संजय उवाच । (१।१)

वृषसेनं हतं दृष्ट्वा शोकामर्षसमन्वितः । (१।२)

मुक्त्वा शोकोद्भवं वारि नेत्राभ्यां सहसा वृषः ॥ (१।३)

रथेन कर्णस् तेजस्वी जगामाभिमुखो रिपून् । (२।१)

युद्धायामर्षताम्राक्षः समाहूय धनंजयम् ॥ (२।२)

तौ रथौ सूर्यसंकाशौ वैयाघ्रपरिवारणौ । (३।१)

समेतौ ददृशुस् तत्र द्वाव् इवार्कौ समागतौ ॥ (३।२)

श्वेताश्वौ पुरुषादित्याव् आस्थिताव् अरिमर्दनौ । (४।१)

शुशुभाते महात्मानौ चन्द्रादित्यौ यथा दिवि ॥ (४।२)

तौ दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः सर्वभूतानि मारिष । (५।१)

त्रैलोक्यविजये यत्ताव् इन्द्रवैरोचनाव् इव ॥ (५।२)

रथज्यातलनिर्ह्रादैर् बाणशङ्खरवैर् अपि । (६।१)

तौ रथाव् अभिधावन्तौ समालोक्य महीक्षिताम् ॥ (६।२)

ध्वजौ च दृष्ट्वा संसक्तौ विस्मयः समपद्यत । (७।१)

हस्तिकक्ष्यां च कर्णस्य वानरं च किरीटिनः ॥ (७।२)

तौ रथौ सम्प्रसक्तौ च दृष्ट्वा भारत पार्थिवाः । (८।१)

सिंहनादरवांश् चक्रुः साधुवादांश् च पुष्कलान् ॥ (८।२)

श्रुत्वा तु द्वैरथं ताभ्यां तत्र योधाः समन्ततः । (९।१)

चक्रुर् बाहुवलं चैव तथा चेलवलं महत् ॥ (९।२)

आजग्मुः कुरवस् तत्र वादित्रानुगतास् तदा । (१०।१)

कर्णं प्रहर्षयन्तश् च शङ्खान् दध्मुश् च पुष्कलान् ॥ (१०।२)

तथैव पाण्डवाः सर्वे हर्षयन्तो धनंजयम् । (११।१)

तूर्यशङ्खनिनादेन दिशः सर्वा व्यनादयन् ॥ (११।२)

क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस् तुमुलं सर्वतो ऽभवत् । (१२।१)

बाहुघोषाश् च वीराणां कर्णार्जुनसमागमे ॥ (१२।२)

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ रथस्थौ रथिनां वरौ । (१३।१)

प्रगृहीतमहाचापौ शरशक्तिगदायुधौ ॥ (१३।२)

वर्मिणौ बद्धनिस्त्रिंशौ श्वेताश्वौ शङ्खशोभिनौ । (१४।१)

तूणीरवरसम्पन्नौ द्वाव् अपि स्म सुदर्शनौ ॥ (१४।२)

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गौ समदौ वृषभाव् इव । (१५।१)

आशीविषसमप्रख्यौ यमकालान्तकोपमौ ॥ (१५।२)

इन्द्रवृत्राव् इव क्रुद्धौ सूर्याचन्द्रमसप्रभौ । (१६।१)

महाग्रहाव् इव क्रूरौ युगान्ते समुपस्थितौ ॥ (१६।२)

देवगर्भौ देवसमौ देवतुल्यौ च रूपतः । (१७।१)

समेतौ पुरुषव्याघ्रौ प्रेक्ष्य कर्णधनंजयौ ॥ (१७।२)

उभौ वरायुधधराव् उभौ रणकृतश्रमौ । (१८।१)

उभौ च बाहुशब्देन नादयन्तौ नभस्तलम् ॥ (१८।२)

उभौ विश्रुतकर्माणौ पौरुषेण बलेन च । (१९।१)

उभौ च सदृशौ युद्धे शम्बरामरराजयोः ॥ (१९।२)

कार्तवीर्यसमौ युद्धे तथा दाशरथेः समौ । (२०।१)

विष्णुवीर्यसमौ वीर्ये तथा भवसमौ युधि ॥ (२०।२)

उभौ श्वेतहयौ राजन् रथप्रवरवाहिनौ । (२१।१)

सारथी प्रवरौ चैव तयोर् आस्तां महाबलौ ॥ (२१।२)

तौ तु दृष्ट्वा महाराज राजमानौ महारथौ । (२२।१)

सिद्धचारणसंघानां विस्मयः समपद्यत ॥ (२२।२)

