युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाथ चिरेण वा । (१।२)

सर्वथा कार्यदुर्गे ऽस्मिन् भवान्नः परमो गुरुः ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

चिरकारेस्तु यत् पूर्वं वृत्तम् आङ्गिरसे कुले ॥ (२।३)

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक । (३।१)

चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु ॥ (३।२)

चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत् सुतः । (४।१)

चिरं हि सर्वकार्याणि समेक्षावान् प्रपद्यते ॥ (४।२)

चिरं संचिन्तयन्न् अर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन् । (५।१)

चिरकार्याभिसम्पत्तेश् चिरकारी तथोच्यते ॥ (५।२)

अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावी तथोच्यते । (६।१)

बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना ॥ (६।२)

व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद् व्यतिक्रम्यापरान् सुतान् । (७।१)

पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीम् इति ॥ (७।२)

स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकः । (८।१)

विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम् ॥ (८।२)

पितुर् आज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम् । (९।१)

कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयम् असाधुवत् ॥ (९।२)

पितुर् आज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम् । (१०।१)

अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किं नु मां नात्र पीडयेत् ॥ (१०।२)

स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत् । (११।१)

पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठाम् अवाप्नुयात् ॥ (११।२)

अनवज्ञा पितुर् युक्ता धारणं मातृरक्षणम् । (१२।१)

युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतेमां कथम् ॥ (१२।२)

पिता ह्यात्मानम् आधत्ते जायायां जज्ञियाम् इति । (१३।१)

शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च ॥ (१३।२)

सो ऽहम् आत्मा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः । (१४।१)

विज्ञानं मे कथं न स्याद् बुबुधे चात्मसंभवम् ॥ (१४।२)

जातकर्मणि यत् प्राह पिता यच्चोपकर्मणि । (१५।१)

पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर् गौरवनिश्चये ॥ (१५।२)

गुरुर् अग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्ययनाद्धितः । (१६।१)

पिता यद् आह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः ॥ (१६।२)

प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता । (१७।१)

शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति ॥ (१७।२)

तस्मात् पितुर् वचः कार्यं न विचार्यं कथंचन । (१८।१)

पातकान्यपि पूयन्ते पितुर् वचनकारिणः ॥ (१८।२)

भोगे भाग्ये प्रसवने सर्वलोकनिदर्शने । (१९।१)

भर्त्रा चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा ॥ (१९।२)

पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता परमकं तपः । (२०।१)

पितरि प्रीतिम् आपन्ने सर्वाः प्रीयन्ति देवताः ॥ (२०।२)

आशिषस्ता भजन्त्येनं पुरुषं प्राह याः पिता । (२१।१)

निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यद् अभिनन्दति ॥ (२१।२)

मुच्यते बन्धनात् पुष्पं फलं वृन्तात् प्रमुच्यते । (२२।१)

क्लिश्यन्न् अपि सुतस्नेहैः पिता स्नेहं न मुञ्चति ॥ (२२।२)

एतद् विचिन्तितं तावत् पुत्रस्य पितृगौरवम् । (२३।१)

पिता ह्यल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम् ॥ (२३।२)

यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः । (२४।१)

अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथारणिः । (२४।२)

माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः ॥ (२४।३)

न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यम् अपकर्षति । (२५।१)

श्रिया हीनो ऽपि यो गेहे अम्बेति प्रतिपद्यते ॥ (२५।२)

पुत्रपौत्रसमाकीर्णो जननीं यः समाश्रितः । (२६।१)

अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत् ॥ (२६।२)

समर्थं वासमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा । (२७।१)

रक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः ॥ (२७।२)

तदा स वृद्धो भवति यदा भवति दुःखितः । (२८।१)

तदा शून्यं जगत् तस्य यदा मात्रा वियुज्यते ॥ (२८।२)

नास्ति मातृसमा छाया नास्ति मातृसमा गतिः । (२९।१)

नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रपा ॥ (२९।२)

कुक्षिसंधारणाद् धात्री जननाज्जननी स्मृता । (३०।१)

अङ्गानां वर्धनाद् अम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः ॥ (३०।२)

शिशोः शुश्रूषणाच्छुश्रूर् माता देहम् अनन्तरम् । (३१।१)

चेतनावान्नरो हन्याद् यस्य नासुषिरं शिरः ॥ (३१।२)

दम्पत्योः प्राणसंश्लेषे यो ऽभिसंधिः कृतः किल । (३२।१)

तं माता वा पिता वेद भूतार्थो मातरि स्थितः ॥ (३२।२)

माता जानाति यद् गोत्रं माता जानाति यस्य सः । (३३।१)

मातुर् भरणमात्रेण प्रीतिः स्नेहः पितुः प्रजाः ॥ (३३।२)

पाणिबन्धं स्वयं कृत्वा सहधर्मम् उपेत्य च । (३४।१)

यदि याप्यन्ति पुरुषाः स्त्रियो नार्हन्ति याप्यताम् ॥ (३४।२)

भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता पात्याच्चैव स्त्रियाः पतिः । (३५।१)

गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पतिः पतिः ॥ (३५।२)

एवं स्त्री नापराध्नोति नर एवापराध्यति । (३६।१)

व्युच्चरंश्च महादोषं नर एवापराध्यति ॥ (३६।२)

स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम् । (३७।१)

तस्यात्मना तु सदृशम् आत्मानं परमं ददौ । (३७।२)

सर्वकार्यापराध्यत्वान् नापराध्यन्ति चाङ्गनाः ॥ (३७।३)

