संजय उवाच । (१।१)

ततः पुनर् महाराज मद्रराजम् अरिंदमम् । (१।२)

अभ्यभाषत राधेयः संनिवार्योत्तरं वचः ॥ (१।३)

यत् त्वं निदर्शनार्थं मां शल्य जल्पितवान् असि । (२।१)

नाहं शक्यस् त्वया वाचा विभीषयितुम् आहवे ॥ (२।२)

यदि मां देवताः सर्वा योधयेयुः सवासवाः । (३।१)

तथापि मे भयं न स्यात् किमु पार्थात् सकेशवात् ॥ (३।२)

नाहं भीषयितुं शक्यो वाङ्मात्रेण कथंचन । (४।१)

अन्यं जानीहि यः शक्यस् त्वया भीषयितुं रणे ॥ (४।२)

नीचस्य बलम् एतावत् पारुष्यं यत् त्वम् आत्थ माम् । (५।१)

अशक्तो ऽस्मद्गुणान् प्राप्तुं वल्गसे बहु दुर्मते ॥ (५।२)

न हि कर्णः समुद्भूतो भयार्थम् इह मारिष । (६।१)

विक्रमार्थम् अहं जातो यशोऽर्थं च तथैव च ॥ (६।२)

इदं तु मे त्वम् एकाग्रः शृणु मद्रजनाधिप । (७।१)

संनिधौ धृतराष्ट्रस्य प्रोच्यमानं मया श्रुतम् ॥ (७।२)

देशांश् च विविधांश् चित्रान् पूर्ववृत्तांश् च पार्थिवान् । (८।१)

ब्राह्मणाः कथयन्तः स्म धृतराष्ट्रम् उपासते ॥ (८।२)

तत्र वृद्धः पुरावृत्ताः कथाः काश्चिद् द्विजोत्तमः । (९।१)

बाह्लीकदेशं मद्रांश् च कुत्सयन् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (९।२)

बहिष्कृता हिमवता गङ्गया च तिरस्कृताः । (१०।१)

सरस्वत्या यमुनया कुरुक्षेत्रेण चापि ये ॥ (१०।२)

पञ्चानां सिन्धुषष्ठानां नदीनां ये ऽन्तर् आश्रिताः । (११।१)

तान् धर्मबाह्यान् अशुचीन् बाह्लीकान् परिवर्जयेत् ॥ (११।२)

गोवर्धनो नाम वटः सुभाण्डं नाम चत्वरम् । (१२।१)

एतद् राजकुलद्वारम् आकुमारः स्मराम्य् अहम् ॥ (१२।२)

कार्येणात्यर्थगाढेन बाह्लीकेषूषितं मया । (१३।१)

तत एषां समाचारः संवासाद् विदितो मम ॥ (१३।२)

शाकलं नाम नगरम् आपगा नाम निम्नगा । (१४।१)

जर्तिका नाम बाह्लीकास् तेषां वृत्तं सुनिन्दितम् ॥ (१४।२)

धानागौडासवे पीत्वा गोमांसं लशुनैः सह । (१५।१)

अपूपमांसवाट्यानाम् आशिनः शीलवर्जिताः ॥ (१५।२)

हसन्ति गान्ति नृत्यन्ति स्त्रीभिर् मत्ता विवाससः । (१६।१)

नगरागारवप्रेषु बहिर् माल्यानुलेपनाः ॥ (१६।२)

मत्तावगीतैर् विविधैः खरोष्ट्रनिनदोपमैः । (१७।१)

आहुर् अन्योन्यम् उक्तानि प्रब्रुवाणा मदोत्कटाः ॥ (१७।२)

हा हते हा हतेत्य् एव स्वामिभर्तृहतेति च । (१८।१)

आक्रोशन्त्यः प्रनृत्यन्ति मन्दाः पर्वस्व् असंयताः ॥ (१८।२)

तेषां किलावलिप्तानां निवसन् कुरुजाङ्गले । (१९।१)

कश्चिद् बाह्लीकमुख्यानां नातिहृष्टमना जगौ ॥ (१९।२)

