भीष्म उवाच । (१।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१।२)

निदर्शनकरं लोके सज्जनाचरितं सदा ॥ (१।३)

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने । (२।१)

जामदग्न्यस्य रामस्य यद् उक्तम् ऋषिसत्तमैः ॥ (२।२)

वने महति कस्मिंश्चिद् अमनुष्यनिषेविते । (३।१)

ऋषिर् मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः ॥ (३।२)

दीक्षादमपरः शान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः । (४।१)

उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः ॥ (४।२)

तस्य संदृश्य सद्भावम् उपविष्टस्य धीमतः । (५।१)

सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः ॥ (५।२)

सिंहव्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः । (६।१)

द्वीपिनः खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः ॥ (६।२)

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः । (७।१)

तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव न्यग्भूताः प्रियकारिणः ॥ (७।२)

दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम् । (८।१)

ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहाच्छ्वा महामुनिम् ॥ (८।२)

भक्तो ऽनुरक्तः सततम् उपवासकृशो ऽबलः । (९।१)

फलमूलोत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर् यथा ॥ (९।२)

तस्यर्षेर् उपविष्टस्य पादमूले महामुनेः । (१०।१)

मनुष्यवद् गतो भावः स्नेहबद्धो ऽभवद् भृशम् ॥ (१०।२)

ततो ऽभ्ययान्महावीर्यो द्वीपी क्षतजभोजनः । (११।१)

श्वार्थम् अत्यन्तसंदुष्टः क्रूरः काल इवान्तकः ॥ (११।२)

लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः । (१२।१)

व्यादितास्यः क्षुधाभग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम् ॥ (१२।२)

तं दृष्ट्वा क्रूरम् आयान्तं जीवितार्थी नराधिप । (१३।१)

प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र यत् तच्छृणु महामते ॥ (१३।२)

श्वशत्रुर् भगवन्न् अत्र द्वीपी मां हन्तुम् इच्छति । (१४।१)

त्वत्प्रसादाद् भयं न स्यात् तस्मान्मम महामुने ॥ (१४।२)

मुनिर् उवाच । (१५।१)

न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन । (१५।२)

एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक ॥ (१५।३)

भीष्म उवाच । (१६।१)

ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृतिः । (१६।२)

चित्राङ्गो विस्फुरन् हृष्टो वने वसति निर्भयः ॥ (१६।३)

ततो ऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्वितः । (१७।१)

द्वीपिनं लेलिहद्वक्त्रो व्याघ्रो रुधिरलालसः ॥ (१७।२)

व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधाभग्नं दंष्ट्रिणं वनगोचरम् । (१८।१)

द्वीपी जीवितरक्षार्थम् ऋषिं शरणम् एयिवान् ॥ (१८।२)

ततः संवासजं स्नेहम् ऋषिणा कुर्वता सदा । (१९।१)

स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभिर् बलवत्तरः । (१९।२)

ततो दृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यहंस्तं विशां पते ॥ (१९।३)

स तु श्वा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान् पिशिताशनः । (२०।१)

न मूलफलभोगेषु स्पृहाम् अप्यकरोत् तदा ॥ (२०।२)

यथा मृगपतिर् नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः । (२१।१)

तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत् तदा ॥ (२१।२)

व्याघ्रस्तूटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर् मृगैः । (२२।१)

नागश्चागात् तम् उद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः ॥ (२२।२)

प्रभिन्नकरटः प्रांशुः पद्मी विततमस्तकः । (२३।१)

सुविषाणो महाकायो मेघगम्भीरनिस्वनः ॥ (२३।२)

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तम् आयान्तं मदगर्वितम् । (२४।१)

व्याघ्रो हस्तिभयात् त्रस्तस्तम् ऋषिं शरणं ययौ ॥ (२४।२)

ततो ऽनयत् कुञ्जरतां तं व्याघ्रम् ऋषिसत्तमः । (२५।१)

महामेघोपमं दृष्ट्वा तं स भीतो ऽभवद् गजः ॥ (२५।२)

ततः कमलषण्डानि शल्लकीगहनानि च । (२६।१)

व्यचरत् स मुदा युक्तः पद्मरेणुविभूषितः ॥ (२६।२)

कदाचिद् रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा । (२७।१)

ऋषेस्तस्योटजस्थस्य कालो ऽगच्छन्निशानिशम् ॥ (२७।२)

अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः । (२८।१)

गिरिकन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः ॥ (२८।२)

तं दृष्ट्वा सिंहम् आयान्तं नागः सिंहभयाकुलः । (२९।१)

ऋषिं शरणम् आपेदे वेपमानो भयातुरः ॥ (२९।२)

ततः स सिंहतां नीतो नागेन्द्रो मुनिना तदा । (३०।१)

वन्यं नागणयत् सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात् ॥ (३०।२)

दृष्ट्वा च सो ऽनशत् सिंहो वन्यो भीसन्नवाग्बलः । (३१।१)

स चाश्रमे ऽवसत् सिंहस्तस्मिन् एव वने सुखी ॥ (३१।२)

न त्वन्ये क्षुद्रपशवस्तपोवननिवासिनः । (३२।१)

व्यदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा ॥ (३२।२)

कदाचित् कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः । (३३।१)

बलवान् क्षतजाहारो नानासत्त्वभयंकरः ॥ (३३।२)

अष्टपाद् ऊर्ध्वचरणः शरभो वनगोचरः । (३४।१)

तं सिंहं हन्तुम् आगच्छन्मुनेस्तस्य निवेशनम् ॥ (३४।२)

तं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटम् अरिंदम । (३५।१)

ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभम् अग्रतः । (३५।२)

दृष्ट्वा बलिनम् अत्युग्रं द्रुतं सम्प्राद्रवद् भयात् ॥ (३५।३)

स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा । (३६।१)

मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शारभ्यं सुखम् आप्तवान् ॥ (३६।२)

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात् । (३७।१)

दिशः सम्प्राद्रवन् राजन् भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः ॥ (३७।२)

शरभो ऽप्यतिसंदुष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः । (३८।१)

फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत् स पिशिताशनः ॥ (३८।२)

ततो रुधिरतर्षेण बलिना शरभो ऽन्वितः । (३९।१)

इयेष तं मुनिं हन्तुम् अकृतज्ञः श्वयोनिजः ॥ (३९।२)

ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा । (४०।१)

विज्ञाय च महाप्राज्ञो मुनिः श्वानं तम् उक्तवान् ॥ (४०।२)

श्वा त्वं द्वीपित्वम् आपन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वम् आगतः । (४१।१)

व्याघ्रो नागो मदपटुर् नागः सिंहत्वम् आप्तवान् ॥ (४१।२)

सिंहो ऽतिबलसंयुक्तो भूयः शरभतां गतः । (४२।१)

मया स्नेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः ॥ (४२।२)

यस्माद् एवम् अपापं मां पाप हिंसितुम् इच्छसि । (४३।१)

तस्मात् स्वयोनिम् आपन्नः श्वैव त्वं हि भविष्यसि ॥ (४३।२)

ततो मुनिजनद्वेषाद् दुष्टात्मा श्वाकृतो ऽबुधः । (४४।१)

ऋषिणा शरभः शप्तः स्वं रूपं पुनर् आप्तवान् ॥ (४४।२)