युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पितामहेशाय विभो नामान्याचक्ष्व शंभवे । (१।२)

बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

सुरासुरगुरो देव विष्णो त्वं वक्तुम् अर्हसि । (२।२)

शिवाय विश्वरूपाय यन्मां पृच्छद् युधिष्ठिरः ॥ (२।३)

नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना ब्रह्मयोनिना । (३।१)

निवेदितं ब्रह्मलोके ब्रह्मणो यत् पुराभवत् ॥ (३।२)

द्वैपायनप्रभृतयस्तथैवेमे तपोधनाः । (४।१)

ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस्तव ॥ (४।२)

ध्रुवाय नन्दिने होत्रे गोप्त्रे विश्वसृजे ऽग्नये । (५।१)

महाभाग्यं विभो ब्रूहि मुण्डिने ऽथ कपर्दिने ॥ (५।२)

वासुदेव उवाच । (६।१)

न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुम् ईशस्य तत्त्वतः ॥ (६।२)

हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः । (७।१)

न विदुर् यस्य निधनम् आदिं वा सूक्ष्मदर्शिनः । (७।२)

स कथं नरमात्रेण शक्यो ज्ञातुं सतां गतिः ॥ (७।३)

तस्याहम् असुरघ्नस्य कांश्चिद् भगवतो गुणान् । (८।१)

भवतां कीर्तयिष्यामि व्रतेशाय यथातथम् ॥ (८।२)

वैशंपायन उवाच । (९।१)

एवम् उक्त्वा तु भगवान् गुणांस्तस्य महात्मनः । (९।२)

उपस्पृश्य शुचिर् भूत्वा कथयामास धीमतः ॥ (९।३)

वासुदेव उवाच । (१०।१)

शुश्रूषध्वं ब्राह्मणेन्द्रास्त्वं च तात युधिष्ठिर । (१०।२)

त्वं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः ॥ (१०।३)

यद् अवाप्तं च मे पूर्वं साम्बहेतोः सुदुष्करम् । (११।१)

यथा च भगवान् दृष्टो मया पूर्वं समाधिना ॥ (११।२)

शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता । (१२।१)

अतीते द्वादशे वर्षे जाम्बवत्यब्रवीद्धि माम् ॥ (१२।२)

प्रद्युम्नचारुदेष्णादीन् रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान् । (१३।१)

पुत्रार्थिनी माम् उपेत्य वाक्यम् आह युधिष्ठिर ॥ (१३।२)

शूरं बलवतां श्रेष्ठं कान्तरूपम् अकल्मषम् । (१४।१)

आत्मतुल्यं मम सुतं प्रयच्छाच्युत माचिरम् ॥ (१४।२)

न हि ते ऽप्राप्यम् अस्तीह त्रिषु लोकेषु किंचन । (१५।१)

लोकान् सृजेस्त्वम् अपरान् इच्छन् यदुकुलोद्वह ॥ (१५।२)

त्वया द्वादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता । (१६।१)

आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः ॥ (१६।२)

चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरः । (१७।१)

चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शंभुर् एव च ॥ (१७।२)

यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश्चारुविक्रमाः । (१८।१)

तथा ममापि तनयं प्रयच्छ बलशालिनम् ॥ (१८।२)

इत्येवं चोदितो देव्या ताम् अवोचं सुमध्यमाम् । (१९।१)

अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव । (१९।२)

सा च माम् अब्रवीद् गच्छ विजयाय शिवाय च ॥ (१९।३)

ब्रह्मा शिवः काश्यपश्च नद्यो देवा मनोनुगाः । (२०।१)

क्षेत्रौषध्यो यज्ञवाहाच्छन्दांस्य् ऋषिगणा धरा ॥ (२०।२)

समुद्रा दक्षिणा स्तोभा ऋक्षाणि पितरो ग्रहाः । (२१।१)

देवपत्न्यो देवकन्या देवमातर एव च ॥ (२१।२)

मन्वन्तराणि गावश्च चन्द्रमाः सविता हरिः । (२२।१)

सावित्री ब्रह्मविद्या च ऋतवो वत्सराः क्षपाः ॥ (२२।२)

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च निमेषा युगपर्ययाः । (२३।१)

रक्षन्तु सर्वत्र गतं त्वां यादव सुखावहम् । (२३।२)

अरिष्टं गच्छ पन्थानम् अप्रमत्तो भवानघ ॥ (२३।३)

एवं कृतस्वस्त्ययनस्तयाहं ताम् अभ्यनुज्ञाय कपीन्द्रपुत्रीम् । (२४।१)

पितुः समीपे नरसत्तमस्य मातुश्च राज्ञश्च तथाहुकस्य ॥ (२४।२)

तम् अर्थम् आवेद्य यद् अब्रवीन्मां विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता । (२५।१)

तान् अभ्यनुज्ञाय तदातिदुःखाद् गदं तथैवातिबलं च रामम् ॥ (२५।२)

