संजय उवाच । (१।१)

वर्तमाने तथा रौद्रे राजन् वीरवरक्षये । (१।२)

शकुनिः सौबलः श्रीमान् पाण्डवान् समुपाद्रवत् ॥ (१।३)

तथैव सात्वतो राजन् हार्दिक्यः परवीरहा । (२।१)

अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाम् अनीकिनीम् ॥ (२।२)

ततः काम्बोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम् । (३।१)

आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः ॥ (३।२)

वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् । (४।१)

ये चापरे तित्तिरजा जवना वातरंहसः ॥ (४।२)

सुवर्णालंकृतैर् एतैर् वर्मवद्भिः सुकल्पितैः । (५।१)

हयैर् वातजवैर् मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली । (५।२)

अभ्यवर्तत तत् सैन्यं हृष्टरूपः परंतपः ॥ (५।३)

अर्जुनस्याथ दायाद इरावान्नाम वीर्यवान् । (६।१)

सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता ॥ (६।२)

ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना । (७।१)

पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना ॥ (७।२)

भार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम् । (८।१)

एवम् एष समुत्पन्नः परक्षेत्रे ऽर्जुनात्मजः ॥ (८।२)

स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः । (९।१)

पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद् दुरात्मना ॥ (९।२)

रूपवान् वीर्यसम्पन्नो गुणवान् सत्यविक्रमः । (१०।१)

इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम् ॥ (१०।२)

सो ऽभिगम्य महात्मानं पितरं सत्यविक्रमम् । (११।१)

अभ्यवादयद् अव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः । (११।२)

इरावान् अस्मि भद्रं ते पुत्रश्चाहं तवाभिभो ॥ (११।३)

मातुः समागमो यश्च तत् सर्वं प्रत्यवेदयत् । (१२।१)

तच्च सर्वं यथावृत्तम् अनुसस्मार पाण्डवः ॥ (१२।२)

परिष्वज्य सुतं चापि सो ऽऽत्मनः सदृशं गुणैः । (१३।१)

प्रीतिमान् अभवत् पार्थो देवराजनिवेशने ॥ (१३।२)

सो ऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप । (१४।१)

प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत । (१४।२)

युद्धकाले त्वयास्माकं साह्यं देयम् इति प्रभो ॥ (१४।३)

बाढम् इत्येवम् उक्त्वा च युद्धकाल उपागतः । (१५।१)

कामवर्णजवैर् अश्वैः संवृतो बहुभिर् नृप ॥ (१५।२)

ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः । (१६।१)

उत्पेतुः सहसा राजन् हंसा इव महोदधौ ॥ (१६।२)

ते त्वदीयान् समासाद्य हयसंघान्महाजवान् । (१७।१)

क्रोडैः क्रोडान् अभिघ्नन्तो घोणाभिश्च परस्परम् । (१७।२)

निपेतुः सहसा राजन् सुवेगाभिहता भुवि ॥ (१७।३)

निपतद्भिस्तथा तैश्च हयसंघैः परस्परम् । (१८।१)

शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा ॥ (१८।२)

तथैव च महाराज समेत्यान्योन्यम् आहवे । (१९।१)

परस्परवधं घोरं चक्रुस्ते हयसादिनः ॥ (१९।२)

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् । (२०।१)

उभयोर् अपि संशान्ता हयसंघाः समन्ततः ॥ (२०।२)

प्रक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः श्रमातुराः । (२१।१)

विलयं समनुप्राप्तास्तक्षमाणाः परस्परम् ॥ (२१।२)

ततः क्षीणे हयानीके किंचिच्छेषे च भारत । (२२।१)

सौबलस्यात्मजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि ॥ (२२।२)

वायुवेगसमस्पर्शा जवे वायुसमांस्तथा । (२३।१)

आरुह्य शीलसम्पन्नान् वयःस्थांस्तुरगोत्तमान् ॥ (२३।२)

गजो गवाक्षो वृषकश्चर्मवान् आर्जवः शुकः । (२४।१)

षड् एते बलसम्पन्ना निर्ययुर् महतो बलात् ॥ (२४।२)

