वासुदेव उवाच । (१।१)

शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत् परिश्रुतम् । (१।२)

महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च ॥ (१।३)

यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः । (२।१)

उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः ॥ (२।२)

जह्नोर् अजह्नुस् तनयो बल्लवस्तस्य चात्मजः । (३।१)

कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपतिः ॥ (३।२)

उग्रं तपः समातिष्ठत् सहस्राक्षसमो भुवि । (४।१)

पुत्रं लभेयम् अजितं त्रिलोकेश्वरम् इत्युत ॥ (४।२)

तम् उग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः । (५।१)

समर्थः पुत्रजनने स्वयम् एवैत्य भारत ॥ (५।२)

पुत्रत्वम् अगमद् राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः । (६।१)

गाधिर् नामाभवत् पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ॥ (६।२)

तस्य कन्याभवद् राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो । (७।१)

तां गाधिः कविपुत्राय सोर्चीकाय ददौ प्रभुः ॥ (७।२)

ततः प्रीतस्तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन । (८।१)

पुत्रार्थे श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च ॥ (८।२)

आहूय चाह तां भार्याम् ऋचीको भार्गवस्तदा । (९।१)

उपयोज्यश्चरुर् अयं त्वया मात्राप्ययं तव ॥ (९।२)

तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः । (१०।१)

अजय्यः क्षत्रियैर् लोके क्षत्रियर्षभसूदनः ॥ (१०।२)

तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोऽन्वितम् । (११।१)

शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुर् एष विधास्यति ॥ (११।२)

इत्येवम् उक्त्वा तां भार्याम् ऋचीको भृगुनन्दनः । (१२।१)

तपस्यभिरतो धीमाञ् जगामारण्यम् एव ह ॥ (१२।२)

एतस्मिन् एव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः । (१३।१)

गाधिः सदारः सम्प्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति ॥ (१३।२)

चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन् सत्यवती तदा । (१४।१)

भर्तुर् वाक्याद् अथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा न्यवेदयत् ॥ (१४।२)

माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ । (१५।१)

तस्याश्चरुम् अथाज्ञातम् आत्मसंस्थं चकार ह ॥ (१५।२)

अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा । (१६।१)

धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम् ॥ (१६।२)

ताम् ऋचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन वै ततः । (१७।१)

अब्रवीद् राजशार्दूल स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् ॥ (१७।२)

मात्रासि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना । (१८।१)

जनिष्यते हि ते पुत्रः क्रूरकर्मा महाबलः ॥ (१८।२)

जनिष्यते हि ते भ्राता ब्रह्मभूतस्तपोधनः । (१९।१)

विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ॥ (१९।२)

सैवम् उक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा । (२०।१)

पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीद् इदम् ॥ (२०।२)

नार्हो ऽसि भगवन्न् अद्य वक्तुम् एवंविधं वचः । (२१।१)

ब्राह्मणापसदं पुत्रं प्राप्स्यसीति महामुने ॥ (२१।२)

ऋचीक उवाच । (२२।१)

नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि । (२२।२)

उग्रकर्मा भवेत् पुत्रश्चरुर् माता च कारणम् ॥ (२२।३)

सत्यवत्युवाच । (२३।१)

इच्छंल् लोकान् अपि मुने सृजेथाः किं पुनर् मम । (२३।२)

शमात्मकम् ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥ (२३।३)

ऋचीक उवाच । (२४।१)

नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः । (२४।२)

किम् उताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने ॥ (२४।३)

सत्यवत्युवाच । (२५।१)

कामम् एवं भवेत् पौत्रो ममेह तव चैव ह । (२५।२)

शमात्मकम् ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥ (२५।३)

ऋचीक उवाच । (२६।१)

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि । (२६।२)

यथा त्वयोक्तं तु वचस्तथा भद्रे भविष्यति ॥ (२६।३)

वासुदेव उवाच । (२७।१)

ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् । (२७।२)

तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम् ॥ (२७।३)

विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः । (२८।१)

प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम् ॥ (२८।२)

आर्चीको जनयामास जमदग्निः सुदारुणम् । (२९।१)

सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम् । (२९।२)

रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तम् इव पावकम् ॥ (२९।३)

एतस्मिन् एव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली । (३०।१)

अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयान्वयः ॥ (३०।२)

ददाह पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम् । (३१।१)

स्वबाह्वस्त्रबलेनाजौ धर्मेण परमेण च ॥ (३१।२)

तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश्चित्रभानुना । (३२।१)

सहस्रबाहुर् विक्रान्तः प्रादाद् भिक्षाम् अथाग्नये ॥ (३२।२)

ग्रामान् पुराणि घोषांश्च पत्तनानि च वीर्यवान् । (३३।१)

जज्वाल तस्य बाणैस्तु चित्रभानुर् दिधक्षया ॥ (३३।२)

स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेन महातपाः । (३४।१)

ददाह कार्तवीर्यस्य शैलान् अथ वनानि च ॥ (३४।२)

स शून्यम् आश्रमारण्यं वरुणस्यात्मजस्य तत् । (३५।१)

ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः ॥ (३५।२)

आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनम् अच्युत । (३६।१)

दग्धे ऽऽश्रमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान् ॥ (३६।२)

त्वया न वर्जितं मोहाद् यस्माद् वनम् इदं मम । (३७।१)

दग्धं तस्माद् रणे रामो बाहूंस्ते छेत्स्यते ऽर्जुन ॥ (३७।२)

अर्जुनस्तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः । (३८।१)

ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत ॥ (३८।२)

तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन् पितुर् वधे । (३९।१)

निमित्तम् अवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा ॥ (३९।२)

जमदग्निधेन्वास्ते वत्सम् आनिन्युर् भरतर्षभ । (४०।१)

अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः ॥ (४०।२)

ततो ऽर्जुनस्य बाहूंस्तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः । (४१।१)

तं रुवन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वम् आश्रमम् । (४१।२)

प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषाम् अन्तःपुरात् प्रभुः ॥ (४१।३)

अर्जुनस्य सुतास्ते तु सम्भूयाबुद्धयस्तदा । (४२।१)

गत्वाश्रमम् असंबुद्धं जमदग्नेर् महात्मनः ॥ (४२।२)

अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप । (४३।१)

समित्कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः ॥ (४३।२)

ततः पितृवधामर्षाद् रामः परममन्युमान् । (४४।१)

निःक्षत्रियां प्रतिश्रुत्य महीं शस्त्रम् अगृह्णत ॥ (४४।२)

ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान् । (४५।१)

विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान् पौत्रांश्च सर्वशः ॥ (४५।२)

स हैहयसहस्राणि हत्वा परममन्युमान् । (४६।१)

चकार भार्गवो राजन्महीं शोणितकर्दमाम् ॥ (४६।२)

स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् । (४७।१)

कृपया परयाविष्टो वनम् एव जगाम ह ॥ (४७।२)

ततो वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषुचित् । (४८।१)

क्षोभं सम्प्राप्तवांस्तीव्रं प्रकृत्या कोपनः प्रभुः ॥ (४८।२)

विश्वामित्रस्य पौत्रस्तु रैभ्यपुत्रो महातपाः । (४९।१)

परावसुर् महाराज क्षिप्त्वाह जनसंसदि ॥ (४९।२)

ये ते ययातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः । (५०।१)

प्रतर्दनप्रभृतयो राम किं क्षत्रिया न ते ॥ (५०।२)

मिथ्याप्रतिज्ञो राम त्वं कत्थसे जनसंसदि । (५१।१)

भयात् क्षत्रियवीराणां पर्वतं समुपाश्रितः ॥ (५१।२)

स पुनः क्षत्रियशतैः पृथिवीम् अनुसंतताम् । (५२।१)

परावसोस्तदा श्रुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः ॥ (५२।२)

ततो ये क्षत्रिया राजञ् शतशस्तेन जीविताः । (५३।१)

ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयो ऽभवन् ॥ (५३।२)

स पुनस्ताञ् जघानाशु बालान् अपि नराधिप । (५४।१)

गर्भस्थैस्तु मही व्याप्ता पुनर् एवाभवत् तदा ॥ (५४।२)

जातं जातं स गर्भं तु पुनर् एव जघान ह । (५५।१)

अरक्षंश्च सुतान् कांश्चित् तदा क्षत्रिययोषितः ॥ (५५।२)

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः । (५६।१)