सा नूनं बृहती गौरी सूक्ष्मकम्बलवासिनी । (२०।१)

माम् अनुस्मरती शेते बाह्लीकं कुरुवासिनम् ॥ (२०।२)

शतद्रुकनदीं तीर्त्वा तां च रम्याम् इरावतीम् । (२१।१)

गत्वा स्वदेशं द्रक्ष्यामि स्थूलशङ्खाः शुभाः स्त्रियः ॥ (२१।२)

मनःशिलोज्ज्वलापाङ्गा गौर्यस् त्रिककुदाञ्जनाः । (२२।१)

केवलाजिनसंवीताः कूर्दन्त्यः प्रियदर्शनाः ॥ (२२।२)

मृदङ्गानकशङ्खानां मर्दलानां च निस्वनैः । (२३।१)

खरोष्ट्राश्वतरैश् चैव मत्ता यास्यामहे सुखम् ॥ (२३।२)

शमीपीलुकरीराणां वनेषु सुखवर्त्मसु । (२४।१)

अपूपान् सक्तुपिण्डीश् च खादन्तो मथितान्विताः ॥ (२४।२)

पथिषु प्रबला भूत्वा कदासमृदिते ऽध्वनि । (२५।१)

खलोपहारं कुर्वाणास् ताडयिष्याम भूयसः ॥ (२५।२)

एवं हीनेषु व्रात्येषु बाह्लीकेषु दुरात्मसु । (२६।१)

कश् चेतयानो निवसेन् मुहूर्तम् अपि मानवः ॥ (२६।२)

ईदृशा ब्राह्मणेनोक्ता बाह्लीका मोघचारिणः । (२७।१)

येषां षड्भागहर्ता त्वम् उभयोः शुभपापयोः ॥ (२७।२)

इत्य् उक्त्वा ब्राह्मणः साधुर् उत्तरं पुनर् उक्तवान् । (२८।१)

बाह्लीकेष्व् अविनीतेषु प्रोच्यमानं निबोधत ॥ (२८।२)

तत्र स्म राक्षसी गाति सदा कृष्णचतुर्दशीम् । (२९।१)

नगरे शाकले स्फीते आहत्य निशि दुन्दुभिम् ॥ (२९।२)

कदा वा घोषिका गाथाः पुनर् गास्यन्ति शाकले । (३०।१)

गव्यस्य तृप्ता मांसस्य पीत्वा गौडं महासवम् ॥ (३०।२)

गौरीभिः सह नारीभिर् बृहतीभिः स्वलंकृताः । (३१।१)

पलाण्डुगण्डूषयुतान् खादन्ते चैडकान् बहून् ॥ (३१।२)

वाराहं कौक्कुटं मांसं गव्यं गार्दभम् औष्ट्रकम् । (३२।१)

ऐडं च ये न खादन्ति तेषां जन्म निरर्थकम् ॥ (३२।२)

इति गायन्ति ये मत्ताः शीधुना शाकलावतः । (३३।१)

सबालवृद्धाः कूर्दन्तस् तेषु वृत्तं कथं भवेत् ॥ (३३।२)

इति शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । (३४।१)

यद् अन्यो ऽप्य् उक्तवान् अस्मान् ब्राह्मणः कुरुसंसदि ॥ (३४।२)

पञ्च नद्यो वहन्त्य् एता यत्र पीलुवनान्य् अपि । (३५।१)

शतद्रुश् च विपाशा च तृतीयेरावती तथा । (३५।२)

चन्द्रभागा वितस्ता च सिन्धुषष्ठा बहिर् गताः ॥ (३५।३)

आरट्टा नाम ते देशा नष्टधर्मान् न तान् व्रजेत् । (३६।१)

व्रात्यानां दासमीयानां विदेहानाम् अयज्वनाम् ॥ (३६।२)

न देवाः प्रतिगृह्णन्ति पितरो ब्राह्मणास् तथा । (३७।१)

तेषां प्रनष्टधर्माणां बाह्लीकानाम् इति श्रुतिः ॥ (३७।२)