प्राप्यानुज्ञां गुरुजनाद् अहं तार्क्ष्यम् अचिन्तयम् । (२६।१)

सो ऽवहद्धिमवन्तं मां प्राप्य चैनं व्यसर्जयम् ॥ (२६।२)

तत्राहम् अद्भुतान् भावान् अपश्यं गिरिसत्तमे । (२७।१)

क्षेत्रं च तपसां श्रेष्ठं पश्याम्याश्रमम् उत्तमम् ॥ (२७।२)

दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्योर् महात्मनः । (२८।१)

पूजितं देवगन्धर्वैर् ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ॥ (२८।२)

धवककुभकदम्बनारिकेलैः कुरबककेतकजम्बुपाटलाभिः । (२९।१)

वटवरुणकवत्सनाभबिल्वैः सरलकपित्थप्रियालसालतालैः ॥ (२९।२)

बदरीकुन्दपुन्नागैर् अशोकाम्रातिमुक्तकैः । (३०।१)

भल्लातकैर् मधूकैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा ॥ (३०।२)

वन्यैर् बहुविधैर् वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर् युतम् । (३१।१)

पुष्पगुल्मलताकीर्णं कदलीषण्डशोभितम् ॥ (३१।२)

नानाशकुनिसंभोज्यैः फलैर् वृक्षैर् अलंकृतम् । (३२।१)

यथास्थानविनिक्षिप्तैर् भूषितं वनराजिभिः ॥ (३२।२)

रुरुवारणशार्दूलसिंहद्वीपिसमाकुलम् । (३३।१)

कुरङ्गबर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम् । (३३।२)

पूगैश्च मृगजातीनां महिषर्क्षनिषेवितम् ॥ (३३।३)

नानापुष्परजोमिश्रो गजदानाधिवासितः । (३४।१)

दिव्यस्त्रीगीतबहुलो मारुतो ऽत्र सुखो ववौ ॥ (३४।२)

धारानिनादैर् विहगप्रणादैः शुभैस्तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम् । (३५।१)

गीतैस्तथा किंनराणाम् उदारैः शुभैः स्वनैः सामगानां च वीर ॥ (३५।२)

अचिन्त्यं मनसाप्यन्यैः सरोभिः समलंकृतम् । (३६।१)

विशालैश्चाग्निशरणैर् भूषितं कुशसंवृतम् ॥ (३६।२)

विभूषितं पुण्यपवित्रतोयया सदा च जुष्टं नृप जह्नुकन्यया । (३७।१)

महात्मभिर् धर्मभृतां वरिष्ठैर् महर्षिभिर् भूषितम् अग्निकल्पैः ॥ (३७।२)

वाय्वाहारैर् अम्बुपैर् जप्यनित्यैः संप्रक्षालैर् यतिभिर् ध्याननित्यैः । (३८।१)

धूमाशनैर् ऊष्मपैः क्षीरपैश्च विभूषितं ब्राह्मणेन्द्रैः समन्तात् ॥ (३८।२)

गोचारिणो ऽथाश्मकुट्टा दन्तोलूखलिनस्तथा । (३९।१)

मरीचिपाः फेनपाश्च तथैव मृगचारिणः ॥ (३९।२)

सुदुःखान्नियमांस्तांस्तान् वहतः सुतपोऽन्वितान् । (४०।१)

पश्यन्न् उत्फुल्लनयनः प्रवेष्टुम् उपचक्रमे ॥ (४०।२)

सुपूजितं देवगणैर् महात्मभिः शिवादिभिर् भारत पुण्यकर्मभिः । (४१।१)

रराज तच्चाश्रममण्डलं सदा दिवीव राजन् रविमण्डलं यथा ॥ (४१।२)

क्रीडन्ति सर्पैर् नकुला मृगैर् व्याघ्राश्च मित्रवत् । (४२।१)

प्रभावाद् दीप्ततपसः संनिकर्षगुणान्विताः ॥ (४२।२)

तत्राश्रमपदे श्रेष्ठे सर्वभूतमनोरमे । (४३।१)

सेविते द्विजशार्दूलैर् वेदवेदाङ्गपारगैः ॥ (४३।२)

नानानियमविख्यातैर् ऋषिभिश्च महात्मभिः । (४४।१)

प्रविशन्न् एव चापश्यं जटाचीरधरं प्रभुम् ॥ (४४।२)

तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम् । (४५।१)

शिष्यमध्यगतं शान्तं युवानं ब्राह्मणर्षभम् । (४५।२)

शिरसा वन्दमानं माम् उपमन्युर् अभाषत ॥ (४५।३)

स्वागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः । (४६।१)

यत् पूज्यः पूजयसि नो द्रष्टव्यो द्रष्टुम् इच्छसि ॥ (४६।२)

तम् अहं प्राञ्जलिर् भूत्वा मृगपक्षिष्वथाग्निषु । (४७।१)

धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छम् अनामयम् ॥ (४७।२)

ततो मां भगवान् आह साम्ना परमवल्गुना । (४८।१)

लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यम् असंशयम् ॥ (४८।२)

तपः सुमहद् आस्थाय तोषयेशानम् ईश्वरम् । (४९।१)

इह देवः सपत्नीकः समाक्रीडत्यधोक्षज ॥ (४९।२)

इहैव देवताश्रेष्ठं देवाः सर्षिगणाः पुरा । (५०।१)

तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च । (५०।२)

तोषयित्वा शुभान् कामान् प्राप्नुवंस्ते जनार्दन ॥ (५०।३)

तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवान् इह । (५१।१)

शुभाशुभान्वितान् भावान् विसृजन् संक्षिपन्न् अपि । (५१।२)

आस्ते देव्या सहाचिन्त्यो यं प्रार्थयसि शत्रुहन् ॥ (५१।३)

हिरण्यकशिपुर् यो ऽभूद् दानवो मेरुकम्पनः । (५२।१)

तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात् प्राप्तं समार्बुदम् ॥ (५२।२)

तस्यैव पुत्रप्रवरो मन्दरो नाम विश्रुतः । (५३।१)

महादेववराच्छक्रं वर्षार्बुदम् अयोधयत् ॥ (५३।२)

विष्णोश्चक्रं च तद् घोरं वज्रम् आखण्डलस्य च । (५४।१)

शीर्णं पुराभवत् तात ग्रहस्याङ्गेषु केशव ॥ (५४।२)

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा । (५५।१)

शिवदत्तवराञ् जघ्नुर् असुरेन्द्रान् सुरा भृशम् ॥ (५५।२)

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रिलोकेश्वरताम् अदात् । (५६।१)

शतं वर्षसहस्राणां सर्वलोकेश्वरो ऽभवत् । (५६।२)

ममैवानुचरो नित्यं भवितासीति चाब्रवीत् ॥ (५६।३)

तथा पुत्रसहस्राणाम् अयुतं च ददौ प्रभुः । (५७।१)

कुशद्वीपं च स ददौ राज्येन भगवान् अजः ॥ (५७।२)

तथा शतमुखो नाम धात्रा सृष्टो महासुरः । (५८।१)

येन वर्षशतं साग्रम् आत्ममांसैर् हुतो ऽनलः । (५८।२)

तं प्राह भगवांस्तुष्टः किं करोमीति शंकरः ॥ (५८।३)

तं वै शतमुखः प्राह योगो भवतु मे ऽद्भुतः । (५९।१)

बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं सम्प्रयच्छ मे ॥ (५९।२)

स्वायंभुवः क्रतुश्चापि पुत्रार्थम् अभवत् पुरा । (६०।१)

आविश्य योगेनात्मानं त्रीणि वर्षशतान्यपि ॥ (६०।२)

तस्य देवो ऽददत् पुत्रान् सहस्रं क्रतुसंमितान् । (६१।१)

योगेश्वरं देवगीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः ॥ (६१।२)

वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल । (६२।१)

तैः क्रुद्धैर् भगवान् रुद्रस्तपसा तोषितो ह्यभूत् ॥ (६२।२)

तांश्चापि दैवतश्रेष्ठः प्राह प्रीतो जगत्पतिः । (६३।१)

सुपर्णं सोमहर्तारं तपसोत्पादयिष्यथ ॥ (६३।२)

महादेवस्य रोषाच्च आपो नष्टाः पुराभवन् । (६४।१)

ताश्च सप्तकपालेन देवैर् अन्याः प्रवर्तिताः ॥ (६४।२)

अत्रेर् भार्यापि भर्तारं संत्यज्य ब्रह्मवादिनी । (६५।१)

नाहं तस्य मुनेर् भूयो वशगा स्यां कथंचन । (६५।२)

इत्युक्त्वा सा महादेवम् अगच्छच्छरणं किल ॥ (६५।३)

निराहारा भयाद् अत्रेस्त्रीणि वर्षशतान्यपि । (६६।१)

अशेत मुसलेष्वेव प्रसादार्थं भवस्य सा ॥ (६६।२)

ताम् अब्रवीद्धसन् देवो भविता वै सुतस्तव । (६७।१)

वंशे तवैव नाम्ना तु ख्यातिं यास्यति चेप्सिताम् ॥ (६७।२)

शाकल्यः संशितात्मा वै नव वर्षशतान्यपि । (६८।१)

आराधयामास भवं मनोयज्ञेन केशव ॥ (६८।२)

तं चाह भगवांस्तुष्टो ग्रन्थकारो भविष्यसि । (६९।१)

वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये वै भविष्यति । (६९।२)

अक्षयं च कुलं ते ऽस्तु महर्षिभिर् अलंकृतम् ॥ (६९।३)

सावर्णिश्चापि विख्यात ऋषिर् आसीत् कृते युगे । (७०।१)