दक्षिणाम् अश्वमेधान्ते कश्यपायाददत् ततः ॥ (५६।२)

क्षत्रियाणां तु शेषार्थं करेणोद्दिश्य कश्यपः । (५७।१)

स्रुक्प्रग्रहवता राजञ् श्रीमान् वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥ (५७।२)

गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने । (५८।१)

न ते मद्विषये राम वस्तव्यम् इह कर्हिचित् ॥ (५८।२)

ततः शूर्पारकं देशं सागरस्तस्य निर्ममे । (५९।१)

संत्रासाज्जामदग्न्यस्य सो ऽपरान्तं महीतलम् ॥ (५९।२)

कश्यपस्तु महाराज प्रतिगृह्य महीम् इमाम् । (६०।१)

कृत्वा ब्राह्मणसंस्थां वै प्रविवेश महावनम् ॥ (६०।२)

ततः शूद्राश्च वैश्याश्च यथास्वैरप्रचारिणः । (६१।१)

अवर्तन्त द्विजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ ॥ (६१।२)

अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः । (६२।१)

बाध्यन्ते न च वित्तेषु प्रभुत्वम् इह कस्यचित् ॥ (६२।२)

ततः कालेन पृथिवी प्रविवेश रसातलम् । (६३।१)

अरक्ष्यमाणा विधिवत् क्षत्रियैर् धर्मरक्षिभिः ॥ (६३।२)

ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः । (६४।१)

निमज्जन्तीं तदा राजंस्तेनोर्वीति मही स्मृता ॥ (६४।२)

रक्षिणश्च समुद्दिश्य प्रायाचत् पृथिवी तदा । (६५।१)

प्रसाद्य कश्यपं देवी क्षत्रियान् बाहुशालिनः ॥ (६५।२)

सन्ति ब्रह्मन्मया गुप्ता नृषु क्षत्रियपुंगवाः । (६६।१)

हैहयानां कुले जातास्ते संरक्षन्तु मां मुने ॥ (६६।२)

अस्ति पौरवदायादो विडूरथसुतः प्रभो । (६७।१)

ऋक्षैः संवर्धितो विप्र ऋक्षवत्येव पर्वते ॥ (६७।२)

तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा । (६८।१)

पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः ॥ (६८।२)

सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद्धि सः । (६९।१)

सर्वकर्मेत्यभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ (६९।२)

शिबेः पुत्रो महातेजा गोपतिर् नाम नामतः । (७०।१)

वने संरक्षितो गोभिः सो ऽभिरक्षतु मां मुने ॥ (७०।२)

प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु वत्सो नाम महायशाः । (७१।१)

वत्सैः संवर्धितो गोष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ (७१।२)

दधिवाहनपौत्रस्तु पुत्रो दिविरथस्य ह । (७२।१)

अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूले ऽभिरक्षितः ॥ (७२।२)

बृहद्रथो महाबाहुर् भुवि भूतिपुरस्कृतः । (७३।१)

गोलाङ्गूलैर् महाभागो गृध्रकूटे ऽभिरक्षितः ॥ (७३।२)

मरुत्तस्यान्ववाये तु क्षत्रियास्तुर्वसोस्त्रयः । (७४।१)

मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः ॥ (७४।२)

एते क्षत्रियदायादास्तत्र तत्र परिश्रुताः । (७५।१)

सम्यङ् माम् अभिरक्षन्तु ततः स्थास्यामि निश्चला ॥ (७५।२)

एतेषां पितरश्चैव तथैव च पितामहाः । (७६।१)

मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥ (७६।२)

तेषाम् अपचितिश्चैव मया कार्या न संशयः । (७७।१)

न ह्यहं कामये नित्यम् अविक्रान्तेन रक्षणम् ॥ (७७।२)

ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस्तान् समानीय कश्यपः । (७८।१)

अभ्यषिञ्चन्महीपालान् क्षत्रियान् वीर्यसंमतान् ॥ (७८।२)

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः । (७९।१)

एवम् एतत् पुरा वृत्तं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ॥ (७९।२)

वैशंपायन उवाच । (८०।१)

एवं ब्रुवन्न् एव यदुप्रवीरो युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम् । (८०।२)

रथेन तेनाशु ययौ यथार्को विशन् प्रभाभिर् भगवांस्त्रिलोकम् ॥ (८०।३)