वार्यमाणाः शकुनिना स्वैश्च योधैर् महाबलैः । (२५।१)

संनद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः ॥ (२५।२)

तद् अनीकं महाबाहो भित्त्वा परमदुर्जयम् । (२६।१)

बलेन महता युक्ताः स्वर्गाय विजयैषिणः । (२६।२)

विविशुस्ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः ॥ (२६।३)

तान् प्रविष्टांस्तदा दृष्ट्वा इरावान् अपि वीर्यवान् । (२७।१)

अब्रवीत् समरे योधान् विचित्राभरणायुधान् ॥ (२७।२)

यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सानुगवाहनाः । (२८।१)

हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर् विधीयताम् ॥ (२८।२)

बाढम् इत्येवम् उक्त्वा ते सर्वे योधा इरावतः । (२९।१)

जघ्नुस्ते वै परानीकं दुर्जयं समरे परैः ॥ (२९।२)

तद् अनीकम् अनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम् । (३०।१)

अमृष्यमाणास्ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे । (३०।२)

इरावन्तम् अभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन् ॥ (३०।३)

ताडयन्तः शितैः प्रासैश्चोदयन्तः परस्परम् । (३१।१)

ते शूराः पर्यधावन्त कुर्वन्तो महद् आकुलम् ॥ (३१।२)

इरावान् अथ निर्भिन्नः प्रासैस्तीक्ष्णैर् महात्मभिः । (३२।१)

स्रवता रुधिरेणाक्तस्तोत्त्रैर् विद्ध इव द्विपः ॥ (३२।२)

उरस्यपि च पृष्ठे च पार्श्वयोश्च भृशाहतः । (३३।१)

एको बहुभिर् अत्यर्थं धैर्याद् राजन्न विव्यथे ॥ (३३।२)

इरावान् अथ संक्रुद्धः सर्वांस्तान्निशितैः शरैः । (३४।१)

मोहयामास समरे विद्ध्वा परपुरंजयः ॥ (३४।२)

प्रासान् उद्धृत्य सर्वांश्च स्वशरीराद् अरिंदमः । (३५।१)

तैर् एव ताडयामास सुबलस्यात्मजान् रणे ॥ (३५।२)

निकृष्य निशितं खड्गं गृहीत्वा च शरावरम् । (३६।१)

पदातिस्तूर्णम् आगच्छज्जिघांसुः सौबलान् युधि ॥ (३६।२)

ततः प्रत्यागतप्राणाः सर्वे ते सुबलात्मजाः । (३७।१)

भूयः क्रोधसमाविष्टा इरावन्तम् अथाद्रवन् ॥ (३७।२)

इरावान् अपि खड्गेन दर्शयन् पाणिलाघवम् । (३८।१)

अभ्यवर्तत तान् सर्वान् सौबलान् बलदर्पितः ॥ (३८।२)

लाघवेनाथ चरतः सर्वे ते सुबलात्मजाः । (३९।१)

अन्तरं नाध्यगच्छन्त चरन्तः शीघ्रगामिनः ॥ (३९।२)

भूमिष्ठम् अथ तं संख्ये सम्प्रदृश्य ततः पुनः । (४०।१)

परिवार्य भृशं सर्वे ग्रहीतुम् उपचक्रमुः ॥ (४०।२)

अथाभ्याशगतानां स खड्गेनामित्रकर्शनः । (४१।१)

उपहस्तावहस्ताभ्यां तेषां गात्राण्यकृन्तत ॥ (४१।२)

आयुधानि च सर्वेषां बाहून् अपि च भूषितान् । (४२।१)

अपतन्त निकृत्ताङ्गा गता भूमिं गतासवः ॥ (४२।२)

वृषकस्तु महाराज बहुधा परिविक्षतः । (४३।१)

अमुच्यत महारौद्रात् तस्माद् वीरावकर्तनात् ॥ (४३।२)

तान् सर्वान् पतितान् दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनस्ततः । (४४।१)

अभ्यभाषत संक्रुद्धो राक्षसं घोरदर्शनम् ॥ (४४।२)

आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं मायाविनम् अरिंदमम् । (४५।१)

वैरिणं भीमसेनस्य पूर्वं बकवधेन वै ॥ (४५।२)