ब्राह्मणेन तथा प्रोक्तं विदुषा साधुसंसदि । (३८।१)

काष्ठकुण्डेषु बाह्लीका मृण्मयेषु च भुञ्जते । (३८।२)

सक्तुवाट्यावलिप्तेषु श्वादिलीढेषु निर्घृणाः ॥ (३८।३)

आविकं चौष्ट्रिकं चैव क्षीरं गार्दभम् एव च । (३९।१)

तद्विकारांश् च बाह्लीकाः खादन्ति च पिबन्ति च ॥ (३९।२)

पुत्रसंकरिणो जाल्माः सर्वान्नक्षीरभोजनाः । (४०।१)

आरट्टा नाम बाह्लीका वर्जनीया विपश्चिता ॥ (४०।२)

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । (४१।१)

यद् अन्यो ऽप्य् उक्तवान् सभ्यो ब्राह्मणः कुरुसंसदि ॥ (४१।२)

युगंधरे पयः पीत्वा प्रोष्य चाप्य् अच्युतस्थले । (४२।१)

तद्वद् भूतिलये स्नात्वा कथं स्वर्गं गमिष्यति ॥ (४२।२)

पञ्च नद्यो वहन्त्य् एता यत्र निःसृत्य पर्वतात् । (४३।१)

आरट्टा नाम बाह्लीका न तेष्व् आर्यो द्व्यहं वसेत् ॥ (४३।२)

बहिश् च नाम ह्लीकश् च विपाशायां पिशाचकौ । (४४।१)

तयोर् अपत्यं बाह्लीका नैषा सृष्टिः प्रजापतेः ॥ (४४।२)

कारस्करान् महिषकान् कलिङ्गान् कीकटाटवीन् । (४५।१)

कर्कोटकान् वीरकांश् च दुर्धर्मांश् च विवर्जयेत् ॥ (४५।२)

इति तीर्थानुसर्तारं राक्षसी काचिद् अब्रवीत् । (४६।१)

एकरात्रा शमीगेहे महोलूखलमेखला ॥ (४६।२)

आरट्टा नाम ते देशा बाह्लीका नाम ते जनाः । (४७।१)

वसातिसिन्धुसौवीरा इति प्रायो विकुत्सिताः ॥ (४७।२)

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । (४८।१)

उच्यमानं मया सम्यक् तद् एकाग्रमनाः शृणु ॥ (४८।२)

ब्राह्मणः शिल्पिनो गेहम् अभ्यगच्छत् पुरातिथिः । (४९।१)

आचारं तत्र सम्प्रेक्ष्य प्रीतः शिल्पिनम् अब्रवीत् ॥ (४९।२)

मया हिमवतः शृङ्गम् एकेनाध्युषितं चिरम् । (५०।१)

दृष्टाश् च बहवो देशा नानाधर्मसमाकुलाः ॥ (५०।२)

न च केनच धर्मेण विरुध्यन्ते प्रजा इमाः । (५१।१)

सर्वे हि ते ऽब्रुवन् धर्मं यथोक्तं वेदपारगैः ॥ (५१।२)

अटता तु सदा देशान् नानाधर्मसमाकुलान् । (५२।१)

आगच्छता महाराज बाह्लीकेषु निशामितम् ॥ (५२।२)

तत्रैव ब्राह्मणो भूत्वा ततो भवति क्षत्रियः । (५३।१)

वैश्यः शूद्रश् च बाह्लीकस् ततो भवति नापितः ॥ (५३।२)

नापितश् च ततो भूत्वा पुनर् भवति ब्राह्मणः । (५४।१)

द्विजो भूत्वा च तत्रैव पुनर् दासो ऽपि जायते ॥ (५४।२)

भवत्य् एकः कुले विप्रः शिष्टान्ये कामचारिणः । (५५।१)

गान्धारा मद्रकाश् चैव बाह्लीकाः के ऽप्य् अचेतसः ॥ (५५।२)

