युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

मित्रसौहृदभावेन उपदेशं करोति यः । (१।२)

जात्यावरस्य राजर्षे दोषस्तस्य भवेन्न वा ॥ (१।३)

एतद् इच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह । (२।१)

सूक्ष्मा गतिर् हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन् यथागमम् । (३।२)

ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतम् आसीद् यथा मया ॥ (३।३)

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित् । (४।१)

उपदेशे महान् दोष उपाध्यायस्य भाष्यते ॥ (४।२)

निदर्शनम् इदं राजञ् शृणु मे भरतर्षभ । (५।१)

दुरुक्तवचने राजन् यथा पूर्वं युधिष्ठिर । (५।२)

ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥ (५।३)

तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम् । (६।१)

बहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम् ॥ (६।२)

सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम् । (७।१)

व्रतिभिर् बहुभिः कीर्णं तापसैर् उपशोभितम् ॥ (७।२)

ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः । (८।१)

नियमव्रतसम्पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः । (८।२)

दीक्षितैर् भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः ॥ (८।३)

वेदाध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ । (९।१)

वालखिल्यैश्च बहुभिर् यतिभिश्च निषेवितम् ॥ (९।२)

तत्र कश्चित् समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः । (१०।१)

आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः ॥ (१०।२)

तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान् देवकल्पान्महौजसः । (११।१)

वहतो विविधा दीक्षाः सम्प्रहृष्यत भारत ॥ (११।२)

अथास्य बुद्धिर् अभवत् तपस्ये भरतर्षभ । (१२।१)

ततो ऽब्रवीत् कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत ॥ (१२।२)

भवत्प्रसादाद् इच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ । (१३।१)

तन्मां त्वं भगवन् वक्तुं प्रव्राजयितुम् अर्हसि ॥ (१३।२)

वर्णावरो ऽहं भगवञ् शूद्रो जात्यास्मि सत्तम । (१४।१)

शुश्रूषां कर्तुम् इच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे ॥ (१४।२)

कुलपतिर् उवाच । (१५।१)

न शक्यम् इह शूद्रेण लिङ्गम् आश्रित्य वर्तितुम् । (१५।२)

आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव ॥ (१५।३)

भीष्म उवाच । (१६।१)

एवम् उक्तस्तु मुनिना स शूद्रो ऽचिन्तयन्नृप । (१६।२)

कथम् अत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मे परा च मे । (१६।३)

विज्ञातम् एवं भवतु करिष्ये प्रियम् आत्मनः ॥ (१६।४)

गत्वाश्रमपदाद् दूरम् उटजं कृतवांस्तु सः । (१७।१)

तत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि च । (१७।२)

निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थो ऽभवत् सुखम् ॥ (१७।३)

अभिषेकांश्च नियमान् देवतायतनेषु च । (१८।१)

बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्यपूजयत् ॥ (१८।२)

संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः । (१९।१)

नित्यं संनिहिताभिश्च ओषधीभिः फलैस्तथा ॥ (१९।२)

अतिथीन् पूजयामास यथावत् समुपागतान् । (२०।१)

एवं हि सुमहान् कालो व्यत्यक्रामत् स तस्य वै ॥ (२०।२)

अथास्य मुनिर् आगच्छत् संगत्या वै तम् आश्रमम् । (२१।१)

सम्पूज्य स्वागतेनर्षिं विधिवत् पर्यतोषयत् ॥ (२१।२)

अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत् पर्यपृच्छत । (२२।१)

ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः ॥ (२२।२)

एवं स बहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ । (२३।१)

सो ऽगच्छद् आश्रमम् ऋषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ ॥ (२३।२)

अथ तं तापसं शूद्रः सो ऽब्रवीद् भरतर्षभ । (२४।१)

पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मे ऽनुग्रहं कुरु ॥ (२४।२)

बाढम् इत्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ । (२५।१)

शुचिर् भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यम् आनयत् ॥ (२५।२)

अथ दर्भांश्च वन्याश्च ओषधीर् भरतर्षभ । (२६।१)

पवित्रम् आसनं चैव बृसीं च समुपानयत् ॥ (२६।२)

अथ दक्षिणम् आवृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम् । (२७।१)

कृताम् अन्यायतो दृष्ट्वा ततस्तम् ऋषिर् अब्रवीत् ॥ (२७।२)

कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चोदङ्मुखः शुचिः । (२८।१)

स च तत् कृतवाञ् शूद्रः सर्वं यद् ऋषिर् अब्रवीत् ॥ (२८।२)

यथोपदिष्टं मेधावी दर्भादींस्तान् यथातथम् । (२९।१)

हव्यकव्यविधिं कृत्स्नम् उक्तं तेन तपस्विना ॥ (२९।२)

ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे स्थितः । (३०।१)

पितृकार्ये कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह ॥ (३०।२)

अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ् शूद्रतापसः । (३१।१)

वने पञ्चत्वम् अगमत् सुकृतेन च तेन वै । (३१।२)

अजायत महाराजराजवंशे महाद्युतिः ॥ (३१।३)

तथैव स ऋषिस्तात कालधर्मम् अवाप्य ह । (३२।१)

पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ ॥ (३२।२)

एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा । (३३।१)

क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ ॥ (३३।२)

अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिश्चितः । (३४।१)

कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः । (३४।२)

सख्ये चापि परा प्रीतिस्तयोश्चापि व्यवर्धत ॥ (३४।३)

पितर्युपरते चापि कृतशौचः स भारत । (३५।१)

अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः । (३५।२)

अभिषिक्तेन स ऋषिर् अभिषिक्तः पुरोहितः ॥ (३५।३)