पश्य वीर यथा ह्येष फल्गुनस्य सुतो बली । (४६।१)

मायावी विप्रियं घोरम् अकार्षीन्मे बलक्षयम् ॥ (४६।२)

त्वं च कामगमस्तात मायास्त्रे च विशारदः । (४७।१)

कृतवैरश्च पार्थेन तस्माद् एनं रणे जहि ॥ (४७।२)

बाढम् इत्येवम् उक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शनः । (४८।१)

प्रययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युवा ॥ (४८।२)

स्वारूढैर् युद्धकुशलैर् विमलप्रासयोधिभिः । (४९।१)

वीरैः प्रहारिभिर् युक्तः स्वैर् अनीकैः समावृतः । (४९।२)

निहन्तुकामः समरे इरावन्तं महाबलम् ॥ (४९।३)

इरावान् अपि संक्रुद्धस्त्वरमाणः पराक्रमी । (५०।१)

हन्तुकामम् अमित्रघ्नो राक्षसं प्रत्यवारयत् ॥ (५०।२)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः । (५१।१)

त्वरमाणस्ततो मायां प्रयोक्तुम् उपचक्रमे ॥ (५१।२)

तेन मायामयाः कॢप्ता हयास्तावन्त एव हि । (५२।१)

स्वारूढा राक्षसैर् घोरैः शूलपट्टिशपाणिभिः ॥ (५२।२)

ते संरब्धाः समागम्य द्विसाहस्राः प्रहारिणः । (५३।१)

अचिराद् गमयामासुः प्रेतलोकं परस्परम् ॥ (५३।२)

तस्मिंस्तु निहते सैन्ये तावुभौ युद्धदुर्मदौ । (५४।१)

संग्रामे व्यवतिष्ठेतां यथा वै वृत्रवासवौ ॥ (५४।२)

आद्रवन्तम् अभिप्रेक्ष्य राक्षसं युद्धदुर्मदम् । (५५।१)

इरावान् क्रोधसंरब्धः प्रत्यधावन्महाबलः ॥ (५५।२)

समभ्याशगतस्याजौ तस्य खड्गेन दुर्मतेः । (५६।१)

चिछेद कार्मुकं दीप्तं शरावापं च पञ्चकम् ॥ (५६।२)

स निकृत्तं धनुर् दृष्ट्वा खं जवेन समाविशत् । (५७।१)

इरावन्तम् अभिक्रुद्धं मोहयन्न् इव मायया ॥ (५७।२)

ततो ऽन्तरिक्षम् उत्पत्य इरावान् अपि राक्षसम् । (५८।१)

विमोहयित्वा मायाभिस्तस्य गात्राणि सायकैः । (५८।२)

चिछेद सर्वमर्मज्ञः कामरूपो दुरासदः ॥ (५८।३)

तथा स राक्षसश्रेष्ठः शरैः कृत्तः पुनः पुनः । (५९।१)

संबभूव महाराज समवाप च यौवनम् ॥ (५९।२)

माया हि सहजा तेषां वयो रूपं च कामजम् । (६०।१)

एवं तद् राक्षसस्याङ्गं छिन्नं छिन्नं व्यरोहत ॥ (६०।२)

इरावान् अपि संक्रुद्धो राक्षसं तं महाबलम् । (६१।१)

परश्वधेन तीक्ष्णेन चिछेद च पुनः पुनः ॥ (६१।२)

स तेन बलिना वीरश्छिद्यमान इव द्रुमः । (६२।१)

राक्षसो व्यनदद् घोरं स शब्दस्तुमुलो ऽभवत् ॥ (६२।२)

परश्वधक्षतं रक्षः सुस्राव रुधिरं बहु । (६३।१)

ततश्चुक्रोध बलवांश्चक्रे वेगं च संयुगे ॥ (६३।२)

आर्श्यशृङ्गिस्ततो दृष्ट्वा समरे शत्रुम् ऊर्जितम् । (६४।१)

कृत्वा घोरं महद् रूपं ग्रहीतुम् उपचक्रमे । (६४।२)

संग्रामशिरसो मध्ये सर्वेषां तत्र पश्यताम् ॥ (६४।३)

