।२)

कृष्णस्य मतम् आस्थाय विजितेयं वसुंधरा ॥ (४३।३)

दिष्ट्या गतस्त्वम् आनृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः । (४४।१)

दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर् निपातितः ॥ (४४।२)