वैशंपायन उवाच । (१।१)

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । (१।२)

विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणो ऽभ्यभाषत ॥ (१।३)

गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम् । (२।१)

आनयेह तया सार्धम् अनुनेष्यामि दुर्मतिम् ॥ (२।२)

यदि सापि दुरात्मानं शमयेद् दुष्टचेतसम् । (३।१)

अपि कृष्णाय सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम् ॥ (३।२)

अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानम् अनुदर्शयेत् । (४।१)

दुर्बुद्धेर् दुःसहायस्य समर्थं ब्रुवती वचः ॥ (४।२)

अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत् । (५।१)

शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवद् अव्ययम् ॥ (५।२)

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम् । (६।१)

आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ (६।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (७।१)

एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः । (७।२)

ऐश्वर्यलोभाद् ऐश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति ॥ (७।३)

अशिष्टवद् अमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिः । (८।१)

सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः ॥ (८।२)

वैशंपायन उवाच । (९।१)

सा भर्तुर् वचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी । (९।२)

अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (९।३)

आनयेह सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकम् आतुरम् । (१०।१)

न हि राज्यम् अशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना ॥ (१०।२)

त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः । (११।१)

यो जानन् पापताम् अस्य तत्प्रज्ञाम् अनुवर्तसे ॥ (११।२)

स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो मोहम् आस्थितः । (१२।१)

अशक्यो ऽद्य त्वया राजन् विनिवर्तयितुं बलात् ॥ (१२।२)

राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः । (१३।१)

दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रो ऽश्नुते फलम् ॥ (१३।२)

कथं हि स्वजने भेदम् उपेक्षेत महामतिः । (१४।१)

भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रसहिष्यन्ति शत्रवः ॥ (१४।२)

या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनः । (१५।१)

निस्तर्तुम् आपदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत् ॥ (१५।२)

शासनाद् धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनम् अमर्षणम् । (१६।१)

मातुश्च वचनात् क्षत्ता सभां प्रावेशयत् पुनः ॥ (१६।२)

स मातुर् वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश सभां पुनः । (१७।१)

अभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निःश्वसन्न् इव पन्नगः ॥ (१७।२)

तं प्रविष्टम् अभिप्रेक्ष्य पुत्रम् उत्पथम् आस्थितम् । (१८।१)

विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)

दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक । (१९।१)

हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखोदयम् ॥ (१९।२)

भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता । (२०।१)

भवेद् द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया ॥ (२०।२)

न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते । (२१।१)

अवाप्तुं रक्षितुं वापि भोक्तुं वा भरतर्षभ ॥ (२१।२)

न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यम् अश्नीयाद् दीर्घम् अन्तरम् । (२२।१)

विजितात्मा तु मेधावी स राज्यम् अभिपालयेत् ॥ (२२।२)

कामक्रोधौ हि पुरुषम् अर्थेभ्यो व्यपकर्षतः । (२३।१)

तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम् ॥ (२३।२)

लोकेश्वरप्रभुत्वं हि महद् एतद् दुरात्मभिः । (२४।१)

राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यम् अभिरक्षितुम् ॥ (२४।२)

इन्द्रियाणि महत् प्रेप्सुर् नियच्छेद् अर्थधर्मयोः । (२५।१)

इन्द्रियैर् नियतैर् बुद्धिर् वर्धते ऽग्निर् इवेन्धनैः ॥ (२५।२)

अविध्येयानि हीमानि व्यापादयितुम् अप्यलम् । (२६।१)

अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम् ॥ (२६।२)

अविजित्य य आत्मानम् अमात्यान् विजिगीषते । (२७।१)

अजितात्माजितामात्यः सो ऽवशः परिहीयते ॥ (२७।२)

आत्मानम् एव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत् । (२८।१)

ततो ऽमात्यान् अमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते ॥ (२८।२)

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु । (२९।१)

परीक्ष्यकारिणं धीरम् अत्यन्तं श्रीर् निषेवते ॥ (२९।२)

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ । (३०।१)

कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः ॥ (३०।२)

याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्यापिदधुर् मुखम् । (३१।१)

बिभ्यतो ऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ ॥ (३१।२)

कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः । (३२।१)

सम्यग् विजेतुं यो वेद स महीम् अभिजायते ॥ (३२।२)

सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः । (३३।१)

ईप्सन्न् अर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम् ॥ (३३।२)

कामाभिभूतः क्रोधाद् वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते । (३४।१)

स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत ॥ (३४।२)

एकीभूतैर् महाप्राज्ञैः शूरैर् अरिनिबर्हणैः । (३५।१)

पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी ॥ (३५।२)

यथा भीष्मः शांतनवो द्रोणश्चापि महारथः । (३६।१)

आहतुस्तात तत् सत्यम् अजेयौ कृष्णपाण्डवौ ॥ (३६।२)

प्रपद्यस्व महाबाहुं कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् । (३७।१)

प्रसन्नो हि सुखाय स्याद् उभयोर् एव केशवः ॥ (३७।२)

सुहृदाम् अर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने । (३८।१)

प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः ॥ (३८।२)

न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम् । (३९।१)

न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः ॥ (३९।२)

भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्रा ते बाह्लिकेन च । (४०।१)

दत्तो ऽंशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद् भीतैर् अरिंदम ॥ (४०।२)

तस्य चैतत् प्रदानस्य फलम् अद्यानुपश्यसि । (४१।१)

यद्भुङ्क्षे पृथिवीं सर्वां शूरैर् निहतकण्टकाम् ॥ (४१।२)

प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितम् अरिंदम । (४२।१)

यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुम् अर्धं महीक्षिताम् ॥ (४२।२)

अलम् अर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवनम् । (४३।१)

सुहृदां वचने तिष्ठन् यशः प्राप्स्यसि भारत ॥ (४३।२)

श्रीमद्भिर् आत्मवद्भिर् हि बुद्धिमद्भिर् जितेन्द्रियैः । (४४।१)

पाण्डवैर् विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात् ॥ (४४।२)

निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम् । (४५।१)

स्वम् अंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ ॥ (४५।२)

अलम् अह्ना निकारो ऽयं त्रयोदश समाः कृतः । (४६।१)

शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम् ॥ (४६।२)

न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वदर्थम् अभीप्सति । (४७।१)

सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते ॥ (४७।२)

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनंजये । (४८।१)

धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम् ॥ (४८।२)

अमर्षवशम् आपन्नो मा कुरूंस्तात जीघनः । (४९।१)

सर्वा हि पृथिवी स्पृष्टा त्वत् पाण्डवकृते वधम् ॥ (४९।२)

यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः । (५०।१)

योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतद् अद्योपपद्यते ॥ (५०।२)

समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं च विजितात्मनाम् । (५१।१)

पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः ॥ (५१।२)

राजपिण्डभयाद् एते यदि हास्यन्ति जीवितम् । (५२।१)

न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरम् उदीक्षितुम् ॥ (५२।२)

न लोभाद् अर्थसंपत्तिर् नराणाम् इह दृश्यते । (५३।१)

तद् अलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ ॥ (५३।२)