धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

कथं शिखण्डी गाङ्गेयम् अभ्यवर्तत संयुगे । (१।२)

पाण्डवाश्च तथा भीष्मं तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (१।३)

संजय उवाच । (२।१)

ततः प्रभाते विमले सूर्यस्योदयनं प्रति । (२।२)

वाद्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्वानकेषु च ॥ (२।३)

ध्मायत्सु दधिवर्णेषु जलजेषु समन्ततः । (३।१)

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि ॥ (३।२)

कृत्वा व्यूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम् । (४।१)

शिखण्डी सर्वसैन्यानाम् अग्र आसीद् विशां पते ॥ (४।२)

चक्ररक्षौ ततस्तस्य भीमसेनधनंजयौ । (५।१)

पृष्ठतो द्रौपदेयाश्च सौभद्रश्चैव वीर्यवान् ॥ (५।२)

सात्यकिश्चेकितानश्च तेषां गोप्ता महारथः । (६।१)

धृष्टद्युम्नस्ततः पश्चात् पाञ्चालैर् अभिरक्षितः ॥ (६।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा यमाभ्यां सहितः प्रभुः । (७।१)

प्रययौ सिंहनादेन नादयन् भरतर्षभ ॥ (७।२)

विराटस्तु ततः पश्चात् स्वेन सैन्येन संवृतः । (८।१)

द्रुपदश्च महाराज ततः पश्चाद् उपाद्रवत् ॥ (८।२)

केकया भ्रातरः पञ्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् । (९।१)

जघनं पालयामास पाण्डुसैन्यस्य भारत ॥ (९।२)

एवं व्यूह्य महत् सैन्यं पाण्डवास्तव वाहिनीम् । (१०।१)

अभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः ॥ (१०।२)

तथैव कुरवो राजन् भीष्मं कृत्वा महाबलम् । (११।१)

अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान् प्रति ॥ (११।२)

पुत्रैस्तव दुराधर्षै रक्षितः सुमहाबलैः । (१२।१)

ततो द्रोणो महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः ॥ (१२।२)

भगदत्तस्ततः पश्चाद् गजानीकेन संवृतः । (१३।१)

कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तम् अनुव्रतौ ॥ (१३।२)

काम्बोजराजो बलवांस्ततः पश्चात् सुदक्षिणः । (१४।१)

मागधश्च जयत्सेनः सौबलश्च बृहद्बलः ॥ (१४।२)

तथेतरे महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः । (१५।१)

जघनं पालयामासुस्तव सैन्यस्य भारत ॥ (१५।२)

दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्मः शांतनवो युधि । (१६।१)

आसुरान् अकरोद् व्यूहान् पैशाचान् अथ राक्षसान् ॥ (१६।२)

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत । (१७।१)

अन्योन्यं निघ्नतां राजन् यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ (१७।२)

अर्जुनप्रमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । (१८।१)

भीष्मं युद्धे ऽभ्यवर्तन्त किरन्तो विविधाञ् शरान् ॥ (१८।२)

तत्र भारत भीमेन पीडितास्तावकाः शरैः । (१९।१)

रुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलोकं ययुस्तदा ॥ (१९।२)

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः । (२०।१)

तव सैन्यं समासाद्य पीडयामासुर् ओजसा ॥ (२०।२)

ते वध्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ । (२१।१)

नाशक्नुवन् वारयितुं पाण्डवानां महद् बलम् ॥ (२१।२)

ततस्तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः । (२२।१)

सम्प्राद्रवद् दिशो राजन् काल्यमानं महारथैः ॥ (२२।२)

त्रातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ । (२३।१)

वध्यमानाः शितैर् बाणैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः ॥ (२३।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (२४।१)

पीड्यमानं बलं पार्थैर् दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमी । (२४।२)

यद् अकार्षीद् रणे क्रुद्धस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (२४।३)

कथं वा पाण्डवान् युद्धे प्रत्युद्यातः परंतपः । (२५।१)

विनिघ्नन् सोमकान् वीरांस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥ (२५।२)

संजय उवाच । (२६।१)

आचक्षे ते महाराज यद् अकार्षीत् पितामहः । (२६।२)

पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसृञ्जयैः ॥ (२६।३)

प्रहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । (२७।१)

अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ (२७।२)

तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम् । (२८।१)

नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः ॥ (२८।२)

स पाण्डवान्महेष्वासः पाञ्चालांश्च ससृञ्जयान् । (२९।१)

अभ्यद्रवत दुर्धर्षस्त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः ॥ (२९।२)

स पाण्डवानां प्रवरान् पञ्च राजन्महारथान् । (३०।१)

आत्तशस्त्रान् रणे यत्तान् वारयामास सायकैः । (३०।२)

