वैशंपायन उवाच । (१।१)

तथैव सहदेवो ऽपि धर्मराजेन पूजितः । (१।२)

महत्या सेनया सार्धं प्रययौ दक्षिणां दिशम् ॥ (१।३)

स शूरसेनान् कार्त्स्न्येन पूर्वम् एवाजयत् प्रभुः । (२।१)

मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद् बली ॥ (२।२)

अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे । (३।१)

जिगाय करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशयत् ॥ (३।२)

सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम् । (४।१)

तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजयत् स पटच्चरान् ॥ (४।२)

निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा । (५।१)

तरसा व्यजयद् धीमाञ् श्रेणिमन्तं च पार्थिवम् ॥ (५।२)

नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजम् उपाद्रवत् । (६।१)

प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम् ॥ (६।२)

ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम् । (७।१)

ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा ॥ (७।२)

चक्रे तत्र स संग्रामं सह भोजेन भारत । (८।१)

स तम् आजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ ॥ (८।२)

करांस्तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च । (९।१)

ततस्तैर् एव सहितो नर्मदाम् अभितो ययौ ॥ (९।२)

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ । (१०।१)

जिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान् ॥ (१०।२)

ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ । (११।१)

तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः ॥ (११।२)

पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान् । (१२।१)

ततो ऽस्य सुमहद् युद्धम् आसीद् भीरुभयंकरम् ॥ (१२।२)

सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयाय च । (१३।१)

चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान् हव्यवाहनः ॥ (१३।२)

ततो हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च । (१४।१)

प्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा ॥ (१४।२)

ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः । (१५।१)

नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तो ऽभूज्जनमेजय ॥ (१५।२)

जनमेजय उवाच । (१६।१)

किमर्थं भगवान् अग्निः प्रत्यमित्रो ऽभवद् युधि । (१६।२)

सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज ॥ (१६।३)

वैशंपायन उवाच । (१७।१)

तत्र माहिष्मतीवासी भगवान् हव्यवाहनः । (१७।२)

श्रूयते निगृहीतो वै पुरस्तात् पारदारिकः ॥ (१७।३)

नीलस्य राज्ञः पूर्वेषाम् उपनीतश्च सो ऽभवत् । (१८।१)

तदा ब्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छया ॥ (१८।२)

तं तु राजा यथाशास्त्रम् अन्वशाद् धार्मिकस्तदा । (१९।१)

प्रजज्वाल ततः कोपाद् भगवान् हव्यवाहनः ॥ (१९।२)

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम् । (२०।१)

चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः ॥ (२०।२)

वरेण छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः । (२१।१)

अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः ॥ (२१।२)

ततः प्रभृति ये केचिद् अज्ञानात् तां पुरीं नृपाः । (२२।१)

जिगीषन्ति बलाद् राजंस्ते दह्यन्तीह वह्निना ॥ (२२।२)

तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह । (२३।१)

बभूवुर् अनभिग्राह्या योषितश्छन्दतः किल ॥ (२३।२)

एवम् अग्निर् वरं प्रादात् स्त्रीणाम् अप्रतिवारणे । (२४।१)

स्वैरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्युत ॥ (२४।२)

वर्जयन्ति च राजानस्तद् राष्ट्रं पुरुषोत्तम । (२५।१)

भयाद् अग्नेर् महाराज तदा प्रभृति सर्वदा ॥ (२५।२)

सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम् । (२६।१)

परीतम् अग्निना राजन्न् आकम्पत यथा गिरिः ॥ (२६।२)

उपस्पृश्य शुचिर् भूत्वा सो ऽब्रवीत् पावकं ततः । (२७।१)

त्वदर्थो ऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमो ऽस्तु ते ॥ (२७।२)

मुखं त्वम् असि देवानां यज्ञस्त्वम् असि पावक । (२८।१)

पावनात् पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः ॥ (२८।२)

वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्ततो ह्यसि । (२९।१)

यज्ञविघ्नम् इमं कर्तुं नार्हस्त्वं हव्यवाहन ॥ (२९।२)

एवम् उक्त्वा तु माद्रेयः कुशैर् आस्तीर्य मेदिनीम् । (३०।१)

विधिवत् पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत् ॥ (३०।२)

प्रमुखे सर्वसैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारत । (३१।१)

न चैनम् अत्यगाद् वह्निर् वेलाम् इव महोदधिः ॥ (३१।२)

तम् अभ्येत्य शनैर् वह्निर् उवाच कुरुनन्दनम् । (३२।१)

सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वम् इदं वचः ॥ (३२।२)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मया । (३३।१)

वेद्मि सर्वम् अभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च ॥ (३३।२)

मया तु रक्षितव्येयं पुरी भरतसत्तम । (३४।१)

यावद् राज्ञो ऽस्य नीलस्य कुलवंशधरा इति । (३४।२)

ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव ॥ (३४।३)

तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसानतः । (३५।१)

पूजयामास माद्रेयः पावकं पुरुषर्षभः ॥ (३५।२)

पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाभ्ययात् तदा । (३६।१)

सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम् ॥ (३६।२)

प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम् । (३७।१)

माद्रीसुतस्ततः प्रायाद् विजयी दक्षिणां दिशम् ॥ (३७।२)

त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानम् अमितौजसम् । (३८।१)

निजग्राह महाबाहुस्तरसा पोतनेश्वरम् ॥ (३८।२)

आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततः । (३९।१)

वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा ॥ (३९।२)

सुराष्ट्रविषयस्थश्च प्रेषयामास रुक्मिणे । (४०।१)

राज्ञे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते ॥ (४०।२)

भीष्मकाय स धर्मात्मा साक्षाद् इन्द्रसखाय वै । (४१।१)

स चास्य ससुतो राजन् प्रतिजग्राह शासनम् ॥ (४१।२)

प्रीतिपूर्वं महाबाहुर् वासुदेवम् अवेक्ष्य च । (४२।१)

ततः स रत्नान्यादाय पुनः प्रायाद् युधां पतिः ॥ (४२।२)

ततः शूर्पारकं चैव गणं चोपकृताह्वयम् । (४३।१)

वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महाबलः ॥ (४३।२)

सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छयोनिजान् । (४४।१)

निषादान् पुरुषादांश्च कर्णप्रावरणान् अपि ॥ (४४।२)

ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसयोनयः । (४५।१)

कृत्स्नं कोल्लगिरिं चैव मुरचीपत्तनं तथा ॥ (४५।२)

द्वीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथा । (४६।१)

तिमिंगिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः ॥ (४६।२)

एकपादांश्च पुरुषान् केवलान् वनवासिनः । (४७।१)

नगरीं संजयन्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम् । (४७।२)

दूतैर् एव वशे चक्रे करं चैनान् अदापयत् ॥ (४७।३)

पाण्ड्यांश्च द्रविडांश्चैव सहितांश्चोड्रकेरलैः । (४८।१)

अन्ध्रांस्तलवनांश्चैव कलिङ्गान् ओष्ट्रकर्णिकान् ॥ (४८।२)

अन्ताखीं चैव रोमां च यवनानां पुरं तथा । (४९।१)

दूतैर् एव वशे चक्रे करं चैनान् अदापयत् ॥ (४९।२)

भरुकच्छं गतो धीमान् दूतान्माद्रवतीसुतः । (५०।१)

प्रेषयामास राजेन्द्र पौलस्त्याय महात्मने । (५०।२)

विभीषणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वम् अरिंदमः ॥ (५०।३)

स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम् । (५१।१)

तच्च कालकृतं धीमान् अन्वमन्यत स प्रभुः ॥ (५१।२)

ततः संप्रेषयामास रत्नानि विविधानि च । (५२।१)

चन्दनागुरुमुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ (५२।२)

वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान् । (५३।१)

न्यवर्तत ततो धीमान् सहदेवः प्रतापवान् ॥ (५३।२)

एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च । (५४।१)

करदान् पार्थिवान् कृत्वा प्रत्यागच्छद् अरिंदमः ॥ (५४।२)

धर्मराजाय तत् सर्वं निवेद्य भरतर्षभ । (५५।१)

कृतकर्मा सुखं राजन्न् उवास जनमेजय ॥ (५५।२)