महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 51

349 of 1995 · 61 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

बृहदश्व उवाच । (१।१)

bṛhadaśva uvāca

1.2१.२

दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत । (१।२)

damayantī tu tacchrutvā vaco haṃsasya bhārata |

1.3१.३

तदा प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥ (१।३)

tadā prabhṛti na svasthā nalaṃ prati babhūva sā ||

2.1२.१

ततश् चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा । (२।१)

tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā |

2.2२.२

बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥ (२।२)

babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā ||

3.1३.१

ऊर्ध्वदृष्टिर् ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना । (३।१)

ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā |

3.2३.२

न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित् ॥ (३।२)

na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhicit ||

4.1४.१

न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः । (४।१)

na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ |

4.2४.२

ताम् अस्वस्थां तदाकारां सख्यस् ता जज्ञुर् इङ्गितैः ॥ (४।२)

tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ ||

5.1५.१

ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः । (५।१)

tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ |

5.2५.२

न्यवेदयत न स्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर ॥ (५।२)

nyavedayata na svasthāṃ damayantīṃ nareśvara ||

6.1६.१

तच्छ्रुत्वा नृपतिर् भीमो दमयन्तीसखीगणात् । (६।१)

tacchrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt |

6.2६.२

चिन्तयामास तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति ॥ (६।२)

cintayāmāsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati ||

7.1७.१

स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् । (७।१)

sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām |

7.2७.२

अपश्यद् आत्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ (७।२)

apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram ||

8.1८.१

स संनिपातयामास महीपालान् विशां पते । (८।१)

sa saṃnipātayāmāsa mahīpālān viśāṃ pate |

8.2८.२

अनुभूयताम् अयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥ (८।२)

anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho ||

9.1९.१

श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् । (९।१)

śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram |

9.2९.२

अभिजग्मुस् तदा भीमं राजानो भीमशासनात् ॥ (९।२)

abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt ||

10.1१०.१

हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् । (१०।१)

hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām |

10.2१०.२

विचित्रमाल्याभरणैर् बलैर् दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥ (१०।२)

vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||

11.1११.१

एतस्मिन्न् एव काले तु पुराणावृषिसत्तमौ । (११।१)

etasminn eva kāle tu purāṇāvṛṣisattamau |

11.2११.२

अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकम् इतो गतौ ॥ (११।२)

aṭamānau mahātmānāvindralokam ito gatau ||

12.1१२.१

नारदः पर्वतश् चैव महात्मानौ महाव्रतौ । (१२।१)

nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau |

12.2१२.२

देवराजस्य भवनं विविशते सुपूजितौ ॥ (१२।२)

devarājasya bhavanaṃ viviśate supūjitau ||

13.1१३.१

तावर्चित्वा सहस्राक्षस् ततः कुशलम् अव्ययम् । (१३।१)

tāvarcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam |

13.2१३.२

पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥ (१३।२)

papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ ||

14.1१४.१

नारद उवाच । (१४।१)

nārada uvāca

14.2१४.२

आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतम् ईश्वर । (१४।२)

āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara |

14.3१४.३

लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥ (१४।३)

loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho ||

15.1१५.१

बृहदश्व उवाच । (१५।१)

bṛhadaśva uvāca

15.2१५.२

नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा । (१५।२)

nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā |

15.3१५.३

धर्मज्ञाः पृथिवीपालास् त्यक्तजीवितयोधिनः ॥ (१५।३)

dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ ||

16.1१६.१

शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः । (१६।१)

śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchantyaparāṅmukhāḥ |

16.2१६.२

अयं लोको ऽक्षयस् तेषां यथैव मम कामधुक् ॥ (१६।२)

ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk ||

17.1१७.१

क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान् अहम् । (१७।१)

kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham |

17.2१७.२

आगच्छतो महीपालान् अतिथीन् दयितान् मम ॥ (१७।२)

āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama ||

18.1१८.१

एवम् उक्तस् तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत । (१८।१)

evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata |

18.2१८.२

शृणु मे भगवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥ (१८।२)

śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ ||

19.1१९.१

विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता । (१९।१)

vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā |

19.2१९.२

रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥ (१९।२)

rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ ||

20.1२०.१

तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिराद् इव । (२०।१)

tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva |

20.2२०.२

तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश् च सर्वशः ॥ (२०।२)

tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ ||

21.1२१.१

तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः । (२१।१)

tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ |

21.2२१.२

काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥ (२१।२)

kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana ||

22.1२२.१

एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश् च साग्निकाः । (२२।१)

etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ |

22.2२२.२

आजग्मुर् देवराजस्य समीपम् अमरोत्तमाः ॥ (२२।२)

ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ ||

23.1२३.१

ततस्तच्छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् । (२३।१)

tatastacchuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat |

23.2२३.२

श्रुत्वा चैवाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयम् अप्युत ॥ (२३।२)

śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apyuta ||

24.1२४.१

ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः । (२४।१)

tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ |

24.2२४.२

विदर्भान् अभितो जग्मुर् यत्र सर्वे महीक्षितः ॥ (२४।२)

vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ ||

25.1२५.१

नलो ऽपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । (२५।१)

nalo 'pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam |

25.2२५.२

अभ्यगच्छद् अदीनात्मा दमयन्तीम् अनुव्रतः ॥ (२५।२)

abhyagacchad adīnātmā damayantīm anuvrataḥ ||

26.1२६.१

अथ देवाः पथि नलं ददृशुर् भूतले स्थितम् । (२६।१)

atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśur bhūtale sthitam |

26.2२६.२

साक्षाद् इव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसम्पदा ॥ (२६।२)

sākṣād iva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasampadā ||

27.1२७.१

तं दृष्ट्वा लोकपालास् ते भ्राजमानं यथा रविम् । (२७।१)

taṃ dṛṣṭvā lokapālās te bhrājamānaṃ yathā ravim |

27.2२७.२

तस्थुर् विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसम्पदा ॥ (२७।२)

tasthur vigatasaṃkalpā vismitā rūpasampadā ||

28.1२८.१

ततो ऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः । (२८।१)

tato 'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ |

28.2२८.२

अब्रुवन् नैषधं राजन्न् अवतीर्य नभस्तलात् ॥ (२८।२)

abruvan naiṣadhaṃ rājann avatīrya nabhastalāt ||

29.1२९.१

भो भो नैषध राजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् । (२९।१)

bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān |

29.2२९.२

अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ॥ (२९।२)

asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 51

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit