संजय उवाच । (१।१)

महद् भैरवम् आसीन्नः संनिवृत्तेषु पाण्डुषु । (१।२)

दृष्ट्वा द्रोणं छाद्यमानं तैर् भास्करम् इवाम्बुदैः ॥ (१।३)

तैश्चोद्धूतं रजस्तीव्रम् अवचक्रे चमूं तव । (२।१)

ततो हतम् अमन्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते ॥ (२।२)

तांस्तु शूरान्महेष्वासान् क्रूरं कर्म चिकीर्षतः । (३।१)

दृष्ट्वा दुर्योधनस्तूर्णं स्वसैन्यं समचूचुदत् ॥ (३।२)

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपाः । (४।१)

वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानाम् अनीकिनीम् ॥ (४।२)

ततो दुर्मर्षणो भीमम् अभ्यगच्छत् सुतस्तव । (५।१)

आराद् दृष्ट्वा किरन् बाणैर् इच्छन् द्रोणस्य जीवितम् ॥ (५।२)

तं बाणैर् अवतस्तार क्रुद्धो मृत्युम् इवाहवे । (६।१)

तं च भीमो ऽतुदद् बाणैस्तदासीत् तुमुलं महत् ॥ (६।२)

त ईश्वरसमादिष्टाः प्राज्ञाः शूराः प्रहारिणः । (७।१)

बाह्यं मृत्युभयं कृत्वा प्रत्यतिष्ठन् परान् युधि ॥ (७।२)

कृतवर्मा शिनेः पुत्रं द्रोणप्रेप्सुं विशां पते । (८।१)

पर्यवारयद् आयान्तं शूरं समितिशोभनम् ॥ (८।२)

तं शैनेयः शरव्रातैः क्रुद्धः क्रुद्धम् अवारयत् । (९।१)

कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तम् इव द्विपम् ॥ (९।२)

सैन्धवः क्षत्रधर्माणम् आपतन्तं शरौघिणम् । (१०।१)

उग्रधन्वा महेष्वासं यत्तो द्रोणाद् अवारयत् ॥ (१०।२)

क्षत्रधर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । (११।१)

नाराचैर् बहुभिः क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ (११।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय सैन्धवः कृतहस्तवत् । (१२।१)

विव्याध क्षत्रधर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः ॥ (१२।२)

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम् । (१३।१)

सुबाहुर् भ्रातरं शूरं यत्तो द्रोणाद् अवारयत् ॥ (१३।२)

सुबाहोः सधनुर्बाणावस्यतः परिघोपमौ । (१४।१)

युयुत्सुः शितपीताभ्यां क्षुराभ्याम् अछिनद् भुजौ ॥ (१४।२)

राजानं पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (१५।१)

वेलेव सागरं क्षुब्धं मद्रराट् समवारयत् ॥ (१५।२)

तं धर्मराजो बहुभिर् मर्मभिद्भिर् अवाकिरत् । (१६।१)

मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैर् विद्ध्वानदद् भृशम् ॥ (१६।२)

तस्य नानदतः केतुम् उच्चकर्त सकार्मुकम् । (१७।१)

क्षुराभ्यां पाण्डवश्रेष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर् जनाः ॥ (१७।२)

तथैव राजा बाह्लीको राजानं द्रुपदं शरैः । (१८।१)

आद्रवन्तं सहानीकं सहानीको न्यवारयत् ॥ (१८।२)

तद् युद्धम् अभवद् घोरं वृद्धयोः सहसेनयोः । (१९।१)

यथा महायूथपयोर् द्विपयोः सम्प्रभिन्नयोः ॥ (१९।२)

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यम् आर्छताम् । (२०।१)

सहसैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम् ॥ (२०।२)

तद् उत्पिञ्जलकं युद्धम् आसीद् देवासुरोपमम् । (२१।१)

मत्स्यानां केकयैः सार्धम् अभीताश्वरथद्विपम् ॥ (२१।२)