इह तेन तपस्तप्तं षष्टिं वर्षशतान्यथ ॥ (७०।२)

तम् आह भगवान् रुद्रः साक्षात् तुष्टो ऽस्मि ते ऽनघ । (७१।१)

ग्रन्थकृल् लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः ॥ (७१।२)

मयापि च यथा दृष्टो देवदेवः पुरा विभुः । (७२।१)

साक्षात् पशुपतिस्तात तच्चापि शृणु माधव ॥ (७२।२)

यदर्थं च महादेवः प्रयतेन मया पुरा । (७३।१)

आराधितो महातेजास् तच्चापि शृणु विस्तरम् ॥ (७३।२)

यद् अवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान्महेश्वरात् । (७४।१)

तत् सर्वम् अखिलेनाद्य कथयिष्यामि ते ऽनघ ॥ (७४।२)

पुरा कृतयुगे तात ऋषिर् आसीन्महायशाः । (७५।१)

व्याघ्रपाद इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः । (७५।२)

तस्याहम् अभवं पुत्रो धौम्यश्चापि ममानुजः ॥ (७५।३)

कस्यचित् त्वथ कालस्य धौम्येन सह माधव । (७६।१)

आगच्छम् आश्रमं क्रीडन्मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (७६।२)

तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी । (७७।१)

लक्षितं च मया क्षीरं स्वादुतो ह्यमृतोपमम् ॥ (७७।२)

ततः पिष्टं समालोड्य तोयेन सह माधव । (७८।१)

आवयोः क्षीरम् इत्येव पानार्थम् उपनीयते ॥ (७८।२)

अथ गव्यं पयस्तात कदाचित् प्राशितं मया । (७९।१)

ततः पिष्टरसं तात न मे प्रीतिम् उदावहत् ॥ (७९।२)

ततो ऽहम् अब्रुवं बाल्याज्जननीम् आत्मनस्तदा । (८०।१)

क्षीरोदनसमायुक्तं भोजनं च प्रयच्छ मे ॥ (८०।२)

ततो माम् अब्रवीन्माता दुःखशोकसमन्विता । (८१।१)

पुत्रस्नेहात् परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव ॥ (८१।२)

कुतः क्षीरोदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम् । (८२।१)

वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम् ॥ (८२।२)

अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं स्थाणुम् अव्ययम् । (८३।१)

कुतः क्षीरोदनं वत्स सुखानि वसनानि च ॥ (८३।२)

तं प्रपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम् । (८४।१)

तत्प्रसादाच्च कामेभ्यः फलं प्राप्स्यसि पुत्रक ॥ (८४।२)

जनन्यास्तद् वचः श्रुत्वा तदाप्रभृति शत्रुहन् । (८५।१)

मम भक्तिर् महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत ॥ (८५।२)

ततो ऽहं तप आस्थाय तोषयामास शंकरम् । (८६।१)

दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ॥ (८६।२)

एकं वर्षशतं चैव फलाहारस्तदाभवम् । (८७।१)

द्वितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभोजनः । (८७।२)

शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस्तदाभवम् ॥ (८७।३)

ततः प्रीतो महादेवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः । (८८।१)

शक्ररूपं स कृत्वा तु सर्वैर् देवगणैर् वृतः । (८८।२)

सहस्राक्षस्तदा भूत्वा वज्रपाणिर् महायशाः ॥ (८८।३)

सुधावदातं रक्ताक्षं स्तब्धकर्णं मदोत्कटम् । (८९।१)

आवेष्टितकरं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम् ॥ (८९।२)

समास्थितश्च भगवान् दीप्यमानः स्वतेजसा । (९०।१)

आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः ॥ (९०।२)

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । (९१।१)

सेव्यमानो ऽप्सरोभिश्च दिव्यगन्धर्वनादितः ॥ (९१।२)

ततो माम् आह देवेन्द्रः प्रीतस्ते ऽहं द्विजोत्तम । (९२।१)

वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यत् ते मनसि वर्तते ॥ (९२।२)

शक्रस्य तु वचः श्रुत्वा नाहं प्रीतमनाभवम् । (९३।१)

अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजम् इदं वचः ॥ (९३।२)

नाहं त्वत्तो वरं काङ्क्षे नान्यस्माद् अपि दैवतात् । (९४।१)

महादेवाद् ऋते सौम्य सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (९४।२)

पशुपतिवचनाद् भवामि सद्यः कृमिर् अथ वा तरुर् अप्यनेकशाखः । (९५।१)

अपशुपतिवरप्रसादजा मे त्रिभुवनराज्यविभूतिर् अप्यनिष्टा ॥ (९५।२)

अपि कीटः पतंगो वा भवेयं शंकराज्ञया । (९६।१)

न तु शक्र त्वया दत्तं त्रैलोक्यम् अपि कामये ॥ (९६।२)

यावच्छशाङ्कशकलामलबद्धमौलिर् न प्रीयते पशुपतिर् भगवान्ममेशः । (९७।१)

