MBh, 5, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रस्य संजयः । (१।२)
rājñastu vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭrasya saṃjayaḥ |
उपप्लव्यं ययौ द्रष्टुं पाण्डवान् अमितौजसः ॥ (१।३)
upaplavyaṃ yayau draṣṭuṃ pāṇḍavān amitaujasaḥ ||
स तु राजानम् आसाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (२।१)
sa tu rājānam āsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
प्रणिपत्य ततः पूर्वं सूतपुत्रो ऽभ्यभाषत ॥ (२।२)
praṇipatya tataḥ pūrvaṃ sūtaputro 'bhyabhāṣata ||
गावल्गणिः संजयः सूतसूनुर् अजातशत्रुम् अवदत् प्रतीतः । (३।१)
gāvalgaṇiḥ saṃjayaḥ sūtasūnur ajātaśatrum avadat pratītaḥ |
दिष्ट्या राजंस्त्वाम् अरोगं प्रपश्ये सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम् ॥ (३।२)
diṣṭyā rājaṃstvām arogaṃ prapaśye sahāyavantaṃ ca mahendrakalpam ||
अनामयं पृच्छति त्वाम्बिकेयो वृद्धो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी । (४।१)
anāmayaṃ pṛcchati tvāmbikeyo vṛddho rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī |
कच्चिद् भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यो धनंजयस्तौ च माद्रीतनूजौ ॥ (४।२)
kaccid bhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo dhanaṃjayastau ca mādrītanūjau ||
कच्चित् कृष्णा द्रौपदी राजपुत्री सत्यव्रता वीरपत्नी सपुत्रा । (५।१)
kaccit kṛṣṇā draupadī rājaputrī satyavratā vīrapatnī saputrā |
मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि त्वम् इष्टान् कामान् भारत स्वस्तिकामः ॥ (५।२)
manasvinī yatra ca vāñchasi tvam iṣṭān kāmān bhārata svastikāmaḥ ||
गावल्गणे संजय स्वागतं ते प्रीतात्माहं त्वाभिवदामि सूत । (६।२)
gāvalgaṇe saṃjaya svāgataṃ te prītātmāhaṃ tvābhivadāmi sūta |
अनामयं प्रतिजाने तवाहं सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन् ॥ (६।३)
anāmayaṃ pratijāne tavāhaṃ sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan ||
चिराद् इदं कुशलं भारतस्य श्रुत्वा राज्ञः कुरुवृद्धस्य सूत । (७।१)
cirād idaṃ kuśalaṃ bhāratasya śrutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta |
मन्ये साक्षाद् दृष्टम् अहं नरेन्द्रं दृष्ट्वैव त्वां संजय प्रीतियोगात् ॥ (७।२)
manye sākṣād dṛṣṭam ahaṃ narendraṃ dṛṣṭvaiva tvāṃ saṃjaya prītiyogāt ||
पितामहो नः स्थविरो मनस्वी महाप्राज्ञः सर्वधर्मोपपन्नः । (८।१)
pitāmaho naḥ sthaviro manasvī mahāprājñaḥ sarvadharmopapannaḥ |
स कौरव्यः कुशली तात भीष्मो यथापूर्वं वृत्तिर् अप्यस्य कच्चित् ॥ (८।२)
sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo yathāpūrvaṃ vṛttir apyasya kaccit ||
कच्चिद् राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो वैचित्रवीर्यः कुशली महात्मा । (९।१)
kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro vaicitravīryaḥ kuśalī mahātmā |
महाराजो बाह्लिकः प्रातिपेयः कच्चिद् विद्वान् कुशली सूतपुत्र ॥ (९।२)
mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ kaccid vidvān kuśalī sūtaputra ||