धार्तराष्ट्रास् ततः कर्णं सबला भरतर्षभ । (२३।१)

परिवव्रुर् महात्मानं क्षिप्रम् आहवशोभिनम् ॥ (२३।२)

तथैव पाण्डवा हृष्टा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । (२४।१)

परिवव्रुर् महात्मानं पार्थम् अप्रतिमं युधि ॥ (२४।२)

तावकानां रणे कर्णो ग्लह आसीद् विशां पते । (२५।१)

तथैव पाण्डवेयानां ग्लहः पार्थो ऽभवद् युधि ॥ (२५।२)

त एव सभ्यास् तत्रासन् प्रेक्षकाश् चाभवन् स्म ते । (२६।१)

तत्रैषां ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौ ॥ (२६।२)

ताभ्यां द्यूतं समायत्तं विजयायेतराय वा । (२७।१)

अस्माकं पण्डवानां च स्थितानां रणमूर्धनि ॥ (२७।२)

तौ तु स्थितौ महाराज समरे युद्धशालिनौ । (२८।१)

अन्योन्यं प्रतिसंरब्धाव् अन्योन्यस्य जयैषिणौ ॥ (२८।२)

ताव् उभौ प्रजिहीर्षेताम् इन्द्रवृत्राव् इवाभितः । (२९।१)

भीमरूपधराव् आस्तां महाधूमाव् इव ग्रहौ ॥ (२९।२)

ततो ऽन्तरिक्षे साक्षेपा विवादा भरतर्षभ । (३०।१)

मिथो भेदाश् च भूतानाम् आसन् कर्णार्जुनान्तरे । (३०।२)

व्याश्रयन्त दिशो भिन्नाः सर्वलोकाश् च मारिष ॥ (३०।३)

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । (३१।१)

प्रतिपक्षग्रहं चक्रुः कर्णार्जुनसमागमे ॥ (३१।२)

द्यौर् आसीत् कर्णतो व्यग्रा सनक्षत्रा विशां पते । (३२।१)

भूमिर् विशाला पार्थस्य माता पुत्रस्य भारत ॥ (३२।२)

सरितः सागराश् चैव गिरयश् च नरोत्तम । (३३।१)

वृक्षाश् चौषधयस् तत्र व्याश्रयन्त किरीटिनम् ॥ (३३।२)

असुरा यातुधानाश् च गुह्यकाश् च परंतप । (३४।१)

कर्णतः समपद्यन्त खेचराणि वयांसि च ॥ (३४।२)

रत्नानि निधयः सर्वे वेदाश् चाख्यानपञ्चमाः । (३५।१)

सोपवेदोपनिषदः सरहस्याः ससंग्रहाः ॥ (३५।२)

वासुकिश् चित्रसेनश् च तक्षकश् चोपतक्षकः । (३६।१)

पर्वताश् च तथा सर्वे काद्रवेयाश् च सान्वयाः । (३६।२)

विषवन्तो महारोषा नागाश् चार्जुनतो ऽभवन् ॥ (३६।३)

ऐरावताः सौरभेया वैशालेयाश् च भोगिनः । (३७।१)

एते ऽभवन्न् अर्जुनतः क्षुद्रसर्पास् तु कर्णतः ॥ (३७।२)

ईहामृगा व्याडमृगा मङ्गल्याश् च मृगद्विजाः । (३८।१)

पार्थस्य विजयं राजन् सर्व एवाभिसंश्रिताः ॥ (३८।२)

वसवो मरुतः साध्या रुद्रा विश्वे ऽश्विनौ तथा । (३९।१)

अग्निर् इन्द्रश् च सोमश् च पवनश् च दिशो दश । (३९।२)

धनंजयम् उपाजग्मुर् आदित्याः कर्णतो ऽभवन् ॥ (३९।३)

देवास् तु पितृभिः सार्धं सगणार्जुनतो ऽभवन् । (४०।१)

यमो वैश्रवणश् चैव वरुणश् च यतो ऽर्जुनः ॥ (४०।२)

देवब्रह्मनृपर्षीणां गणाः पाण्डवतो ऽभवन् । (४१।१)

तुम्बुरुप्रमुखा राजन् गन्धर्वाश् च यतो ऽर्जुनः ॥ (४१।२)

प्रावेयाः सह मौनेयैर् गन्धर्वाप्सरसां गणाः । (४२।१)

ईहामृगव्याडमृगैर् द्विपाश् च रथपत्तिभिः ॥ (४२।२)

उह्यमानास् तथा मेघैर् वायुना च मनीषिणः । (४३।१)