नाराचैर् वत्सदन्तैश्च शितैर् अञ्जलिकैस्तथा ॥ (३०।३)

निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वम् अमितं बहु । (३१।१)

रथिनो ऽपातयद् राजन् रथेभ्यः पुरुषर्षभः ॥ (३१।२)

सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यः पदातींश्च समागतान् । (३२।१)

गजारोहान् गजेभ्यश्च परेषां विदधद् भयम् ॥ (३२।२)

तम् एकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम् । (३३।१)

पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रपाणिम् इवासुराः ॥ (३३।२)

शक्राशनिसमस्पर्शान् विमुञ्चन्निशिताञ् शरान् । (३४।१)

दिक्ष्वदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन् वपुः ॥ (३४।२)

मण्डलीकृतम् एवास्य नित्यं धनुर् अदृश्यत । (३५।१)

संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापनिभं महत् ॥ (३५।२)

तद् दृष्ट्वा समरे कर्म तव पुत्रा विशां पते । (३६।१)

विस्मयं परमं प्राप्ताः पितामहम् अपूजयन् ॥ (३६।२)

पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव । (३७।१)

युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिम् इवामराः । (३७।२)

न चैनं वारयामासुर् व्यात्ताननम् इवान्तकम् ॥ (३७।३)

दशमे ऽहनि सम्प्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः । (३८।१)

अदहन्निशितैर् बाणैः कृष्णवर्त्मेव काननम् ॥ (३८।२)

तं शिखण्डी त्रिभिर् बाणैर् अभ्यविध्यत् स्तनान्तरे । (३९।१)

आशीविषम् इव क्रुद्धं कालसृष्टम् इवान्तकम् ॥ (३९।२)

स तेनातिभृशं विद्धः प्रेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम् । (४०।१)

अनिच्छन्न् अपि संक्रुद्धः प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत् ॥ (४०।२)

कामम् अभ्यस वा मा वा न त्वां योत्स्ये कथंचन । (४१।१)

यैव हि त्वं कृता धात्रा सैव हि त्वं शिखण्डिनी ॥ (४१।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शिखण्डी क्रोधमूर्छितः । (४२।१)

उवाच भीष्मं समरे सृक्किणी परिलेलिहन् ॥ (४२।२)

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रियाणां क्षयंकरम् । (४३।१)

मया श्रुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह ॥ (४३।२)

दिव्यश्च ते प्रभावो ऽयं स मया बहुशः श्रुतः । (४४।१)

जानन्न् अपि प्रभावं ते योत्स्ये ऽद्याहं त्वया सह ॥ (४४।२)

पाण्डवानां प्रियं कुर्वन्न् आत्मनश्च नरोत्तम । (४५।१)

अद्य त्वा योधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम ॥ (४५।२)

ध्रुवं च त्वा हनिष्यामि शपे सत्येन ते ऽग्रतः । (४६।१)

एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं यत् क्षमं तत् समाचर ॥ (४६।२)

कामम् अभ्यस वा मा वा न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । (४७।१)

सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोको ऽयं समितिंजय ॥ (४७।२)

एवम् उक्त्वा ततो भीष्मं पञ्चभिर् नतपर्वभिः । (४८।१)

अविध्यत रणे राजन् प्रणुन्नं वाक्यसायकैः ॥ (४८।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सव्यसाची परंतपः । (४९।१)

कालो ऽयम् इति संचिन्त्य शिखण्डिनम् अचोदयत् ॥ (४९।२)

अहं त्वाम् अनुयास्यामि परान् विद्रावयञ् शरैः । (५०।१)

अभिद्रव सुसंरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥ (५०।२)

न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलः । (५१।१)

तस्माद् अद्य महाबाहो वीर भीष्मम् अभिद्रव ॥ (५१।२)

अहत्वा समरे भीष्मं यदि यास्यसि मारिष । (५२।१)

अवहास्यो ऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह ॥ (५२।२)

नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे । (५३।१)

तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम् ॥ (५३।२)

अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि परंतप । (५४।१)

वारयन् रथिनः सर्वान् साधयस्व पितामहम् ॥ (५४।२)

द्रोणं च द्रोणपुत्रं च कृपं चाथ सुयोधनम् । (५५।१)

चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च जयद्रथम् ॥ (५५।२)

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजं च सुदक्षिणम् । (५६।१)

भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महारथम् ॥ (५६।२)

सौमदत्तिं रणे शूरम् आर्श्यशृङ्गिं च राक्षसम् । (५७।१)

त्रिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर् महारथैः । (५७।२)

अहम् आवारयिष्यामि वेलेव मकरालयम् ॥ (५७।३)

कुरूंश्च सहितान् सर्वान् ये चैषां सैनिकाः स्थिताः । (५८।१)

निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम् ॥ (५८।२)