स सोमदत्तः कुशली तात कच्चिद् भूरिश्रवाः सत्यसंधः शलश्च । (१०।१)
sa somadattaḥ kuśalī tāta kaccid bhūriśravāḥ satyasaṃdhaḥ śalaśca |
द्रोणः सपुत्रश्च कृपश्च विप्रो महेष्वासाः कच्चिद् एते ऽप्यरोगाः ॥ (१०।२)
droṇaḥ saputraśca kṛpaśca vipro maheṣvāsāḥ kaccid ete 'pyarogāḥ ||
महाप्राज्ञाः सर्वशास्त्रावदाता धनुर्भृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम् । (११।१)
mahāprājñāḥ sarvaśāstrāvadātā dhanurbhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyām |
कच्चिन्मानं तात लभन्त एते धनुर्भृतः कच्चिद् एते ऽप्यरोगाः ॥ (११।२)
kaccinmānaṃ tāta labhanta ete dhanurbhṛtaḥ kaccid ete 'pyarogāḥ ||
सर्वे कुरुभ्यः स्पृहयन्ति संजय धनुर्धरा ये पृथिव्यां युवानः । (१२।१)
sarve kurubhyaḥ spṛhayanti saṃjaya dhanurdharā ye pṛthivyāṃ yuvānaḥ |
येषां राष्ट्रे निवसति दर्शनीयो महेष्वासः शीलवान् द्रोणपुत्रः ॥ (१२।२)
yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyo maheṣvāsaḥ śīlavān droṇaputraḥ ||
वैश्यापुत्रः कुशली तात कच्चिन् महाप्राज्ञो राजपुत्रो युयुत्सुः । (१३।१)
vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kaccin mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ |
कर्णो ऽमात्यः कुशली तात कच्चित् सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः ॥ (१३।२)
karṇo 'mātyaḥ kuśalī tāta kaccit suyodhano yasya mando vidheyaḥ ||
स्त्रियो वृद्धा भारतानां जनन्यो महानस्यो दासभार्याश्च सूत । (१४।१)
striyo vṛddhā bhāratānāṃ jananyo mahānasyo dāsabhāryāśca sūta |
वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यो दौहित्रा वा कच्चिद् अप्यव्यलीकाः ॥ (१४।२)
vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo dauhitrā vā kaccid apyavyalīkāḥ ||
कच्चिद् राजा ब्राह्मणानां यथावत् प्रवर्तते पूर्ववत् तात वृत्तिम् । (१५।१)
kaccid rājā brāhmaṇānāṃ yathāvat pravartate pūrvavat tāta vṛttim |
कच्चिद् दायान्मामकान् धार्तराष्ट्रो द्विजातीनां संजय नोपहन्ति ॥ (१५।२)
kaccid dāyānmāmakān dhārtarāṣṭro dvijātīnāṃ saṃjaya nopahanti ||
कच्चिद् राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र उपेक्षते ब्राह्मणातिक्रमान् वै । (१६।१)
kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra upekṣate brāhmaṇātikramān vai |
कच्चिन्न हेतोर् इव वर्त्मभूत उपेक्षते तेषु स न्यूनवृत्तिम् ॥ (१६।२)
kaccinna hetor iva vartmabhūta upekṣate teṣu sa nyūnavṛttim ||
एतज्ज्योतिर् उत्तमं जीवलोके शुक्लं प्रजानां विहितं विधात्रा । (१७।१)
etajjyotir uttamaṃ jīvaloke śuklaṃ prajānāṃ vihitaṃ vidhātrā |
ते चेल्लोभं न नियच्छन्ति मन्दाः कृत्स्नो नाशो भविता कौरवाणाम् ॥ (१७।२)
te cellobhaṃ na niyacchanti mandāḥ kṛtsno nāśo bhavitā kauravāṇām ||
कच्चिद् राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो बुभूषते वृत्तिम् अमात्यवर्गे । (१८।१)
kaccid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro bubhūṣate vṛttim amātyavarge |