तावज्जरामरणजन्मशताभिघातैर् दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि ॥ (९७।२)

दिवसकरशशाङ्कवह्निदीप्तं त्रिभुवनसारम् अपारम् आद्यम् एकम् । (९८।१)

अजरम् अमरम् अप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमान् इह को लभेत शान्तिम् ॥ (९८।२)

शक्र उवाच । (९९।१)

कः पुनस्तव हेतुर् वै ईशे कारणकारणे । (९९।२)

येन देवाद् ऋते ऽन्यस्मात् प्रसादं नाभिकाङ्क्षसि ॥ (९९।३)

उपमन्युर् उवाच । (१००।१)

हेतुभिर् वा किम् अन्यैस्ते ईशः कारणकारणम् । (१००।२)

न शुश्रुम यद् अन्यस्य लिङ्गम् अभ्यर्च्यते सुरैः ॥ (१००।३)

कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर् लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम् । (१०१।१)

अर्च्यते ऽर्चितपूर्वं वा ब्रूहि यद्यस्ति ते श्रुतिः ॥ (१०१।२)

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं चापि सह दैवतैः । (१०२।१)

अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच्छ्रेष्ठतमो हि सः ॥ (१०२।२)

तस्माद् वरम् अहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक । (१०३।१)

गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन ॥ (१०३।२)

कामम् एष वरो मे ऽस्तु शापो वापि महेश्वरात् । (१०४।१)

न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्यपि ॥ (१०४।२)

एवम् उक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखाद् आकुलितेन्द्रियः । (१०५।१)

न प्रसीदति मे रुद्रः किम् एतद् इति चिन्तयन् । (१०५।२)

अथापश्यं क्षणेनैव तम् एवैरावतं पुनः ॥ (१०५।३)

हंसकुन्देन्दुसदृशं मृणालकुमुदप्रभम् । (१०६।१)

वृषरूपधरं साक्षात् क्षीरोदम् इव सागरम् ॥ (१०६।२)

कृष्णपुच्छं महाकायं मधुपिङ्गललोचनम् । (१०७।१)

जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम् ॥ (१०७।२)

रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटीतटम् । (१०८।१)

सुपार्श्वं विपुलस्कन्धं सुरूपं चारुदर्शनम् ॥ (१०८।२)

ककुदं तस्य चाभाति स्कन्धम् आपूर्य विष्ठितम् । (१०९।१)

तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरोपमम् ॥ (१०९।२)

तम् आस्थितश्च भगवान् देवदेवः सहोमया । (११०।१)

अशोभत महादेवः पौर्णमास्याम् इवोडुराट् ॥ (११०।२)

तस्य तेजोभवो वह्निः समेघः स्तनयित्नुमान् । (१११।१)

सहस्रम् इव सूर्याणां सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥ (१११।२)

ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः । (११२।१)

युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुर् इव चोद्यतः ॥ (११२।२)

तेजसा तु तदा व्याप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततः । (११३।१)

पुनर् उद्विग्नहृदयः किम् एतद् इति चिन्तयम् ॥ (११३।२)

मुहूर्तम् इव तत् तेजो व्याप्य सर्वा दिशो दश । (११४।१)

प्रशान्तं च क्षणेनैव देवदेवस्य मायया ॥ (११४।२)

अथापश्यं स्थितं स्थाणुं भगवन्तं महेश्वरम् । (११५।१)

सौरभेयगतं सौम्यं विधूमम् इव पावकम् । (११५।२)

सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम् ॥ (११५।३)

नीलकण्ठं महात्मानम् असक्तं तेजसां निधिम् । (११६।१)

अष्टादशभुजं स्थाणुं सर्वाभरणभूषितम् ॥ (११६।२)

शुक्लाम्बरधरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम् । (११७।१)

शुक्लध्वजम् अनाधृष्यं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ॥ (११७।२)

गायद्भिर् नृत्यमानैश्च उत्पतद्भिर् इतस्ततः । (११८।१)

वृतं पारिषदैर् दिव्यैर् आत्मतुल्यपराक्रमैः ॥ (११८।२)

बालेन्दुमुकुटं पाण्डुं शरच्चन्द्रम् इवोदितम् । (११९।१)

त्रिभिर् नेत्रैः कृतोद्द्योतं त्रिभिः सूर्यैर् इवोदितैः ॥ (११९।२)

अशोभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभे । (१२०।१)

जातरूपमयैः पद्मैर् ग्रथिता रत्नभूषिता ॥ (१२०।२)

मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजोमयानि च । (१२१।१)

मया दृष्टानि गोविन्द भवस्यामिततेजसः ॥ (१२१।२)

इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः । (१२२।१)

पिनाकम् इति विख्यातं स च वै पन्नगो महान् ॥ (१२२।२)

सप्तशीर्षो महाकायस् तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्बणः । (१२३।१)

ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः ॥ (१२३।२)