एतन् मया श्रुतं तत्र धर्मसंकरकारकम् । (५६।१)

कृत्स्नाम् अटित्वा पृथिवीं बाह्लीकेषु विपर्ययः ॥ (५६।२)

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । (५७।१)

यद् अप्य् अन्यो ऽब्रवीद् वाक्यं बाह्लीकानां विकुत्सितम् ॥ (५७।२)

सती पुरा हृता काचिद् आरट्टा किल दस्युभिः । (५८।१)

अधर्मतश् चोपयाता सा तान् अभ्यशपत् ततः ॥ (५८।२)

बालां बन्धुमतीं यन् माम् अधर्मेणोपगच्छथ । (५९।१)

तस्मान् नार्यो भविष्यन्ति बन्धक्यो वै कुलेषु वः । (५९।२)

न चैवास्मात् प्रमोक्ष्यध्वं घोरात् पापान् नराधमाः ॥ (५९।३)

कुरवः सहपाञ्चालाः शाल्वा मत्स्याः सनैमिषाः । (६०।१)

कोसलाः काशयो ऽङ्गाश् च कलिङ्गा मगधास् तथा ॥ (६०।२)

चेदयश् च महाभागा धर्मं जानन्ति शाश्वतम् । (६१।१)

नानादेशेषु सन्तश् च प्रायो बाह्या लयाद् ऋते ॥ (६१।२)

आ मत्स्येभ्यः कुरुपाञ्चालदेश्या आ नैमिषाच् चेदयो ये विशिष्टाः । (६२।१)

धर्मं पुराणम् उपजीवन्ति सन्तो मद्रान् ऋते पञ्चनदांश् च जिह्मान् ॥ (६२।२)

एवं विद्वन् धर्मकथांश् च राजंस् तूष्णींभूतो जडवच्छल्य भूयाः । (६३।१)

त्वं तस्य गोप्ता च जनस्य राजा षड्भागहर्ता शुभदुष्कृतस्य ॥ (६३।२)

अथ वा दुष्कृतस्य त्वं हर्ता तेषाम् अरक्षिता । (६४।१)

रक्षिता पुण्यभाग् राजा प्रजानां त्वं त्व् अपुण्यभाक् ॥ (६४।२)

पूज्यमाने पुरा धर्मे सर्वदेशेषु शाश्वते । (६५।१)

धर्मं पाञ्चनदं दृष्ट्वा धिग् इत्य् आह पितामहः ॥ (६५।२)

व्रात्यानां दाशमीयानां कृते ऽप्य् अशुभकर्मणाम् । (६६।१)

इति पाञ्चनदं धर्मम् अवमेने पितामहः । (६६।२)

स्वधर्मस्थेषु वर्णेषु सो ऽप्य् एतं नाभिपूजयेत् ॥ (६६।३)

उत शल्य विजानीहि हन्त भूयो ब्रवीमि ते । (६७।१)

कल्माषपादः सरसि निमज्जन् राक्षसो ऽब्रवीत् ॥ (६७।२)

क्षत्रियस्य मलं भैक्षं ब्राह्मणस्यानृतं मलम् । (६८।१)

मलं पृथिव्या बाह्लीकाः स्त्रीणां मद्रस्त्रियो मलम् ॥ (६८।२)

निमज्जमानम् उद्धृत्य कश्चिद् राजा निशाचरम् । (६९।१)

अपृच्छत् तेन चाख्यातं प्रोक्तवान् यन् निबोध तत् ॥ (६९।२)

मानुषाणां मलं म्लेच्छा म्लेच्छानां मौष्टिका मलम् । (७०।१)

मौष्टिकानां मलं शण्डाः शण्डानां राजयाजकाः ॥ (७०।२)

राजयाजकयाज्यानां मद्रकाणां च यन् मलम् । (७१।१)

तद् भवेद् वै तव मलं यद्य् अस्मान् न विमुञ्चसि ॥ (७१।२)

इति रक्षोपसृष्टेषु विषवीर्यहतेषु च । (७२।१)

