भीष्म उवाच । (१।१)

एतस्मिन्न् अन्तरे शून्ये नारदः समुपागमत् । (१।२)

शुकं स्वाध्यायनिरतं वेदार्थान् वक्तुम् ईप्सितान् ॥ (१।३)

देवर्षिं तु शुको दृष्ट्वा नारदं समुपस्थितम् । (२।१)

अर्घ्यपूर्वेण विधिना वेदोक्तेनाभ्यपूजयत् ॥ (२।२)

नारदो ऽथाब्रवीत् प्रीतो ब्रूहि ब्रह्मविदां वर । (३।१)

केन त्वां श्रेयसा तात योजयामीति हृष्टवत् ॥ (३।२)

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रोवाच भारत । (४।१)

अस्मिंल् लोके हितं यत् स्यात् तेन मां योक्तुम् अर्हसि ॥ (४।२)

नारद उवाच । (५।१)

तत्त्वं जिज्ञासतां पूर्वम् ऋषीणां भावितात्मनाम् । (५।२)

सनत्कुमारो भगवान् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।३)

नास्ति विद्यासमं चक्षुर् नास्ति विद्यासमं तपः । (६।१)

नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ (६।२)

निवृत्तिः कर्मणः पापात् सततं पुण्यशीलता । (७।१)

सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतद् अनुत्तमम् ॥ (७।२)

मानुष्यम् असुखं प्राप्य यः सजति स मुह्यति । (८।१)

नालं स दुःखमोक्षाय सङ्गो वै दुःखलक्षणम् ॥ (८।२)

सक्तस्य बुद्धिश्चलति मोहजालविवर्धिनी । (९।१)

मोहजालावृतो दुःखम् इह चामुत्र चाश्नुते ॥ (९।२)

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । (१०।१)

कार्यः श्रेयोऽर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थम् उद्यतौ ॥ (१०।२)

नित्यं क्रोधात् तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् । (११।१)

विद्यां मानावमानाभ्याम् आत्मानं तु प्रमादतः ॥ (११।२)

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । (१२।१)

आत्मज्ञानं परं ज्ञानं न सत्याद् विद्यते परम् ॥ (१२।२)

सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्याद् अपि हितं भवेत् । (१३।१)

यद् भूतहितम् अत्यन्तम् एतत् सत्यं मतं मम ॥ (१३।२)

सर्वारम्भफलत्यागी निराशीर् निष्परिग्रहः । (१४।१)

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान् स च पण्डितः ॥ (१४।२)

इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैर् इह । (१५।१)

असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः ॥ (१५।२)

आत्मभूतैर् अतद्भूतः सह चैव विनैव च । (१६।१)

स विमुक्तः परं श्रेयो नचिरेणाधिगच्छति ॥ (१६।२)

अदर्शनम् असंस्पर्शस्तथासंभाषणं सदा । (१७।१)

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते परम् ॥ (१७।२)

न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् । (१८।१)

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ (१८।२)

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशीष्ट्वम् अचापलम् । (१९।१)

एतद् आहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः ॥ (१९।२)

परिग्रहं परित्यज्य भव तात जितेन्द्रियः । (२०।१)

अशोकं स्थानम् आतिष्ठ इह चामुत्र चाभयम् ॥ (२०।२)

निरामिषा न शोचन्ति त्यजेहामिषम् आत्मनः । (२१।१)

परित्यज्यामिषं सौम्य दुःखतापाद् विमोक्ष्यसे ॥ (२१।२)

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना । (२२।१)

अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥ (२२।२)

गुणसङ्गेष्वनासक्त एकचर्यारतः सदा । (२३।१)

ब्राह्मणे नचिराद् एव सुखम् आयात्यनुत्तमम् ॥ (२३।२)

द्वंद्वारामेषु भूतेषु य एको रमते मुनिः । (२४।१)

विद्धि प्रज्ञानतृप्तं तं ज्ञानतृप्तो न शोचति ॥ (२४।२)

शुभैर् लभति देवत्वं व्यामिश्रैर् जन्म मानुषम् । (२५।१)

अशुभैश्चाप्यधोजन्म कर्मभिर् लभते ऽवशः ॥ (२५।२)

तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः । (२६।१)

संसारे पच्यते जन्तुस्तत् कथं नावबुध्यसे ॥ (२६।२)

अहिते हितसंज्ञस्त्वम् अध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः । (२७।१)

अनर्थे चार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥ (२७।२)

संवेष्ट्यमानं बहुभिर् मोहतन्तुभिर् आत्मजैः । (२८।१)

कोशकारवद् आत्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ (२८।२)

अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः । (२९।१)

कृमिर् हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् ॥ (२९।२)

पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । (३०।१)

सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ (३०।२)

महाजालसमाकृष्टान् स्थले मत्स्यान् इवोद्धृतान् । (३१।१)