तां दृष्ट्वा तादृशीं मायां राक्षसस्य महात्मनः । (६५।१)

इरावान् अपि संक्रुद्धो मायां स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥ (६५।२)

तस्य क्रोधाभिभूतस्य संयुगेष्वनिवर्तिनः । (६६।१)

यो ऽन्वयो मातृकस्तस्य स एनम् अभिपेदिवान् ॥ (६६।२)

स नागैर् बहुशो राजन् सर्वतः संवृतो रणे । (६७।१)

दधार सुमहद् रूपम् अनन्त इव भोगवान् । (६७।२)

ततो बहुविधैर् नागैश्छादयामास राक्षसम् ॥ (६७।३)

छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुंगवः । (६८।१)

सौपर्णं रूपम् आस्थाय भक्षयामास पन्नगान् ॥ (६८।२)

मायया भक्षिते तस्मिन्न् अन्वये तस्य मातृके । (६९।१)

विमोहितम् इरावन्तम् असिना राक्षसो ऽवधीत् ॥ (६९।२)

सकुण्डलं समुकुटं पद्मेन्दुसदृशप्रभम् । (७०।१)

इरावतः शिरो रक्षः पातयामास भूतले ॥ (७०।२)

तस्मिंस्तु निहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे । (७१।१)

विशोकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥ (७१।२)

तस्मिन्महति संग्रामे तादृशे भैरवे पुनः । (७२।१)

महान् व्यतिकरो घोरः सेनयोः समपद्यत ॥ (७२।२)

हया गजाः पदाताश्च विमिश्रा दन्तिभिर् हताः । (७३।१)

रथाश्च दन्तिनश्चैव पत्तिभिस्तत्र सूदिताः ॥ (७३।२)

तथा पत्तिरथौघाश्च हयाश्च बहवो रणे । (७४।१)

रथिभिर् निहता राजंस्तव तेषां च संकुले ॥ (७४।२)

अजानन्न् अर्जुनश्चापि निहतं पुत्रम् औरसम् । (७५।१)

जघान समरे शूरान् राज्ञस्तान् भीष्मरक्षिणः ॥ (७५।२)

तथैव तावका राजन् सृञ्जयाश्च महाबलाः । (७६।१)

जुह्वतः समरे प्राणान्निजघ्नुर् इतरेतरम् ॥ (७६।२)

मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः । (७७।१)

बाहुभिः समयुध्यन्त समवेताः परस्परम् ॥ (७७।२)

तथा मर्मातिगैर् भीष्मो निजघान महारथान् । (७८।१)

कम्पयन् समरे सेनां पाण्डवानां महाबलः ॥ (७८।२)

तेन यौधिष्ठिरे सैन्ये बहवो मानवा हताः । (७९।१)

दन्तिनः सादिनश्चैव रथिनो ऽथ हयास्तथा ॥ (७९।२)

तत्र भारत भीष्मस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रमम् । (८०।१)

अत्यद्भुतम् अपश्याम शक्रस्येव पराक्रमम् ॥ (८०।२)

तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत । (८१।१)

रौद्रम् आसीत् तदा युद्धं सात्वतस्य च धन्विनः ॥ (८१।२)

दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रान्तं पाण्डवान् भयम् आविशत् । (८२।१)

एक एव रणे शक्तो हन्तुम् अस्मान् ससैनिकान् ॥ (८२।२)

किं पुनः पृथिवीशूरैर् योधव्रातैः समावृतः । (८३।१)

इत्यब्रुवन्महाराज रणे द्रोणेन पीडिताः ॥ (८३।२)

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे भरतर्षभ । (८४।१)

उभयोः सेनयोः शूरा नामृष्यन्त परस्परम् ॥ (८४।२)

आविष्टा इव युध्यन्ते रक्षोभूता महाबलाः । (८५।१)

तावकाः पाण्डवेयाश्च संरब्धास्तात धन्विनः ॥ (८५।२)

न स्म पश्यामहे कंचिद् यः प्राणान् परिरक्षति । (८६।१)

संग्रामे दैत्यसंकाशे तस्मिन् योद्धा नराधिप ॥ (८६।२)