महाभारतMahābhārata

MBh, 13, 15

1696 of 1995 · 110 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

उपमन्युर् उवाच । (१।१)

upamanyur uvāca

1.2१.२

एतान् सहस्रशश्चान्यान् समनुध्यातवान् हरः । (१।२)

etān sahasraśaścānyān samanudhyātavān haraḥ |

1.3१.३

कस्मात् प्रसादं भगवान्न कुर्यात् तव माधव ॥ (१।३)

kasmāt prasādaṃ bhagavānna kuryāt tava mādhava ||

2.1२.१

त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीयः समागमः । (२।१)

tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ |

2.2२.२

ब्रह्मण्येनानृशंसेन श्रद्दधानेन चाप्युत । (२।२)

brahmaṇyenānṛśaṃsena śraddadhānena cāpyuta |

2.3२.३

जप्यं च ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम् ॥ (२।३)

japyaṃ ca te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram ||

3.1३.१

कृष्ण उवाच । (३।१)

kṛṣṇa uvāca

3.2३.२

अब्रुवं तम् अहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने । (३।२)

abruvaṃ tam ahaṃ brahmaṃstvatprasādānmahāmune |

3.3३.३

द्रक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम् ॥ (३।३)

drakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram ||

4.1४.१

दिने ऽष्टमे च विप्रेण दीक्षितो ऽहं यथाविधि । (४।१)

dine 'ṣṭame ca vipreṇa dīkṣito 'haṃ yathāvidhi |

4.2४.२

दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तो मेखली तथा ॥ (४।२)

daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtākto mekhalī tathā ||

5.1५.१

मासम् एकं फलाहारो द्वितीयं सलिलाशनः । (५।१)

māsam ekaṃ phalāhāro dvitīyaṃ salilāśanaḥ |

5.2५.२

तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः ॥ (५।२)

tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ ||

6.1६.१

एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुर् अतन्द्रितः । (६।१)

ekapādena tiṣṭhaṃśca ūrdhvabāhur atandritaḥ |

6.2६.२

तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत ॥ (६।२)

tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata ||

7.1७.१

तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन । (७।१)

tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana |

7.2७.२

इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम् । (७।२)

indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālāgavākṣakam |

7.3७.३

नीलशैलचयप्रख्यं बलाकाभूषितं घनम् ॥ (७।३)

nīlaśailacayaprakhyaṃ balākābhūṣitaṃ ghanam ||

8.1८.१

तम् आस्थितश्च भगवान् देव्या सह महाद्युतिः । (८।१)

tam āsthitaśca bhagavān devyā saha mahādyutiḥ |

8.2८.२

तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया ॥ (८।२)

tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā ||

9.1९.१

रराज भगवांस्तत्र देव्या सह महेश्वरः । (९।१)

rarāja bhagavāṃstatra devyā saha maheśvaraḥ |

9.2९.२

सोमेन सहितः सूर्यो यथा मेघस्थितस्तथा ॥ (९।२)

somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitastathā ||

10.1१०.१

संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । (१०।१)

saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ |

10.2१०.२

अपश्यं देवसंघानां गतिम् आर्तिहरं हरम् ॥ (१०।२)

apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatim ārtiharaṃ haram ||

11.1११.१

किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम् । (११।१)

kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim |

11.2११.२

पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम् ॥ (११।२)

pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam ||

12.1१२.१

दिव्यां मालाम् उरसानेकवर्णां समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम् । (१२।१)

divyāṃ mālām urasānekavarṇāṃ samudvahantaṃ gulphadeśāvalambām |

12.2१२.२

चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं वर्षात्यये तद्वद् अपश्यम् एनम् ॥ (१२।२)

candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ varṣātyaye tadvad apaśyam enam ||

13.1१३.१

प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात् परिवारितम् । (१३।१)

pramathānāṃ gaṇaiścaiva samantāt parivāritam |

13.2१३.२

शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम् ॥ (१३।२)

śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram ||

14.1१४.१

एकादश तथा चैनं रुद्राणां वृषवाहनम् । (१४।१)

ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanam |

14.2१४.२

अस्तुवन्नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम् ॥ (१४।२)

astuvanniyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇam ||

15.1१५.१

आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ । (१५।१)

ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevāstathāśvinau |

15.2१५.२

विश्वाभिः स्तुतिभिर् देवं विश्वदेवं समस्तुवन् ॥ (१५।२)

viśvābhiḥ stutibhir devaṃ viśvadevaṃ samastuvan ||

16.1१६.१

शतक्रतुश्च भगवान् विष्णुश्चादितिनन्दनौ । (१६।१)

śatakratuśca bhagavān viṣṇuścāditinandanau |

16.2१६.२

ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके ॥ (१६।२)

brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike ||

17.1१७.१

योगीश्वराः सुबहवो योगदं पितरं गुरुम् । (१७।१)

yogīśvarāḥ subahavo yogadaṃ pitaraṃ gurum |

17.2१७.२

ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै ॥ (१७।२)

brahmarṣayaśca sasutāstathā devarṣayaśca vai ||

18.1१८.१

पृथिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । (१८।१)

pṛthivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahāstathā |

18.2१८.२

मासार्धमासा ऋतवो रात्र्यः संवत्सराः क्षणाः ॥ (१८।२)

māsārdhamāsā ṛtavo rātryaḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ ||