स्नेहजालसमाकृष्टान् पश्य जन्तून् सुदुःखितान् ॥ (३१।२)

कुटुम्बं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयाः । (३२।१)

पारक्यम् अध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृतम् ॥ (३२।२)

यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यम् अवशेन ते । (३३।१)

अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वम् अर्थं नानुतिष्ठसि ॥ (३३।२)

अविश्रान्तम् अनालम्बम् अपाथेयम् अदैशिकम् । (३४।१)

तमःकान्तारम् अध्वानं कथम् एको गमिष्यसि ॥ (३४।२)

न हि त्वा प्रस्थितं कश्चित् पृष्ठतो ऽनुगमिष्यति । (३५।१)

सुकृतं दुष्कृतं च त्वा यास्यन्तम् अनुयास्यति ॥ (३५।२)

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । (३६।१)

अर्थार्थम् अनुसार्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ (३६।२)

निबन्धनी रज्जुर् एषा या ग्रामे वसतो रतिः । (३७।१)

छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ (३७।२)

रूपकूलां मनःस्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । (३८।१)

गन्धपङ्कां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरावहाम् ॥ (३८।२)

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यवटाकराम् । (३९।१)

त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावा नदीं तरेत् ॥ (३९।२)

त्यज धर्मम् अधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज । (४०।१)

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥ (४०।२)

त्यज धर्मम् असंकल्पाद् अधर्मं चाप्यहिंसया । (४१।१)

उभे सत्यानृते बुद्ध्या बुद्धिं परमनिश्चयात् ॥ (४१।२)

अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् । (४२।१)

चर्मावनद्धं दुर्गन्धि पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ (४२।२)

जराशोकसमाविष्टं रोगायतनम् आतुरम् । (४३।१)

रजस्वलम् अनित्यं च भूतावासं समुत्सृज ॥ (४३।२)

इदं विश्वं जगत् सर्वम् अजगच्चापि यद् भवेत् । (४४।१)

महाभूतात्मकं सर्वं महद् यत् परमाणु यत् ॥ (४४।२)

इन्द्रियाणि च पञ्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा । (४५।१)

इत्येष सप्तदशको राशिर् अव्यक्तसंज्ञकः ॥ (४५।२)

सर्वैर् इहेन्द्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर् हि संहितः । (४६।१)

पञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः ॥ (४६।२)

एतैः सर्वैः समायुक्तः पुमान् इत्यभिधीयते । (४७।१)

त्रिवर्गो ऽत्र सुखं दुःखं जीवितं मरणं तथा ॥ (४७।२)

य इदं वेद तत्त्वेन स वेद प्रभवाप्ययौ । (४८।१)

पाराशर्येह बोद्धव्यं ज्ञानानां यच्च किंचन ॥ (४८।२)

इन्द्रियैर् गृह्यते यद् यत् तत् तद् व्यक्तम् इति स्थितिः । (४९।१)

अव्यक्तम् इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ॥ (४९।२)

इन्द्रियैर् नियतैर् देही धाराभिर् इव तर्प्यते । (५०।१)

लोके विततम् आत्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ (५०।२)

परावरदृशः शक्तिर् ज्ञानवेलां न पश्यति । (५१।१)

पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ (५१।२)

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । (५२।१)

ज्ञानेन विविधान् क्लेशान् अतिवृत्तस्य मोहजान् । (५२।२)

लोके बुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यते ॥ (५२।३)

अनादिनिधनं जन्तुम् आत्मनि स्थितम् अव्ययम् । (५३।१)

अकर्तारम् अमूर्तं च भगवान् आह तीर्थवित् ॥ (५३।२)

यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर् नित्यदुःखितः । (५४।१)

स दुःखप्रतिघातार्थं हन्ति जन्तून् अनेकधा ॥ (५४।२)

ततः कर्म समादत्ते पुनर् अन्यन्नवं बहु । (५५।१)

तप्यते ऽथ पुनस्तेन भुक्त्वापथ्यम् इवातुरः ॥ (५५।२)

अजस्रम् एव मोहार्तो दुःखेषु सुखसंज्ञितः । (५६।१)

बध्यते मथ्यते चैव कर्मभिर् मन्थवत् सदा ॥ (५६।२)

ततो निवृत्तो बन्धात् स्वात् कर्मणाम् उदयाद् इह । (५७।१)

परिभ्रमति संसारं चक्रवद् बहुवेदनः ॥ (५७।२)

स त्वं निवृत्तबन्धस्तु निवृत्तश्चापि कर्मतः । (५८।१)

सर्ववित् सर्वजित् सिद्धो भव भावविवर्जितः ॥ (५८।२)

संयमेन नवं बन्धं निवर्त्य तपसो बलात् । (५९।१)

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिम् अप्यबाधां सुखोदयाम् ॥ (५९।२)