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापतिः । (२२।१)

अस्यन्तम् इषुजालानि यान्तं द्रोणाद् अवारयत् ॥ (२२।२)

ततो नकुलदायादस्त्रिभिर् भल्लैः सुसंशितैः । (२३।१)

चक्रे विबाहुशिरसं भूतकर्माणम् आहवे ॥ (२३।२)

सुतसोमं तु विक्रान्तम् आपतन्तं शरौघिणम् । (२४।१)

द्रोणायाभिमुखं वीरं विविंशतिर् अवारयत् ॥ (२४।२)

सुतसोमस्तु संक्रुद्धः स्वपितृव्यम् अजिह्मगैः । (२५।१)

विविंशतिं शरैर् विद्ध्वा नाभ्यवर्तत दंशितः ॥ (२५।२)

अथ भीमरथः शाल्वम् आशुगैर् आयसैः शितैः । (२६।१)

षड्भिः साश्वनियन्तारम् अनयद् यमसादनम् ॥ (२६।२)

श्रुतकर्माणम् आयान्तं मयूरसदृशैर् हयैः । (२७।१)

चैत्रसेनिर् महाराज तव पौत्रो न्यवारयत् ॥ (२७।२)

तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षौ परस्परवधैषिणौ । (२८।१)

पितॄणाम् अर्थसिद्ध्यर्थं चक्रतुर् युद्धम् उत्तमम् ॥ (२८।२)

तिष्ठन्तम् अग्रतो दृष्ट्वा प्रतिविन्ध्यं तम् आहवे । (२९।१)

द्रौणिर् मानं पितुः कुर्वन्मार्गणैः समवारयत् ॥ (२९।२)

तं क्रुद्धः प्रतिविव्याध प्रतिविन्ध्यः शितैः शरैः । (३०।१)

सिंहलाङ्गूललक्ष्माणं पितुर् अर्थे व्यवस्थितम् ॥ (३०।२)

प्रवपन्न् इव बीजानि बीजकाले नरर्षभ । (३१।१)

द्रौणायनिर् द्रौपदेयं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (३१।२)

यस्तु शूरतमो राजन् सेनयोर् उभयोर् मतः । (३२।१)

तं पटच्चरहन्तारं लक्ष्मणः समवारयत् ॥ (३२।२)

स लक्ष्मणस्येष्वसनं छित्त्वा लक्ष्म च भारत । (३३।१)

लक्ष्मणे शरजालानि विसृजन् बह्वशोभत ॥ (३३।२)

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम् । (३४।१)

पर्यवारयद् आयान्तं युवानं समरे युवा ॥ (३४।२)

ततस्तम् इषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणोत् । (३५।१)

विधूय तद् बाणजालं बभौ तव सुतो बली ॥ (३५।२)

अङ्गदो ऽभिमुखः शूरम् उत्तमौजसम् आहवे । (३६।१)

द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैर् अवारयत् ॥ (३६।२)

स संप्रहारस्तुमुलस्तयोः पुरुषसिंहयोः । (३७।१)

सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्च प्रीतिवर्धनः ॥ (३७।२)

दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली । (३८।१)

द्रोणायाभिमुखं यान्तं कुन्तिभोजम् अवारयत् ॥ (३८।२)

स दुर्मुखं भ्रुवोर् मध्ये नाराचेन व्यताडयत् । (३९।१)

तस्य तद् विबभौ वक्त्रं सनालम् इव पङ्कजम् ॥ (३९।२)

कर्णस्तु केकयान् भ्रातॄन् पञ्च लोहितकध्वजान् । (४०।१)

द्रोणायाभिमुखं याताञ् शरवर्षैर् अवारयत् ॥ (४०।२)

ते चैनं भृशसंक्रुद्धाः शरव्रातैर् अवाकिरन् । (४१।१)

स च तांश्छादयामास शरजालैः पुनः पुनः ॥ (४१।२)

नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर् बाणसंवृताः । (४२।१)

साश्वसूतध्वजरथाः परस्परशराचिताः ॥ (४२।२)

पुत्रस्ते दुर्जयश्चैव जयश्च विजयश्च ह । (४३।१)

नीलं काश्यं जयं शूरास्त्रयस्त्रीन् प्रत्यवारयन् ॥ (४३।२)

तद् युद्धम् अभवद् घोरम् ईक्षितृप्रीतिवर्धनम् । (४४।१)

सिंहव्याघ्रतरक्षूणां यथेभमहिषर्षभैः ॥ (४४।२)

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तौ भ्रातरौ सात्वतं युधि । (४५।१)

द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतुः ॥ (४५।२)

तयोस्तस्य च तद् युद्धम् अत्यद्भुतम् इवाभवत् । (४६।१)

सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने ॥ (४६।२)

राजानं तु तथाम्बष्ठम् एकं युद्धाभिनन्दिनम् । (४७।१)

चेदिराजः शरान् अस्यन् क्रुद्धो द्रोणाद् अवारयत् ॥ (४७।२)

तम् अम्बष्ठो ऽस्थिभेदिन्या निरविध्यच्छलाकया । (४८।१)

स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद् भूमिम् अथापतत् ॥ (४८।२)

वार्धक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैः । (४९।१)

अक्षुद्रः क्षुद्रकैर् द्रोणात् क्रुद्धरूपम् अवारयत् ॥ (४९।२)

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ ये ऽपश्यंश्चित्रयोधिनौ । (५०।१)

ते युद्धसक्तमनसो नान्या बुबुधिरे क्रियाः ॥ (५०।२)

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तम् अतन्द्रितम् । (५१।१)

पर्यवारयद् आयान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन् ॥ (५१।२)

स सौमदत्तेस्त्वरितश्छित्त्वेष्वसनकेतने । (५२।१)

पुनः पताकां सूतं च छत्रं चापातयद् रथात् ॥ (५२।२)

अथाप्लुत्य रथात् तूर्णं यूपकेतुर् अमित्रहा । (५३।१)

साश्वसूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना ॥ (५३।२)

रथं च स्वं समास्थाय धनुर् आदाय चापरम् । (५४।१)

स्वयं यच्छन् हयान् राजन् व्यधमत् पाण्डवीं चमूम् ॥ (५४।२)

मुसलैर् मुद्गरैश्चक्रैर् भिण्डिपालैः परश्वधैः । (५५।१)

पांसुवाताग्निसलिलैर् भस्मलोष्टतृणद्रुमैः ॥ (५५।२)

आरुजन् प्ररुजन् भञ्जन्निघ्नन् विद्रावयन् क्षिपन् । (५६।१)

सेनां विभीषयन्न् आयाद् द्रोणप्रेप्सुर् घटोत्कचः ॥ (५६।२)

तं तु नानाप्रहरणैर् नानायुद्धविशेषणैः । (५७।१)

राक्षसं राक्षसः क्रुद्धः समाजघ्ने ह्यलम्बुसः ॥ (५७।२)

तयोस्तद् अभवद् युद्धं रक्षोग्रामणिमुख्ययोः । (५८।१)

तादृग् यादृक् पुरा वृत्तं शम्बरामरराजयोः ॥ (५८।२)

एवं द्वंद्वशतान्यासन् रथवारणवाजिनाम् । (५९।१)

पदातीनां च भद्रं ते तव तेषां च संकुलम् ॥ (५९।२)

नैतादृशो दृष्टपूर्वः संग्रामो नैव च श्रुतः । (६०।१)

द्रोणस्याभावभावेषु प्रसक्तानां यथाभवत् ॥ (६०।२)

इदं घोरम् इदं चित्रम् इदं रौद्रम् इति प्रभो । (६१।१)

तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च ॥ (६१।२)