राक्षसं भेषजं प्रोक्तं संसिद्धं वचनोत्तरम् ॥ (७२।२)

ब्राह्मं पाञ्चालाः कौरवेयाः स्वधर्मः सत्यं मत्स्याः शूरसेनाश् च यज्ञः । (७३।१)

प्राच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः स्तेना बाह्लीकाः संकरा वै सुराष्ट्राः ॥ (७३।२)

कृतघ्नता परवित्तापहारः सुरापानं गुरुदारावमर्शः । (७४।१)

येषां धर्मस् तान् प्रति नास्त्य् अधर्म आरट्टकान् पाञ्चनदान् धिग् अस्तु ॥ (७४।२)

आ पाञ्चालेभ्यः कुरवो नैमिषाश् च मत्स्याश् चैवाप्य् अथ जानन्ति धर्मम् । (७५।१)

कलिङ्गकाश् चाङ्गका मागधाश् च शिष्टान् धर्मान् उपजीवन्ति वृद्धाः ॥ (७५।२)

प्राचीं दिशं श्रिता देवा जातवेदःपुरोगमाः । (७६।१)

दक्षिणां पितरो गुप्तां यमेन शुभकर्मणा ॥ (७६।२)

प्रतीचीं वरुणः पाति पालयन्न् असुरान् बली । (७७।१)

उदीचीं भगवान् सोमो ब्रह्मण्यो ब्राह्मणैः सह ॥ (७७।२)

रक्षःपिशाचान् हिमवान् गुह्यकान् गन्धमादनः । (७८।१)

ध्रुवः सर्वाणि भूतानि विष्णुर् लोकाञ् जनार्दनः ॥ (७८।२)

इङ्गितज्ञाश् च मगधाः प्रेक्षितज्ञाश् च कोसलाः । (७९।१)

अर्धोक्ताः कुरुपाञ्चालाः शाल्वाः कृत्स्नानुशासनाः । (७९।२)

पार्वतीयाश् च विषमा यथैव गिरयस् तथा ॥ (७९।३)

सर्वज्ञा यवना राजञ् शूराश् चैव विशेषतः । (८०।१)

म्लेच्छाः स्वसंज्ञानियता नानुक्त इतरो जनः ॥ (८०।२)

प्रतिरब्धास् तु बाह्लीका न च केचन मद्रकाः । (८१।१)

स त्वम् एतादृशः शल्य नोत्तरं वक्तुम् अर्हसि ॥ (८१।२)

एतज् ज्ञात्वा जोषम् आस्स्व प्रतीपं मा स्म वै कृथाः । (८२।१)

स त्वां पूर्वम् अहं हत्वा हनिष्ये केशवार्जुनौ ॥ (८२।२)

शल्य उवाच । (८३।१)

आतुराणां परित्यागः स्वदारसुतविक्रयः । (८३।२)

अङ्गेषु वर्तते कर्ण येषाम् अधिपतिर् भवान् ॥ (८३।३)

रथातिरथसंख्यायां यत् त्वा भीष्मस् तदाब्रवीत् । (८४।१)

तान् विदित्वात्मनो दोषान् निर्मन्युर् भव मा क्रुधः ॥ (८४।२)

सर्वत्र ब्राह्मणाः सन्ति सन्ति सर्वत्र क्षत्रियाः । (८५।१)

वैश्याः शूद्रास् तथा कर्ण स्त्रियः साध्व्यश् च सुव्रताः ॥ (८५।२)

रमन्ते चोपहासेन पुरुषाः पुरुषैः सह । (८६।१)

अन्योन्यम् अवतक्षन्तो देशे देशे समैथुनाः ॥ (८६।२)

परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा । (८७।१)

आत्मवाच्यं न जानीते जानन्न् अपि विमुह्यति ॥ (८७।२)

संजय उवाच । (८८।१)

कर्णो ऽपि नोत्तरं प्राह शल्यो ऽप्य् अभिमुखः परान् । (८८।२)

पुनः प्रहस्य राधेयः पुनर् याहीत्य् अचोदयत् ॥ (८८।३)