दिदृक्षवः समाजग्मुः कर्णार्जुनसमागमम् ॥ (४३।२)

देवदानवगन्धर्वा नागा यक्षाः पतत्रिणः । (४४।१)

महर्षयो वेदविदः पितरश् च स्वधाभुजः ॥ (४४।२)

तपो विद्यास् तथौषध्यो नानारूपाम्बरत्विषः । (४५।१)

अन्तरिक्षे महाराज विनदन्तो ऽवतस्थिरे ॥ (४५।२)

ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सार्धं प्रजापतिभिर् एव च । (४६।१)

भवेनावस्थितो यानं दिव्यं तं देशम् अभ्ययात् ॥ (४६।२)

दृष्ट्वा प्रजापतिं देवाः स्वयंभुवम् उपागमन् । (४७।१)

समो ऽस्तु देव विजय एतयोर् नरसिंहयोः ॥ (४७।२)

तद् उपश्रुत्य मघवा प्रणिपत्य पितामहम् । (४८।१)

कर्णार्जुनविनाशेन मा नश्यत्व् अखिलं जगत् ॥ (४८।२)

स्वयंभो ब्रूहि तद् वाक्यं समो ऽस्तु विजयो ऽनयोः । (४९।१)

तत् तथास्तु नमस् ते ऽस्तु प्रसीद भगवन् मम ॥ (४९।२)

ब्रह्मेशानाव् अथो वाक्यम् ऊचतुस् त्रिदशेश्वरम् । (५०।१)

विजयो ध्रुव एवास्तु विजयस्य महात्मनः ॥ (५०।२)

मनस्वी बलवाञ् शूरः कृतास्त्रश् च तपोधनः । (५१।१)

बिभर्ति च महातेजा धनुर्वेदम् अशेषतः ॥ (५१।२)

अतिक्रमेच् च माहात्म्याद् दिष्टम् एतस्य पर्ययात् । (५२।१)

अतिक्रान्ते च लोकानाम् अभावो नियतो भवेत् ॥ (५२।२)

न विद्यते व्यवस्थानं कृष्णयोः क्रुद्धयोः क्वचित् । (५३।१)

स्रष्टारौ ह्य् असतश् चोभौ सतश् च पुरुषर्षभौ ॥ (५३।२)

नरनारायणाव् एतौ पुराणाव् ऋषिसत्तमौ । (५४।१)

अनियत्तौ नियन्ताराव् अभीतौ स्म परंतपौ ॥ (५४।२)

कर्णो लोकान् अयं मुख्यान् प्राप्नोतु पुरुषर्षभः । (५५।१)

वीरो वैकर्तनः शूरो विजयस् त्व् अस्तु कृष्णयोः ॥ (५५।२)

वसूनां च सलोकत्वं मरुतां वा समाप्नुयात् । (५६।१)

सहितो द्रोणभीष्माभ्यां नाकलोके महीयताम् ॥ (५६।२)

इत्य् उक्तो देवदेवाभ्यां सहस्राक्षो ऽब्रवीद् वचः । (५७।१)

आमन्त्र्य सर्वभूतानि ब्रह्मेशानानुशासनात् ॥ (५७।२)

श्रुतं भवद्भिर् यत् प्रोक्तं भगवद्भ्यां जगद्धितम् । (५८।१)

तत् तथा नान्यथा तद्धि तिष्ठध्वं गतमन्यवः ॥ (५८।२)

इति श्रुत्वेन्द्रवचनं सर्वभूतानि मारिष । (५९।१)

विस्मितान्य् अभवन् राजन् पूजयांचक्रिरे च तत् ॥ (५९।२)

व्यसृजंश् च सुगन्धीनि नानारूपाणि खात् तथा । (६०।१)

पुष्पवर्षाणि विबुधा देवतूर्याण्य् अवादयन् ॥ (६०।२)

दिदृक्षवश् चाप्रतिमं द्वैरथं नरसिंहयोः । (६१।१)

देवदानवगन्धर्वाः सर्व एवावतस्थिरे । (६१।२)

रथौ च तौ श्वेतहयौ युक्तकेतू महास्वनौ ॥ (६१।३)

समागता लोकवीराः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् । (६२।१)

वासुदेवार्जुनौ वीरौ कर्णशल्यौ च भारत ॥ (६२।२)

तद् भीरुसंत्रासकरं युद्धं समभवत् तदा । (६३।१)

अन्योन्यस्पर्धिनोर् वीर्ये शक्रशम्बरयोर् इव ॥ (६३।२)

तयोर् ध्वजौ वीतमालौ शुशुभाते रथस्थितौ । (६४।१)

