युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

धर्मम् अर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत । (१।२)

कस्य लाभो विशिष्टो ऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

कुण्डधारेण यत् प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा ॥ (२।३)

अधनो ब्राह्मणः कश्चित् कामाद् धर्मम् अवैक्षत । (३।१)

यज्ञार्थं स ततो ऽर्थार्थी तपो ऽतप्यत दारुणम् ॥ (३।२)

स निश्चयम् अथो कृत्वा पूजयामास देवताः । (४।१)

भक्त्या न चैवाध्यगच्छद् धनं सम्पूज्य देवताः ॥ (४।२)

ततश्चिन्तां पुनः प्राप्तः कतमद् दैवतं नु तत् । (५।१)

यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैर् अजडीकृतम् ॥ (५।२)

अथ सौम्येन वपुषा देवानुचरम् अन्तिके । (६।१)

प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारम् अवस्थितम् ॥ (६।२)

दृष्ट्वैव तं महात्मानं तस्य भक्तिर् अजायत । (७।१)

अयं मे धास्यति श्रेयो वपुर् एतद्धि तादृशम् ॥ (७।२)

संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर् मानुषैर् वृतः । (८।१)

एष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रम् एव च ॥ (८।२)

ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैर् उच्चावचैर् अपि । (९।१)

बलिभिर् विविधैश्चापि पूजयामास तं द्विजः ॥ (९।२)

ततः स्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा । (१०।१)

तस्योपकारे नियताम् इमां वाचम् उवाच ह ॥ (१०।२)

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा । (११।१)

निष्कृतिर् विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ (११।२)

आशायास्तनयो ऽधर्मः क्रोधो ऽसूयासुतः स्मृतः । (१२।१)

पुत्रो लोभो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजाम् ॥ (१२।२)

ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा । (१३।१)

अपश्यत् सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा ॥ (१३।२)

शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः । (१४।१)

शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनम् अपश्यत ॥ (१४।२)

मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम् । (१५।१)

अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर ॥ (१५।२)

तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च । (१६।१)

शुभैः कर्मभिर् आरब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च ॥ (१६।२)

पश्यताम् अथ यक्षाणां कुण्डधारो महाद्युतिः । (१७।१)

निष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ ॥ (१७।२)

ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महायशाः । (१८।१)

उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किम् इष्यते ॥ (१८।२)

कुण्डधार उवाच । (१९।१)

यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तो ऽयं ब्राह्मणो मम । (१९।२)

अस्यानुग्रहम् इच्छामि कृतं किंचित् सुखोदयम् ॥ (१९।३)

भीष्म उवाच । (२०।१)

ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर् वचनम् अब्रवीत् । (२०।२)

देवानाम् एव वचनात् कुण्डधारं महाद्युतिम् ॥ (२०।३)

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकार्यः सुखी भव । (२१।१)

यावद् धनं प्रार्थयते ब्राह्मणो ऽयं सखा तव । (२१।२)

देवानां शासनात् तावद् असंख्येयं ददाम्यहम् ॥ (२१।३)

विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलम् अध्रुवम् । (२२।१)

तपसे मतिम् आधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः ॥ (२२।२)

कुण्डधार उवाच । (२३।१)

नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद । (२३।२)

अन्यम् एवाहम् इच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम् ॥ (२३।३)

पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद् वा धनसंचयम् । (२४।१)

भक्ताय नाहम् इच्छामि भवेद् एष तु धार्मिकः ॥ (२४।२)

धर्मे ऽस्य रमतां बुद्धिर् धर्मं चैवोपजीवतु । (२५।१)

धर्मप्रधानो भवतु ममैषो ऽनुग्रहो मतः ॥ (२५।२)

मणिभद्र उवाच । (२६।१)

यदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च । (२६।२)

फलान्येवायम् अश्नातु कायक्लेशविवर्जितः ॥ (२६।३)

भीष्म उवाच । (२७।१)

ततस्तद् एव बहुशः कुण्डधारो महायशाः । (२७।२)

अभ्यासम् अकरोद् धर्मे ततस्तुष्टास्य देवताः ॥ (२७।३)

मणिभद्र उवाच । (२८।१)

प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च । (२८।२)

भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधास्यते मतिः ॥ (२८।३)

भीष्म उवाच । (२९।१)

ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर । (२९।२)

ईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरम् अन्यैः सुदुर्लभम् ॥ (२९।३)

ततो ऽपश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तमः । (३०।१)

पार्श्वतो ऽभ्यागतो न्यस्तान्यथ निर्वेदम् आगतः ॥ (३०।२)

ब्राह्मण उवाच । (३१।१)

अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम् । (३१।२)

गच्छामि वनम् एवाहं वरं धर्मेण जीवितुम् ॥ (३१।३)

भीष्म उवाच । (३२।१)

निर्वेदाद् देवतानां च प्रसादात् स द्विजोत्तमः । (३२।२)

वनं प्रविश्य सुमहत् तप आरब्धवांस्तदा ॥ (३२।३)

देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः । (३३।१)

धर्मे चापि महाराज रतिर् अस्याभ्यजायत ॥ (३३।२)

त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारो ऽभवद् द्विजः । (३४।१)

पर्णं त्यक्त्वा जलाहारस्तदासीद् द्विजसत्तमः ॥ (३४।२)

वायुभक्षस्ततः पश्चाद् बहून् वर्षगणान् अभूत् । (३५।१)

न चास्य क्षीयते प्राणस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (३५।२)

धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः । (३६।१)

कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिर् अजायत ॥ (३६।२)

तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद् यदि दद्यां महद् धनम् । (३७।१)

तुष्टः कस्मैचिद् एवाहं न मिथ्या वाग् भवेन्मम ॥ (३७।२)

ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपः । (३८।१)

भूयश्चाचिन्तयत् सिद्धो यत् परं सो ऽभ्यपद्यत ॥ (३८।२)

यदि दद्याम् अहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित् । (३९।१)

स भवेद् अचिराद् राजा न मिथ्या वाग् भवेन्मम ॥ (३९।२)

तस्य साक्षात् कुण्डधारो दर्शयामास भारत । (४०।१)

ब्राह्मणस्य तपोयोगात् सौहृदेनाभिचोदितः ॥ (४०।२)

समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि । (४१।१)

ब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप ॥ (४१।२)

ततो ऽब्रवीत् कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुर् उत्तमम् । (४२।१)

पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चावेक्ष चक्षुषा ॥ (४२।२)

ततो राज्ञां सहस्राणि मग्नानि निरये तदा । (४३।१)

दूराद् अपश्यद् विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा ॥ (४३।२)

कुण्डधार उवाच । (४४।१)

मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखम् आप्नुयाः । (४४।२)

कृतं मया भवेत् किं ते कश्च ते ऽनुग्रहो भवेत् ॥ (४४।३)

पश्य पश्य च भूयस्त्वं कामान् इच्छेत् कथं नरः । (४५।१)

स्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः ॥ (४५।२)

भीष्म उवाच । (४६।१)

ततो ऽपश्यत् स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम् । (४६।२)

निद्रां तन्द्रीं तथालस्यम् आवृत्य पुरुषान् स्थितान् ॥ (४६।३)

कुण्डधार उवाच । (४७।१)

एतैर् लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद् भयम् । (४७।२)

तथैव देववचनाद् विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः ॥ (४७।३)

न देवैर् अननुज्ञातः कश्चिद् भवति धार्मिकः । (४८।१)

एष शक्तो ऽसि तपसा राज्यं दातुं धनानि च ॥ (४८।२)

भीष्म उवाच । (४९।१)

ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे । (४९।२)

उवाच चैनं धर्मात्मा महान्मे ऽनुग्रहः कृतः ॥ (४९।३)

कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यद् असूयितम् । (५०।१)

मया स्नेहम् अविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुम् अर्हसि ॥ (५०।२)

क्षान्तम् एव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम् । (५१।१)

सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत ॥ (५१।२)

ततः सर्वान् इमांल् लोकान् ब्राह्मणो ऽनुचचार ह । (५२।१)

कुण्डधारप्रसादेन तपसा योजितः पुरा ॥ (५२।२)

विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता । (५३।१)

धर्माच्छक्त्या तथा योगाद् या चैव परमा गतिः ॥ (५३।२)

देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः । (५४।१)

धार्मिकान् पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः ॥ (५४।२)

सुप्रसन्ना हि ते देवा यत् ते धर्मे रता मतिः । (५५।१)

धने सुखकला काचिद् धर्मे तु परमं सुखम् ॥ (५५।२)