MBh, 3, 24
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मिन् दशार्हाधिपतौ प्रयाते युधिष्ठिरो भीमसेनार्जुनौ च । (१।२)
tasmin daśārhādhipatau prayāte yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca |
यमौ च कृष्णा च पुरोहितश् च रथान् महार्हान् परमाश्वयुक्तान् ॥ (१।३)
yamau ca kṛṣṇā ca purohitaś ca rathān mahārhān paramāśvayuktān ||
आस्थाय वीराः सहिता वनाय प्रतस्थिरे भूतपतिप्रकाशाः । (२।१)
āsthāya vīrāḥ sahitā vanāya pratasthire bhūtapatiprakāśāḥ |
हिरण्यनिष्कान् वसनानि गाश् च प्रदाय शिक्षाक्षरमन्त्रविद्भ्यः ॥ (२।२)
hiraṇyaniṣkān vasanāni gāś ca pradāya śikṣākṣaramantravidbhyaḥ ||
प्रेष्याः पुरो विंशतिर् आत्तशस्त्रा धनूंषि वर्माणि शरांश् च पीतान् । (३।१)
preṣyāḥ puro viṃśatir āttaśastrā dhanūṃṣi varmāṇi śarāṃś ca pītān |
मौर्वीश् च यन्त्राणि च सायकांश् च सर्वे समादाय जघन्यम् ईयुः ॥ (३।२)
maurvīś ca yantrāṇi ca sāyakāṃś ca sarve samādāya jaghanyam īyuḥ ||
ततस् तु वासांसि च राजपुत्र्या धात्र्यश् च दास्यश् च विभूषणं च । (४।१)
tatas tu vāsāṃsi ca rājaputryā dhātryaś ca dāsyaś ca vibhūṣaṇaṃ ca |
तद् इन्द्रसेनस् त्वरितं प्रगृह्य जघन्यम् एवोपययौ रथेन ॥ (४।२)
tad indrasenas tvaritaṃ pragṛhya jaghanyam evopayayau rathena ||
ततः कुरुश्रेष्ठम् उपेत्य पौराः प्रदक्षिणं चक्रुर् अदीनसत्त्वाः । (५।१)
tataḥ kuruśreṣṭham upetya paurāḥ pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ |
तं ब्राह्मणाश् चाभ्यवदन् प्रसन्ना मुख्याश् च सर्वे कुरुजाङ्गलानाम् ॥ (५।२)
taṃ brāhmaṇāś cābhyavadan prasannā mukhyāś ca sarve kurujāṅgalānām ||
स चापि तान् अभ्यवदत् प्रसन्नः सहैव तैर् भ्रातृभिर् धर्मराजः । (६।१)
sa cāpi tān abhyavadat prasannaḥ sahaiva tair bhrātṛbhir dharmarājaḥ |
तस्थौ च तत्राधिपतिर् महात्मा दृष्ट्वा जनौघं कुरुजाङ्गलानाम् ॥ (६।२)
tasthau ca tatrādhipatir mahātmā dṛṣṭvā janaughaṃ kurujāṅgalānām ||
पितेव पुत्रेषु स तेषु भावं चक्रे कुरूणाम् ऋषभो महात्मा । (७।१)
piteva putreṣu sa teṣu bhāvaṃ cakre kurūṇām ṛṣabho mahātmā |
ते चापि तस्मिन् भरतप्रबर्हे तदा बभूवुः पितरीव पुत्राः ॥ (७।२)
te cāpi tasmin bharataprabarhe tadā babhūvuḥ pitarīva putrāḥ ||
ततः समासाद्य महाजनौघाः कुरुप्रवीरं परिवार्य तस्थुः । (८।१)
tataḥ samāsādya mahājanaughāḥ kurupravīraṃ parivārya tasthuḥ |
हा नाथ हा धर्म इति ब्रुवन्तो ह्रिया च सर्वे ऽश्रुमुखा बभूवुः ॥ (८।२)
hā nātha hā dharma iti bruvanto hriyā ca sarve 'śrumukhā babhūvuḥ ||