स तं पुरोधाय सुखम् अवसद् भरतर्षभ । (३६।१)

राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन् ॥ (३६।२)

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत् । (३७।१)

उत्स्मयन् प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम् । (३७।२)

एवं स बहुशो राजन् पुरोधसम् उपाहसत् ॥ (३७।३)

लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम् । (३८।१)

उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमान् अभूत् ॥ (३८।२)

अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः । (३९।१)

कथाभिर् अनुकूलाभी राजानम् अभिरामयत् ॥ (३९।२)

ततो ऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ । (४०।१)

वरम् इच्छाम्यहं त्वेकं त्वया दत्तं महाद्युते ॥ (४०।२)

राजोवाच । (४१।१)

वराणां ते शतं दद्यां किम् उतैकं द्विजोत्तम । (४१।२)

स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव ॥ (४१।३)

पुरोहित उवाच । (४२।१)

एकं वै वरम् इच्छामि यदि तुष्टो ऽसि पार्थिव । (४२।२)

यद् ददासि महाराज सत्यं तद् वद मानृतम् ॥ (४२।३)

भीष्म उवाच । (४३।१)

बाढम् इत्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर । (४३।२)

यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन्न तु संवदे ॥ (४३।३)

पुरोहित उवाच । (४४।१)

पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत् । (४४।२)

शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य माम् ॥ (४४।३)

सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया । (४५।१)

कामया शापितो राजन्नान्यथा वक्तुम् अर्हसि ॥ (४५।२)

भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यम् अकारणम् । (४६।१)

कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे ॥ (४६।२)

राजोवाच । (४७।१)

एवम् उक्ते त्वया विप्र यद् अवाच्यं भवेद् अपि । (४७।२)

अवश्यम् एव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज ॥ (४७।३)

पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तम । (४८।१)

जातिं स्मराम्यहं ब्रह्मन्न् अवधानेन मे शृणु ॥ (४८।२)

शूद्रो ऽहम् अभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः । (४९।१)

ऋषिर् उग्रतपास्त्वं च तदाभूर् द्विजसत्तम ॥ (४९।२)

प्रीयता हि तदा ब्रह्मन्ममानुग्रहबुद्धिना । (५०।१)

पितृकार्ये त्वया पूर्वम् उपदेशः कृतो ऽनघ । (५०।२)

बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम ॥ (५०।३)

एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वम् अजायथाः । (५१।१)

अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम् । (५१।२)

मत्कृते ह्युपदेशेन त्वया प्राप्तम् इदं फलम् ॥ (५१।३)

एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मन् प्रहसे त्वां द्विजोत्तम । (५२।१)

न त्वां परिभवन् ब्रह्मन् प्रहसामि गुरुर् भवान् ॥ (५२।२)

विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मनः । (५३।१)

जातिं स्मराम्यहं तुभ्यम् अतस्त्वां प्रहसामि वै ॥ (५३।२)

एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम् । (५४।१)

पुरोहितत्वम् उत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे ॥ (५४।२)

इतस्त्वम् अधमाम् अन्यां मा योनिं प्राप्स्यसे द्विज । (५५।१)

गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम ॥ (५५।२)

भीष्म उवाच । (५६।१)

ततो विसृष्टो राज्ञा तु विप्रो दानान्यनेकशः । (५६।२)

ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमिं ग्रामांश्च सर्वशः ॥ (५६।३)

कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमः । (५७।१)

तीर्थानि चाभिगत्वा वै दानानि विविधानि च ॥ (५७।२)

दत्त्वा गाश्चैव विप्राणां पूतात्मा सो ऽभवद् द्विजः । (५८।१)

तम् एव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः ॥ (५८।२)

ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम । (५९।१)

संमतश्चाभवत् तेषाम् आश्रमे ऽऽश्रमवासिनाम् ॥ (५९।२)

एवं प्राप्तो महत् कृच्छ्रम् ऋषिः स नृपसत्तम । (६०।१)

ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद् वर्णावरे जने ॥ (६०।२)

वर्जयेद् उपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप । (६१।१)

उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रम् अवाप्नुयात् ॥ (६१।२)

एषितव्यं सदा वाचा नृपेण द्विजसत्तमात् । (६२।१)

न प्रवक्तव्यम् इह हि किंचिद् वर्णावरे जने ॥ (६२।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः । (६३।१)

एतेषु कथयन् राजन् ब्राह्मणो न प्रदुष्यति ॥ (६३।२)

तस्मात् सद्भिर् न वक्तव्यं कस्यचित् किंचिद् अग्रतः । (६४।१)

सूक्ष्मा गतिर् हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया ह्यकृतात्मभिः ॥ (६४।२)

तस्मान्मौनानि मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः । (६५।१)

दुरुक्तस्य भयाद् राजन् नानुभाषन्ति किंचन ॥ (६५।२)

धार्मिका गुणसम्पन्नाः सत्यार्जवपरायणाः । (६६।१)

दुरुक्तवाचाभिहताः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम् ॥ (६६।२)

उपदेशो न कर्तव्यः कदाचिद् अपि कस्यचित् । (६७।१)

उपदेशाद्धि तत् पापं ब्राह्मणः समवाप्नुयात् ॥ (६७।२)

विमृश्य तस्मात् प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्मम् इच्छता । (६८।१)

सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति वै ॥ (६८।२)

वक्तव्यम् इह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम् । (६९।१)

स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्मम् अवाप्नुयात् ॥ (६९।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातम् उपदेशे कृते सति । (७०।१)

महान् क्लेशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेत् क्वचित् ॥ (७०।२)