यश्च नोक्तो हि निर्देशः स्त्रिया मैथुनतृप्तये । (३८।१)

तस्य स्मारयतो व्यक्तम् अधर्मो नात्र संशयः ॥ (३८।२)

यावन्नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम् । (३९।१)

अवध्यां तु विजानीयुः पशवो ऽप्यविचक्षणाः ॥ (३९।२)

देवतानां समावायम् एकस्थं पितरं विदुः । (४०।१)

मर्त्यानां देवतानां च स्नेहाद् अभ्येति मातरम् ॥ (४०।२)

एवं विमृशतस्तस्य चिरकारितया बहु । (४१।१)

दीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस्ततस्तस्यागमत् पिता ॥ (४१।२)

मेधातिथिर् महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थितः । (४२।१)

विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम् ॥ (४२।२)

सो ऽब्रवीद् दुःखसंतप्तो भृशम् अश्रूणि वर्तयन् । (४३।१)

श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापम् उपागतः ॥ (४३।२)

आश्रमं मम सम्प्राप्तस्त्रिलोकेशः पुरंदरः । (४४।१)

अतिथिव्रतम् आस्थाय ब्राह्मणं रूपम् आस्थितः ॥ (४४।२)

समया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिपूजितः । (४५।१)

अर्घ्यं पाद्यं च न्यायेन तयाभिप्रतिपादितः ॥ (४५।२)

परवत्यस्मि चाप्युक्तः प्रणयिष्ये नयेन च । (४६।१)

अत्र चाकुशले जाते स्त्रियो नास्ति व्यतिक्रमः ॥ (४६।२)

एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशेश्वरः । (४७।१)

अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति ॥ (४७।२)

ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतसः । (४८।१)

ईर्ष्यया त्वहम् आक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे ॥ (४८।२)

हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च शासिताम् । (४९।१)

भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति ॥ (४९।२)

अन्तरेण मयाज्ञप्तश्चिरकारी ह्युदारधीः । (५०।१)

यद्यद्य चिरकारी स्यात् स मां त्रायेत पातकात् ॥ (५०।२)

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक । (५१।१)

यद्यद्य चिरकारी त्वं ततो ऽसि चिरकारिकः ॥ (५१।२)

त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं मया । (५२।१)

आत्मानं पातकेभ्यश्च भवाद्य चिरकारिकः ॥ (५२।२)

सहजं चिरकारित्वं चिरप्राज्ञतया तव । (५३।१)

सफलं तत् तवाद्यास्तु भवाद्य चिरकारिकः ॥ (५३।२)

चिरम् आशंसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितः । (५४।१)

सफलं चिरकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक ॥ (५४।२)

चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति वारितः । (५५।१)

आवयोश्चिरसंतापाद् अवेक्ष्य चिरकारिक ॥ (५५।२)

एवं स दुःखितो राजन्महर्षिर् गौतमस्तदा । (५६।१)

चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं स्थितम् अथान्तिके ॥ (५६।२)

चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः । (५७।१)

शस्त्रं त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे ॥ (५७।२)

गौतमस्तु सुतं दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि । (५८।१)

पत्नीं चैव निराकारां पराम् अभ्यगमन्मुदम् ॥ (५८।२)

न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना । (५९।१)

विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्चापि समाहितः ॥ (५९।२)

हन्यात् त्वनपवादेन शस्त्रपाणौ सुते स्थिते । (६०।१)

विनीतं प्रश्नयित्वा च व्यवस्येद् आत्मकर्मसु ॥ (६०।२)

बुद्धिश्चासीत् सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर् नतम् । (६१।१)

शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयाद् इति ॥ (६१।२)

ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि । (६२।१)

चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाहृतः ॥ (६२।२)

एवं स गौतमः पुत्रं प्रीतिहर्षसमन्वितः । (६३।१)

अभिनन्द्य महाप्राज्ञ इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (६३।२)

चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव । (६४।१)

चिरायमाणे त्वयि च चिरम् अस्मि सुदुःखितः ॥ (६४।२)

गाथाश्चाप्यब्रवीद् विद्वान् गौतमो मुनिसत्तमः । (६५।१)

चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रयात् ॥ (६५।२)

चिरेण मित्रं बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत् । (६६।१)

चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणम् अर्हति ॥ (६६।२)

रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि । (६७।१)

अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते ॥ (६७।२)

बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च । (६८।१)

अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते ॥ (६८।२)

एवं स गौतमस्तस्य प्रीतः पुत्रस्य भारत । (६९।१)

कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तया ॥ (६९।२)

एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्ततः । (७०।१)

चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते ॥ (७०।२)

चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति । (७१।१)

पश्चात्तापकरं कर्म न किंचिद् उपपद्यते ॥ (७१।२)

चिरं वृद्धान् उपासीत चिरम् अन्वास्य पूजयेत् । (७२।१)

चिरं धर्मान्निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम् ॥ (७२।२)

चिरम् अन्वास्य विदुषश्चिरं शिष्टान्निषेव्य च । (७३।१)

चिरं विनीय चात्मानं चिरं यात्यनवज्ञताम् ॥ (७३।२)

ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम् । (७४।१)

चिरं पृच्छेच्चिरं ब्रूयाच्चिरं न परिभूयते ॥ (७४।२)

उपास्य बहुलास्तस्मिन्न् आश्रमे सुमहातपाः । (७५।१)

समाः स्वर्गं गतो विप्रः पुत्रेण सहितस्तदा ॥ (७५।२)