वरः कुरूणाम् अधिपः प्रजानां पितेव पुत्रान् अपहाय चास्मान् । (९।१)
varaḥ kurūṇām adhipaḥ prajānāṃ piteva putrān apahāya cāsmān |
पौरान् इमाञ्जानपदांश् च सर्वान् हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ॥ (९।२)
paurān imāñjānapadāṃś ca sarvān hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ ||
धिग् धार्तराष्ट्रं सुनृशंसबुद्धिं ससौबलं पापमतिं च कर्णम् । (१०।१)
dhig dhārtarāṣṭraṃ sunṛśaṃsabuddhiṃ sasaubalaṃ pāpamatiṃ ca karṇam |
अनर्थम् इच्छन्ति नरेन्द्र पापा ये धर्मनित्यस्य सतस् तवोग्राः ॥ (१०।२)
anartham icchanti narendra pāpā ye dharmanityasya satas tavogrāḥ ||
स्वयं निवेश्याप्रतिमं महात्मा पुरं महद् देवपुरप्रकाशम् । (११।१)
svayaṃ niveśyāpratimaṃ mahātmā puraṃ mahad devapuraprakāśam |
शतक्रतुप्रस्थम् अमोघकर्मा हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ॥ (११।२)
śatakratuprastham amoghakarmā hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ ||
चकार याम् अप्रतिमां महात्मा सभां मयो देवसभाप्रकाशाम् । (१२।१)
cakāra yām apratimāṃ mahātmā sabhāṃ mayo devasabhāprakāśām |
तां देवगुप्ताम् इव देवमायां हित्वा प्रयातः क्व नु धर्मराजः ॥ (१२।२)
tāṃ devaguptām iva devamāyāṃ hitvā prayātaḥ kva nu dharmarājaḥ ||
तान् धर्मकामार्थविद् उत्तमौजा बीभत्सुर् उच्चैः सहितान् उवाच । (१३।१)
tān dharmakāmārthavid uttamaujā bībhatsur uccaiḥ sahitān uvāca |
आदास्यते वासम् इमं निरुष्य वनेषु राजा द्विषतां यशांसि ॥ (१३।२)
ādāsyate vāsam imaṃ niruṣya vaneṣu rājā dviṣatāṃ yaśāṃsi ||
द्विजातिमुख्याः सहिताः पृथक् च भवद्भिर् आसाद्य तपस्विनश् च । (१४।१)
dvijātimukhyāḥ sahitāḥ pṛthak ca bhavadbhir āsādya tapasvinaś ca |
प्रसाद्य धर्मार्थविदश् च वाच्या यथार्थसिद्धिः परमा भवेन्नः ॥ (१४।२)
prasādya dharmārthavidaś ca vācyā yathārthasiddhiḥ paramā bhavennaḥ ||
इत्य् एवम् उक्ते वचने ऽर्जुनेन ते ब्राह्मणाः सर्ववर्णाश् च राजन् । (१५।१)
ity evam ukte vacane 'rjunena te brāhmaṇāḥ sarvavarṇāś ca rājan |
मुदाभ्यनन्दन् सहिताश् च चक्रुः प्रदक्षिणं धर्मभृतां वरिष्ठम् ॥ (१५।२)
mudābhyanandan sahitāś ca cakruḥ pradakṣiṇaṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham ||
आमन्त्र्य पार्थं च वृकोदरं च धनंजयं याज्ञसेनीं यमौ च । (१६।१)
āmantrya pārthaṃ ca vṛkodaraṃ ca dhanaṃjayaṃ yājñasenīṃ yamau ca |
प्रतस्थिरे राष्ट्रम् अपेतहर्षा युधिष्ठिरेणानुमता यथास्वम् ॥ (१६।२)
pratasthire rāṣṭram apetaharṣā yudhiṣṭhireṇānumatā yathāsvam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.