कच्चिन्न भेदेन जिजीविषन्ति सुहृद्रूपा दुर्हृदश्चैकमित्राः ॥ (१८।२)
kaccinna bhedena jijīviṣanti suhṛdrūpā durhṛdaścaikamitrāḥ ||
कच्चिन्न पापं कथयन्ति तात ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव । (१९।१)
kaccinna pāpaṃ kathayanti tāta te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva |
कच्चिद् दृष्ट्वा दस्युसंघान् समेतान् स्मरन्ति पार्थस्य युधां प्रणेतुः ॥ (१९।२)
kaccid dṛṣṭvā dasyusaṃghān sametān smaranti pārthasya yudhāṃ praṇetuḥ ||
मौर्वीभुजाग्रप्रहितान् स्म तात दोधूयमानेन धनुर्धरेण । (२०।१)
maurvībhujāgraprahitān sma tāta dodhūyamānena dhanurdhareṇa |
गाण्डीवमुक्तान् स्तनयित्नुघोषान् अजिह्मगान् कच्चिद् अनुस्मरन्ति ॥ (२०।२)
gāṇḍīvamuktān stanayitnughoṣān ajihmagān kaccid anusmaranti ||
न ह्यपश्यं कंचिद् अहं पृथिव्यां श्रुतं समं वाधिकम् अर्जुनेन । (२१।१)
na hyapaśyaṃ kaṃcid ahaṃ pṛthivyāṃ śrutaṃ samaṃ vādhikam arjunena |
यस्यैकषष्टिर् निशितास्तीक्ष्णधाराः सुवाससः संमतो हस्तवापः ॥ (२१।२)
yasyaikaṣaṣṭir niśitāstīkṣṇadhārāḥ suvāsasaḥ saṃmato hastavāpaḥ ||
गदापाणिर् भीमसेनस्तरस्वी प्रवेपयञ् शत्रुसंघान् अनीके । (२२।१)
gadāpāṇir bhīmasenastarasvī pravepayañ śatrusaṃghān anīke |
नागः प्रभिन्न इव नड्वलासु चङ्क्रम्यते कच्चिद् एनं स्मरन्ति ॥ (२२।२)
nāgaḥ prabhinna iva naḍvalāsu caṅkramyate kaccid enaṃ smaranti ||
माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गान् समागतान् अजयद् दन्तकूरे । (२३।१)
mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān samāgatān ajayad dantakūre |
वामेनास्यन् दक्षिणेनैव यो वै महाबलं कच्चिद् एनं स्मरन्ति ॥ (२३।२)
vāmenāsyan dakṣiṇenaiva yo vai mahābalaṃ kaccid enaṃ smaranti ||
उद्यन्न् अयं नकुलः प्रेषितो वै गावल्गणे संजय पश्यतस्ते । (२४।१)
udyann ayaṃ nakulaḥ preṣito vai gāvalgaṇe saṃjaya paśyataste |
दिशं प्रतीचीं वशम् आनयन्मे माद्रीसुतं कच्चिद् एनं स्मरन्ति ॥ (२४।२)
diśaṃ pratīcīṃ vaśam ānayanme mādrīsutaṃ kaccid enaṃ smaranti ||
अभ्याभवो द्वैतवने य आसीद् दुर्मन्त्रिते घोषयात्रागतानाम् । (२५।१)
abhyābhavo dvaitavane ya āsīd durmantrite ghoṣayātrāgatānām |
यत्र मन्दाञ् शत्रुवशं प्रयातान् अमोचयद् भीमसेनो जयश्च ॥ (२५।२)
yatra mandāñ śatruvaśaṃ prayātān amocayad bhīmaseno jayaśca ||
अहं पश्चाद् अर्जुनम् अभ्यरक्षं माद्रीपुत्रौ भीमसेनश्च चक्रे । (२६।१)
ahaṃ paścād arjunam abhyarakṣaṃ mādrīputrau bhīmasenaśca cakre |
गाण्डीवभृच्छत्रुसंघान् उदस्य स्वस्त्यागमत् कच्चिद् एनं स्मरन्ति ॥ (२६।२)
gāṇḍīvabhṛcchatrusaṃghān udasya svastyāgamat kaccid enaṃ smaranti ||
न कर्मणा साधुनैकेन नूनं कर्तुं शक्यं भवतीह संजय । (२७।१)
na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ kartuṃ śakyaṃ bhavatīha saṃjaya |
सर्वात्मना परिजेतुं वयं चेन्न शक्नुमो धृतराष्ट्रस्य पुत्रम् ॥ (२७।२)
sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ cenna śaknumo dhṛtarāṣṭrasya putram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.