पृथग्रूपौ समार्छन्तौ क्रोधं युद्धे परस्परम् ॥ (६४।२)

कर्णस्याशीविषनिभा रत्नसारवती दृढा । (६५।१)

पुरंदरधनुःप्रख्या हस्तिकक्ष्या व्यराजत ॥ (६५।२)

कपिश्रेष्ठस् तु पार्थस्य व्यादितास्यो भयंकरः । (६६।१)

भीषयन्न् एव दंष्ट्राभिर् दुर्निरीक्ष्यो रविर् यथा ॥ (६६।२)

युद्धाभिलाषुको भूत्वा ध्वजो गाण्डीवधन्वनः । (६७।१)

कर्णध्वजम् उपातिष्ठत् सो ऽवदीद् अभिनर्दयन् ॥ (६७।२)

उत्पत्य च महावेगः कक्ष्याम् अभ्यहनत् कपिः । (६८।१)

नखैश् च दशनैश् चैव गरुडः पन्नगं यथा ॥ (६८।२)

सुकिङ्किणीकाभरणा कालपाशोपमायसी । (६९।१)

अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धा नागकक्ष्या महाकपिम् ॥ (६९।२)

उभयोर् उत्तमे युद्धे द्वैरथे द्यूत आहृते । (७०।१)

प्रकुर्वाते ध्वजौ युद्धं प्रत्यहेषन् हयान् हयाः ॥ (७०।२)

अविध्यत् पुण्डरीकाक्षः शल्यं नयनसायकैः । (७१।१)

स चापि पुण्डरीकाक्षं तथैवाभिसमैक्षत ॥ (७१।२)

तत्राजयद् वासुदेवः शल्यं नयनसायकैः । (७२।१)

कर्णं चाप्य् अजयद् दृष्ट्या कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ (७२।२)

अथाब्रवीत् सूतपुत्रः शल्यम् आभाष्य सस्मितम् । (७३।१)

यदि पार्थो रणे हन्याद् अद्य माम् इह कर्हिचित् । (७३।२)

किम् उत्तरं तदा ते स्यात् सखे सत्यं ब्रवीहि मे ॥ (७३।३)

शल्य उवाच । (७४।१)

यदि कर्ण रणे हन्याद् अद्य त्वां श्वेतवाहनः । (७४।२)

उभाव् एकरथेनाहं हन्यां माधवपाण्डवौ ॥ (७४।३)

संजय उवाच । (७५।१)

एवम् एव तु गोविन्दम् अर्जुनः प्रत्यभाषत । (७५।२)

तं प्रहस्याब्रवीत् कृष्णः पार्थं परम् इदं वचः ॥ (७५।३)

पतेद् दिवाकरः स्थानाच्छीर्येतानेकधा क्षितिः । (७६।१)

शैत्यम् अग्निर् इयान् न त्वा कर्णो हन्याद् धनंजयम् ॥ (७६।२)

यदि त्व् एवं कथंचित् स्याल् लोकपर्यसनं यथा । (७७।१)

हन्यां कर्णं तथा शल्यं बाहुभ्याम् एव संयुगे ॥ (७७।२)

इति कृष्णवचः श्रुत्वा प्रहसन् कपिकेतनः । (७८।१)

अर्जुनः प्रत्युवाचेदं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् । (७८।२)

ममाप्य् एताव् अपर्याप्तौ कर्णशल्यौ जनार्दन ॥ (७८।३)

सपताकाध्वजं कर्णं सशल्यरथवाजिनम् । (७९।१)

सछत्रकवचं चैव सशक्तिशरकार्मुकम् ॥ (७९।२)

द्रष्टास्य् अद्य शरैः कर्णं रणे कृत्तम् अनेकधा । (८०।१)

अद्यैनं सरथं साश्वं सशक्तिकवचायुधम् । (८०।२)

न हि मे शाम्यते वैरं कृष्णां यत् प्राहसत् पुरा ॥ (८०।३)

अद्य द्रष्टासि गोविन्द कर्णम् उन्मथितं मया । (८१।१)

वारणेनेव मत्तेन पुष्पितं जगतीरुहम् ॥ (८१।२)

अद्य ता मधुरा वाचः श्रोतासि मधुसूदन । (८२।१)

अद्याभिमन्युजननीम् अनृणः सान्त्वयिष्यसि । (८२।२)

कुन्तीं पितृष्वसारं च सम्प्रहृष्टो जनार्दन ॥ (८२।३)

अद्य बाष्पमुखीं कृष्णां सान्त्वयिष्यसि माधव । (८३।१)

वाग्भिश् चामृतकल्पाभिर् धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥ (८३।२)