MBh, 3, 209
Select a line for its word-by-word analysis.
बृहस्पतेश् चान्द्रमसी भार्याभूद् या यशस्विनी । (१।२)
bṛhaspateś cāndramasī bhāryābhūd yā yaśasvinī |
अग्नीन् साजनयत् पुण्यान् षडेकां चापि पुत्रिकाम् ॥ (१।३)
agnīn sājanayat puṇyān ṣaḍekāṃ cāpi putrikām ||
सो ऽग्निर् बृहस्पतेः पुत्रः शंयुर् नाम महाप्रभः ॥ (२।२)
so 'gnir bṛhaspateḥ putraḥ śaṃyur nāma mahāprabhaḥ ||
चातुर्मास्येषु यस्येष्ट्याम् अश्वमेधे ऽग्रजः पशुः । (३।१)
cāturmāsyeṣu yasyeṣṭyām aśvamedhe 'grajaḥ paśuḥ |
दीप्तो ज्वालैर् अनेकाभैर् अग्निर् एको ऽथ वीर्यवान् ॥ (३।२)
dīpto jvālair anekābhair agnir eko 'tha vīryavān ||
शंयोर् अप्रतिमा भार्या सत्या सत्या च धर्मजा । (४।१)
śaṃyor apratimā bhāryā satyā satyā ca dharmajā |
अग्निस् तस्य सुतो दीप्तस् तिस्रः कन्याश् च सुव्रताः ॥ (४।२)
agnis tasya suto dīptas tisraḥ kanyāś ca suvratāḥ ||
प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते यो ऽग्निर् अध्वरे । (५।१)
prathamenājyabhāgena pūjyate yo 'gnir adhvare |
अग्निस् तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते ॥ (५।२)
agnis tasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate ||
पौर्णमास्येषु सर्वेषु हविषाज्यं स्रुवोद्यतम् । (६।१)
paurṇamāsyeṣu sarveṣu haviṣājyaṃ sruvodyatam |
भरतो नामतः सो ऽग्निर् द्वितीयः शंयुतः सुतः ॥ (६।२)
bharato nāmataḥ so 'gnir dvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ ||
तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरतः पतिः । (७।१)
tisraḥ kanyā bhavantyanyā yāsāṃ sa bharataḥ patiḥ |
भरतस् तु सुतस् तस्य भरत्येका च पुत्रिका ॥ (७।२)
bharatas tu sutas tasya bharatyekā ca putrikā ||
भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः । (९।१)
bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraśca piṇḍadaḥ |
प्राहुर् आज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः ॥ (९।२)
prāhur ājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ ||
रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते ॥ (१०।२)
rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate ||
सरय्वां जनयत् सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत् । (११।१)
sarayvāṃ janayat siddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot |
आग्नेयम् आनयन् नित्यम् आह्वानेष्वेष कथ्यते ॥ (११।२)
āgneyam ānayan nityam āhvāneṣveṣa kathyate ||
यस् तु न च्यवते नित्यं यशसा वर्चसा श्रिया । (१२।१)
yas tu na cyavate nityaṃ yaśasā varcasā śriyā |
अग्निर् निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम् ॥ (१२।२)
agnir niścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam ||
विपाप्मा कलुषैर् मुक्तो विशुद्धश् चार्चिषा ज्वलन् । (१३।१)
vipāpmā kaluṣair mukto viśuddhaś cārciṣā jvalan |
विपापो ऽग्निः सुतस् तस्य सत्यः समयकर्मसु ॥ (१३।२)
vipāpo 'gniḥ sutas tasya satyaḥ samayakarmasu ||
आक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम् । (१४।१)
ākrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim |
अग्निः स निष्कृतिर् नाम शोभयत्यभिसेवितः ॥ (१४।२)
agniḥ sa niṣkṛtir nāma śobhayatyabhisevitaḥ ||
तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः स रुजस्करः ॥ (१५।२)
tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sa rujaskaraḥ ||
यस् तु विश्वस्य जगतो बुद्धिम् आक्रम्य तिष्ठति । (१६।१)
yas tu viśvasya jagato buddhim ākramya tiṣṭhati |
तं प्राहुर् अध्यात्मविदो विश्वजिन् नाम पावकम् ॥ (१६।२)
taṃ prāhur adhyātmavido viśvajin nāma pāvakam ||
अन्तराग्निः श्रितो यो हि भुक्तं पचति देहिनाम् । (१७।१)
antarāgniḥ śrito yo hi bhuktaṃ pacati dehinām |
स यज्ञे विश्वभुङ् नाम सर्वलोकेषु भारत ॥ (१७।२)
sa yajñe viśvabhuṅ nāma sarvalokeṣu bhārata ||
ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम् ॥ (१८।२)
brāhmaṇāḥ pūjayantyenaṃ pākayajñeṣu pāvakam ||
प्रथितो गोपतिर् नाम नदी यस्याभवत् प्रिया । (१९।१)
prathito gopatir nāma nadī yasyābhavat priyā |
तस्मिन् सर्वाणि कर्माणि क्रियन्ते कर्मकर्तृभिः ॥ (१९।२)
tasmin sarvāṇi karmāṇi kriyante karmakartṛbhiḥ ||
वडवामुखः पिबत्यम्भो यो ऽसौ परमदारुणः । (२०।१)
vaḍavāmukhaḥ pibatyambho yo 'sau paramadāruṇaḥ |
ऊर्ध्वभाग् ऊर्ध्वभाङ् नाम कविः प्राणाश्रितस् तु सः ॥ (२०।२)
ūrdhvabhāg ūrdhvabhāṅ nāma kaviḥ prāṇāśritas tu saḥ ||
उदग्द्वारं हविर् यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते । (२१।१)
udagdvāraṃ havir yasya gṛhe nityaṃ pradīyate |
ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत् परमः स्मृतः ॥ (२१।२)
tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛt paramaḥ smṛtaḥ ||
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर् भवति पावकः । (२२।१)
yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyur bhavati pāvakaḥ |
क्रोधस्य तु रसो जज्ञे मन्यती चाथ पुत्रिका । (२२।२)
krodhasya tu raso jajñe manyatī cātha putrikā |
स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति ॥ (२२।३)
svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati ||
अतुल्यत्वात् कृतो देवैर् नाम्ना कामस् तु पावकः ॥ (२३।२)
atulyatvāt kṛto devair nāmnā kāmas tu pāvakaḥ ||
संहर्षाद् धारयन् क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः । (२४।१)
saṃharṣād dhārayan krodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ |
उक्थो नाम महाभाग त्रिभिर् उक्थैर् अभिष्टुतः । (२५।१)
uktho nāma mahābhāga tribhir ukthair abhiṣṭutaḥ |
महावाचं त्वजनयत् सकामाश्वं हि यं विदुः ॥ (२५।२)
mahāvācaṃ tvajanayat sakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.