शरश्च सूर्यसंकाशः कालानलसमद्युतिः । (१२४।१)

यत् तद् अस्त्रं महाघोरं दिव्यं पाशुपतं महत् ॥ (१२४।२)

अद्वितीयम् अनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम् । (१२५।१)

सस्फुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तम् इवानलम् ॥ (१२५।२)

एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसोदरम् । (१२६।१)

सहस्रभुजजिह्वाक्षम् उद्गिरन्तम् इवानलम् ॥ (१२६।२)

ब्राह्मान्नारायणाद् ऐन्द्राद् आग्नेयाद् अपि वारुणात् । (१२७।१)

यद् विशिष्टं महाबाहो सर्वशस्त्रविघातनम् ॥ (१२७।२)

येन तत् त्रिपुरं दग्ध्वा क्षणाद् भस्मीकृतं पुरा । (१२८।१)

शरेणैकेन गोविन्द महादेवेन लीलया ॥ (१२८।२)

निर्ददाह जगत् कृत्स्नं त्रैलोक्यं सचराचरम् । (१२९।१)

महेश्वरभुजोत्सृष्टं निमेषार्धान्न संशयः ॥ (१२९।२)

नावध्यो यस्य लोके ऽस्मिन् ब्रह्मविष्णुसुरेष्वपि । (१३०।१)

तद् अहं दृष्टवांस्तात आश्चर्याद्भुतम् उत्तमम् ॥ (१३०।२)

गुह्यम् अस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकम् एव वा । (१३१।१)

यत् तच्छूलम् इति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ॥ (१३१।२)

दारयेद् यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद् वा महोदधिम् । (१३२।१)

संहरेद् वा जगत् कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना ॥ (१३२।२)

यौवनाश्वो हतो येन मान्धाता सबलः पुरा । (१३३।१)

चक्रवर्ती महातेजास्त्रिलोकविजयी नृपः ॥ (१३३।२)

महाबलो महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः । (१३४।१)

करस्थेनैव गोविन्द लवणस्येह रक्षसः ॥ (१३४।२)

तच्छूलम् अतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लोमहर्षणम् । (१३५।१)

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा तर्जमानम् इव स्थितम् ॥ (१३५।२)

विधूमं सार्चिषं कृष्णं कालसूर्यम् इवोदितम् । (१३६।१)

सर्पहस्तम् अनिर्देश्यं पाशहस्तम् इवान्तकम् । (१३६।२)

दृष्टवान् अस्मि गोविन्द तद् अस्त्रं रुद्रसंनिधौ ॥ (१३६।३)

परशुस्तीक्ष्णधारश्च दत्तो रामस्य यः पुरा । (१३७।१)

महादेवेन तुष्टेन क्षत्रियाणां क्षयंकरः । (१३७।२)

कार्तवीर्यो हतो येन चक्रवर्ती महामृधे ॥ (१३७।३)

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता । (१३८।१)

जामदग्न्येन गोविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ (१३८।२)

दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्रवेष्टितः । (१३९।१)

अभवच्छूलिनो ऽभ्याशे दीप्तवह्निशिखोपमः ॥ (१३९।२)

असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः । (१४०।१)

प्राधान्यतो मयैतानि कीर्तितानि तवानघ ॥ (१४०।२)

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः । (१४१।१)

दिव्यं विमानम् आस्थाय हंसयुक्तं मनोजवम् ॥ (१४१।२)

वामपार्श्वगतश्चैव तथा नारायणः स्थितः । (१४२।१)

वैनतेयं समास्थाय शङ्खचक्रगदाधरः ॥ (१४२।२)

स्कन्दो मयूरम् आस्थाय स्थितो देव्याः समीपतः । (१४३।१)

शक्तिं कण्ठे समादाय द्वितीय इव पावकः ॥ (१४३।२)

पुरस्ताच्चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्यवस्थितम् । (१४४।१)

शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं द्वितीयम् इव शंकरम् ॥ (१४४।२)

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । (१४५।१)

शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समभ्ययुः ॥ (१४५।२)

ते ऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः । (१४६।१)

अस्तुवन् विविधैः स्तोत्रैर् महादेवं सुरास्तदा ॥ (१४६।२)

ब्रह्मा भवं तदा स्तुन्वन् रथन्तरम् उदीरयन् । (१४७।१)

ज्येष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस्तदा । (१४७।२)

गृणञ् शक्रः परं ब्रह्म शतरुद्रीयम् उत्तमम् ॥ (१४७।३)

ब्रह्मा नारायणश्चैव देवराजश्च कौशिकः । (१४८।१)

अशोभन्त महात्मानस्त्रयस्त्रय इवाग्नयः ॥ (१४८।२)

तेषां मध्यगतो देवो रराज भगवाञ् शिवः । (१४९।१)

शरद्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान् । (१४९।२)

ततो ऽहम् अस्तुवं देवं स्तवेनानेन सुव्रतम् ॥ (१४९।३)

