करालजनक उवाच । (१।१)

नानात्वैकत्वम् इत्युक्तं त्वयैतद् ऋषिसत्तम । (१।२)

पश्यामि चाभिसंदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम् ॥ (१।३)

तथाप्रबुद्धबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ । (२।१)

स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन्न संशयः ॥ (२।२)

अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् । (३।१)

तद् अप्यस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ ॥ (३।२)

तद् एतच्छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् । (४।१)

बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥ (४।२)

विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च । (५।१)

सांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक् चैवापृथक् च ह ॥ (५।२)

वसिष्ठ उवाच । (६।१)

हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि । (६।२)

योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे ॥ (६।३)

योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् । (७।१)

तच्चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् वेदविदो जनाः ॥ (७।२)

एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च । (८।१)

प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥ (८।२)

मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप । (९।१)

त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥ (९।२)

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः । (१०।१)

दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं ततः ॥ (१०।२)

तं चोदनाभिर् मतिमान् आत्मानं चोदयेद् अथ । (११।१)

तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः ॥ (११।२)

तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवम् अनुशुश्रुम । (१२।१)

द्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥ (१२।२)

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । (१३।१)

पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनो ऽत्मनि ॥ (१३।२)

स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर । (१४।१)

मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥ (१४।२)

स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद् गिरिवच्चापि निश्चलः । (१५।१)

बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥ (१५।२)

न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति । (१६।१)

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥ (१६।२)

न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् । (१७।१)

तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः ॥ (१७।२)

निवाते च यथा दीप्यन् दीपस्तद्वत् स दृश्यते । (१८।१)

निरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिम् आप्नुयात् ॥ (१८।२)

तदा तम् अनुपश्येत यस्मिन् दृष्टे तु कथ्यते । (१९।१)

हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥ (१९।२)

विधूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिमान् । (२०।१)

वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे दृश्यते ऽत्मा तथात्मनि ॥ (२०।२)

यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः । (२१।१)

ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिम् अमृतात्मकम् ॥ (२१।२)

तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् । (२२।१)

तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥ (२२।२)

बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् । (२३।१)

महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्न् अतामसः ॥ (२३।२)

स तमोनुद इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः । (२४।१)

विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञितः ॥ (२४।२)

योगम् एतद्धि योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् । (२५।१)

एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानम् अजरं परम् ॥ (२५।२)

योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया । (२६।१)

सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् ॥ (२६।२)

अव्यक्तम् आहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः । (२७।१)

तस्मान्महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥ (२७।२)

अहंकारस्तु महतस्तृतीयम् इति नः श्रुतम् । (२८।१)

पञ्च भूतान्यहंकाराद् आहुः सांख्यानुदर्शिनः ॥ (२८।२)

एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडश । (२९।१)

पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥ (२९।२)

एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः । (३०।१)

सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः ॥ (३०।२)

यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते । (३१।१)

लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥ (३१।२)

अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः । (३२।१)

गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥ (३२।२)

सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम । (३३।१)

एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत् । (३३।२)

एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ॥ (३३।३)

अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्येतन्निदर्शनम् । (३४।१)

एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् । (३४।२)

एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥ (३४।३)

बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् । (३५।१)

तच्च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति ॥ (३५।२)

अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः । (३६।१)

अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम् ॥ (३६।२)

क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते । (३७।१)

अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥ (३७।२)

अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते । (३८।१)

क्षेत्रम् अव्यक्तम् इत्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥ (३८।२)

अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज्ज्ञेयं तद् उच्यते । (३९।१)

ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥ (३९।२)

अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् । (४०।१)

अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम् ॥ (४०।२)

सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्यानदर्शनम् । (४१।१)

सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥ (४१।२)

तत्त्वानि च चतुर्विंशत् परिसंख्याय तत्त्वतः । (४२।१)

सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥ (४२।२)

पञ्चविंशो ऽप्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः । (४३।१)

यदा तु बुध्यते ऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥ (४३।२)

सम्यग् दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः । (४४।१)

एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥ (४४।२)

सम्यङ् निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा । (४५।१)

गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणो ऽन्यस्तथा भवेत् ॥ (४५।२)

न त्वेवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् विद्यते पुनः । (४६।१)

विद्यते ऽक्षरभावत्वाद् अपरस्परम् अव्ययम् ॥ (४६।२)

पश्येरन्न् एकमतयो न सम्यक् तेषु दर्शनम् । (४७।१)

ते ऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिंदम ॥ (४७।२)

सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् । (४८।१)

व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥ (४८।२)

सर्वम् अव्यक्तम् इत्युक्तम् असर्वः पञ्चविंशकः । (४९।१)

य एनम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥ (४९।२)