MBh, 3, 51
Select a line for its word-by-word analysis.
तदा प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥ (१।३)
tadā prabhṛti na svasthā nalaṃ prati babhūva sā ||
ऊर्ध्वदृष्टिर् ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना । (३।१)
ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā |
ताम् अस्वस्थां तदाकारां सख्यस् ता जज्ञुर् इङ्गितैः ॥ (४।२)
tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ ||
तच्छ्रुत्वा नृपतिर् भीमो दमयन्तीसखीगणात् । (६।१)
tacchrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt |
चिन्तयामास तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति ॥ (६।२)
cintayāmāsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati ||
स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् । (७।१)
sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām |
अपश्यद् आत्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ (७।२)
apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram ||
श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् । (९।१)
śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram |
विचित्रमाल्याभरणैर् बलैर् दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥ (१०।२)
vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||
तावर्चित्वा सहस्राक्षस् ततः कुशलम् अव्ययम् । (१३।१)
tāvarcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam |
पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥ (१३।२)
papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ ||
लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥ (१४।३)
loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho ||
नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा । (१५।२)
nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā |
धर्मज्ञाः पृथिवीपालास् त्यक्तजीवितयोधिनः ॥ (१५।३)
dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ ||
शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः । (१६।१)
śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchantyaparāṅmukhāḥ |
अयं लोको ऽक्षयस् तेषां यथैव मम कामधुक् ॥ (१६।२)
ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk ||
क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान् अहम् । (१७।१)
kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham |
एवम् उक्तस् तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत । (१८।१)
evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata |
शृणु मे भगवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥ (१८।२)
śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ ||
रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥ (१९।२)
rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ ||
तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिराद् इव । (२०।१)
tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva |
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश् च सर्वशः ॥ (२०।२)
tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ ||
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः । (२१।१)
tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ |
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश् च साग्निकाः । (२२।१)
etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ |
ततस्तच्छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् । (२३।१)
tatastacchuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat |
श्रुत्वा चैवाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयम् अप्युत ॥ (२३।२)
śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apyuta ||
विदर्भान् अभितो जग्मुर् यत्र सर्वे महीक्षितः ॥ (२४।२)
vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ ||
नलो ऽपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । (२५।१)
nalo 'pi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam |
अभ्यगच्छद् अदीनात्मा दमयन्तीम् अनुव्रतः ॥ (२५।२)
abhyagacchad adīnātmā damayantīm anuvrataḥ ||
अथ देवाः पथि नलं ददृशुर् भूतले स्थितम् । (२६।१)
atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśur bhūtale sthitam |
साक्षाद् इव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसम्पदा ॥ (२६।२)
sākṣād iva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasampadā ||
तं दृष्ट्वा लोकपालास् ते भ्राजमानं यथा रविम् । (२७।१)
taṃ dṛṣṭvā lokapālās te bhrājamānaṃ yathā ravim |
तस्थुर् विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसम्पदा ॥ (२७।२)
tasthur vigatasaṃkalpā vismitā rūpasampadā ||
ततो ऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः । (२८।१)
tato 'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ |
अब्रुवन् नैषधं राजन्न् अवतीर्य नभस्तलात् ॥ (२८।२)
abruvan naiṣadhaṃ rājann avatīrya nabhastalāt ||
भो भो नैषध राजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवान् । (२९।१)
bho bho naiṣadha rājendra nala satyavrato bhavān |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.