नमो देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः । (१५०।१)

शक्राय शक्ररूपाय शक्रवेषधराय च ॥ (१५०।२)

नमस्ते वज्रहस्ताय पिङ्गलायारुणाय च । (१५१।१)

पिनाकपाणये नित्यं खड्गशूलधराय च ॥ (१५१।२)

नमस्ते कृष्णवासाय कृष्णकुञ्चितमूर्धजे । (१५२।१)

कृष्णाजिनोत्तरीयाय कृष्णाष्टमिरताय च ॥ (१५२।२)

शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बरधराय च । (१५३।१)

शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्मरताय च ॥ (१५३।२)

त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः । (१५४।१)

आत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे ॥ (१५४।२)

ऋषभस्त्वं पवित्राणां योगिनां निष्कलः शिवः । (१५५।१)

आश्रमाणां गृहस्थस्त्वम् ईश्वराणां महेश्वरः । (१५५।२)

कुबेरः सर्वयक्षाणां क्रतूनां विष्णुर् उच्यसे ॥ (१५५।३)

पर्वतानां महामेरुर् नक्षत्राणां च चन्द्रमाः । (१५६।१)

वसिष्ठस्त्वम् ऋषीणां च ग्रहाणां सूर्य उच्यसे ॥ (१५६।२)

आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः । (१५७।१)

ग्राम्याणां गोवृषश्चासि भगवांल् लोकपूजितः ॥ (१५७।२)

आदित्यानां भवान् विष्णुर् वसूनां चैव पावकः । (१५८।१)

पक्षिणां वैनतेयश्च अनन्तो भुजगेषु च ॥ (१५८।२)

सामवेदश्च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम् । (१५९।१)

सनत्कुमारो योगीनां सांख्यानां कपिलो ह्यसि ॥ (१५९।२)

शक्रो ऽसि मरुतां देव पितॄणां धर्मराड् असि । (१६०।१)

ब्रह्मलोकश्च लोकानां गतीनां मोक्ष उच्यसे ॥ (१६०।२)

क्षीरोदः सागराणां च शैलानां हिमवान् गिरिः । (१६१।१)

वर्णानां ब्राह्मणश्चासि विप्राणां दीक्षितो द्विजः । (१६१।२)

आदिस्त्वम् असि लोकानां संहर्ता काल एव च ॥ (१६१।३)

यच्चान्यद् अपि लोकेषु सत्त्वं तेजोधिकं स्मृतम् । (१६२।१)

तत् सर्वं भगवान् एव इति मे निश्चिता मतिः ॥ (१६२।२)

नमस्ते भगवन् देव नमस्ते भक्तवत्सल । (१६३।१)

योगेश्वर नमस्ते ऽस्तु नमस्ते विश्वसंभव ॥ (१६३।२)

प्रसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च । (१६४।१)

अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर् भव सनातन ॥ (१६४।२)

यं चापराधं कृतवान् अज्ञानात् परमेश्वर । (१६५।१)

मद्भक्त इति देवेश तत् सर्वं क्षन्तुम् अर्हसि ॥ (१६५।२)

मोहितश्चास्मि देवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात् । (१६६।१)

तेन नार्घ्यं मया दत्तं पाद्यं चापि सुरेश्वर ॥ (१६६।२)

एवं स्तुत्वाहम् ईशानं पाद्यम् अर्घ्यं च भक्तितः । (१६७।१)

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा सर्वं तस्मै न्यवेदयम् ॥ (१६७।२)

ततः शीताम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता । (१६८।१)

पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि ॥ (१६८।२)

दुन्दुभिश्च ततो दिव्यस्ताडितो देवकिंकरैः । (१६९।१)

ववौ च मारुतः पुण्यः शुचिगन्धः सुखावहः ॥ (१६९।२)

ततः प्रीतो महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः । (१७०।१)

अब्रवीत् त्रिदशांस्तत्र हर्षयन्न् इव मां तदा ॥ (१७०।२)

पश्यध्वं त्रिदशाः सर्वे उपमन्योर् महात्मनः । (१७१।१)

मयि भक्तिं परां दिव्याम् एकभावाद् अवस्थिताम् ॥ (१७१।२)

एवम् उक्तास्ततः कृष्ण सुरास्ते शूलपाणिना । (१७२।१)

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम् ॥ (१७२।२)

भगवन् देवदेवेश लोकनाथ जगत्पते । (१७३।१)

लभतां सर्वकामेभ्यः फलं त्वत्तो द्विजोत्तमः ॥ (१७३।२)

एवम् उक्तस्ततः शर्वः सुरैर् ब्रह्मादिभिस्तथा । (१७४।१)

आह मां भगवान् ईशः प्रहसन्न् इव शंकरः ॥ (१७४।२)

वत्सोपमन्यो प्रीतो ऽस्मि पश्य मां मुनिपुंगव । (१७५।१)

दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितो ह्यसि ॥ (१७५।२)

अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं प्रीतिमान् अहम् । (१७६।१)

तस्मात् सर्वान् ददाम्यद्य कामांस्तव यथेप्सितान् ॥ (१७६।२)

एवम् उक्तस्य चैवाथ महादेवेन मे विभो । (१७७।१)

हर्षाद् अश्रूण्यवर्तन्त लोमहर्षश्च जायते ॥ (१७७।२)

अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिरा । (१७८।१)

जानुभ्याम् अवनिं गत्वा प्रणम्य च पुनः पुनः ॥ (१७८।२)

अद्य जातो ह्यहं देव अद्य मे सफलं तपः । (१७९।१)

यन्मे साक्षान्महादेवः प्रसन्नस्तिष्ठते ऽग्रतः ॥ (१७९।२)

यं न पश्यन्ति चाराध्य देवा ह्यमितविक्रमम् । (१८०।१)

तम् अहं दृष्टवान् देवं को ऽन्यो धन्यतरो मया ॥ (१८०।२)

एवं ध्यायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम् । (१८१।१)

षड्विंशकम् इति ख्यातं यत् परात्परम् अक्षरम् ॥ (१८१।२)

स एष भगवान् देवः सर्वतत्त्वादिर् अव्ययः । (१८२।१)

सर्वतत्त्वविधानज्ञः प्रधानपुरुषेश्वरः ॥ (१८२।२)

यो ऽसृजद् दक्षिणाद् अङ्गाद् ब्रह्माणं लोकसंभवम् । (१८३।१)

वामपार्श्वात् तथा विष्णुं लोकरक्षार्थम् ईश्वरः । (१८३।२)

युगान्ते चैव सम्प्राप्ते रुद्रम् अङ्गात् सृजत् प्रभुः ॥ (१८३।३)

स रुद्रः संहरन् कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम् । (१८४।१)

कालो भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः ॥ (१८४।२)

एष देवो महादेवो जगत् सृष्ट्वा चराचरम् । (१८५।१)

कल्पान्ते चैव सर्वेषां स्मृतिम् आक्षिप्य तिष्ठति ॥ (१८५।२)

सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवोद्भवः । (१८६।१)

आस्ते सर्वगतो नित्यम् अदृश्यः सर्वदैवतैः ॥ (१८६।२)

यदि देयो वरो मह्यं यदि तुष्टश्च मे प्रभुः । (१८७।१)

भक्तिर् भवतु मे नित्यं शाश्वती त्वयि शंकर ॥ (१८७।२)

अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद् विभो । (१८८।१)

जानीयाम् इति मे बुद्धिस्त्वत्प्रसादात् सुरोत्तम ॥ (१८८।२)

क्षीरोदनं च भुञ्जीयाम् अक्षयं सह बान्धवैः । (१८९।१)

आश्रमे च सदा मह्यं सांनिध्यं परम् अस्तु ते ॥ (१८९।२)

एवम् उक्तः स मां प्राह भगवांल् लोकपूजितः । (१९०।१)

महेश्वरो महातेजाश्चराचरगुरुः प्रभुः ॥ (१९०।२)

अजरश्चामरश्चैव भव दुःखविवर्जितः । (१९१।१)

शीलवान् गुणसम्पन्नः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ॥ (१९१।२)

अक्षयं यौवनं ते ऽस्तु तेजश्चैवानलोपमम् । (१९२।१)

क्षीरोदः सागरश्चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने ॥ (१९२।२)

तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसो निधेः । (१९३।१)

क्षीरोदनं च भुङ्क्ष्व त्वम् अमृतेन समन्वितम् ॥ (१९३।२)

बन्धुभिः सहितः कल्पं ततो माम् उपयास्यसि । (१९४।१)

सांनिध्यम् आश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम ॥ (१९४।२)

तिष्ठ वत्स यथाकामं नोत्कण्ठां कर्तुम् अर्हसि । (१९५।१)

स्मृतः स्मृतश्च ते विप्र सदा दास्यामि दर्शनम् ॥ (१९५।२)

एवम् उक्त्वा स भगवान् सूर्यकोटिसमप्रभः । (१९६।१)

ममेशानो वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ (१९६।२)

एवं दृष्टो मया कृष्ण देवदेवः समाधिना । (१९७।१)

तद् अवाप्तं च मे सर्वं यद् उक्तं तेन धीमता ॥ (१९७।२)

प्रत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान् व्यवस्थितान् । (१९८।१)

ऋषीन् विद्याधरान् यक्षान् गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ (१९८।२)

पश्य वृक्षान्मनोरम्यान् सदा पुष्पफलान्वितान् । (१९९।१)

सर्वर्तुकुसुमैर् युक्तान् स्निग्धपत्रान् सुशाखिनः । (१९९।२)

सर्वम् एतन्महाबाहो दिव्यभावसमन्वितम् ॥ (१९९।३)