19.1१९.१

मुहूर्ताश्च निमेषाश्च तथैव युगपर्ययाः । (१९।१)

muhūrtāśca nimeṣāśca tathaiva yugaparyayāḥ |

19.2१९.२

दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस्तथा ॥ (१९।२)

divyā rājannamasyanti vidyāḥ sarvā diśastathā ||

20.1२०.१

सनत्कुमारो वेदाश्च इतिहासास्तथैव च । (२०।१)

sanatkumāro vedāśca itihāsāstathaiva ca |

20.2२०.२

मरीचिर् अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ (२०।२)

marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ||

21.1२१.१

मनवः सप्तसोमश्च अथर्वा सबृहस्पतिः । (२१।१)

manavaḥ saptasomaśca atharvā sabṛhaspatiḥ |

21.2२१.२

भृगुर् दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च ॥ (२१।२)

bhṛgur dakṣaḥ kaśyapaśca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca ||

22.1२२.१

छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः । (२२।१)

chandāṃsi dīkṣā yajñāśca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ |

22.2२२.२

यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर ॥ (२२।२)

yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira ||

23.1२३.१

प्रजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः । (२३।१)

prajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ |

23.2२३.२

देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः सकन्यकाः ॥ (२३।२)

devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sakanyakāḥ ||

24.1२४.१

सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्यर्बुदानि च । (२४।१)

sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutānyarbudāni ca |

24.2२४.२

नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः ॥ (२४।२)

namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ ||

25.1२५.१

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतवादित्रकोविदाः । (२५।१)

gandharvāpsarasaścaiva gītavāditrakovidāḥ |

25.2२५.२

दिव्यतानेन गायन्तः स्तुवन्ति भवम् अद्भुतम् । (२५।२)

divyatānena gāyantaḥ stuvanti bhavam adbhutam |

25.3२५.३

विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा ॥ (२५।३)

vidyādharā dānavāśca guhyakā rākṣasāstathā ||

26.1२६.१

सर्वाणि चैव भूतानि स्थावराणि चराणि च । (२६।१)

sarvāṇi caiva bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |

26.2२६.२

नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनःकर्मभिर् विभुम् । (२६।२)

namasyanti mahārāja vāṅmanaḥkarmabhir vibhum |

26.3२६.३

पुरस्ताद् विष्ठितः शर्वो ममासीत् त्रिदशेश्वरः ॥ (२६।३)

purastād viṣṭhitaḥ śarvo mamāsīt tridaśeśvaraḥ ||

27.1२७.१

पुरस्ताद् विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत । (२७।१)

purastād viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata |

27.2२७.२

सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्माम् अभ्युदैक्षत ॥ (२७।२)

saprajāpatiśakrāntaṃ jaganmām abhyudaikṣata ||

28.1२८.१

ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिर् अभूत् तदा । (२८।१)

īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktir abhūt tadā |

28.2२८.२

ततो माम् अब्रवीद् देवः पश्य कृष्ण वदस्व च ॥ (२८।२)

tato mām abravīd devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca ||

29.1२९.१

शिरसा वन्दिते देवे देवी प्रीता उमाभवत् । (२९।१)

śirasā vandite deve devī prītā umābhavat |

29.2२९.२

ततो ऽहम् अस्तुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः ॥ (२९।२)

tato 'ham astuvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ ||

30.1३०.१

नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वाम् ऋषयो वदन्ति । (३०।१)

namo 'stu te śāśvata sarvayone brahmādhipaṃ tvām ṛṣayo vadanti |

30.2३०.२

तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वाम् एव सत्यं च वदन्ति सन्तः ॥ (३०।२)

tapaśca sattvaṃ ca rajastamaśca tvām eva satyaṃ ca vadanti santaḥ ||

31.1३१.१

त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणो ऽग्निर् मनुर् भवः । (३१।१)

tvaṃ vai brahmā ca rudraśca varuṇo 'gnir manur bhavaḥ |

31.2३१.२

धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः ॥ (३१।२)

dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvatomukhaḥ ||

32.1३२.१

त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । (३२।१)

tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |

32.2३२.२

त्वम् आदिः सर्वभूतानां संहारश्च त्वम् एव हि ॥ (३२।२)

tvam ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraśca tvam eva hi ||

33.1३३.१

ये चेन्द्रियार्थाश्च मनश्च कृत्स्नं ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः । (३३।१)

ye cendriyārthāśca manaśca kṛtsnaṃ ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ |

33.2३३.२

ये वा दिविस्था देवताश्चापि पुंसां तस्मात् परं त्वाम् ऋषयो वदन्ति ॥ (३३।२)

ye vā divisthā devatāścāpi puṃsāṃ tasmāt paraṃ tvām ṛṣayo vadanti ||

34.1३४.१

वेदा यज्ञाश्च सोमश्च दक्षिणा पावको हविः । (३४।१)

vedā yajñāśca somaśca dakṣiṇā pāvako haviḥ |

34.2३४.२

यज्ञोपगं च यत् किंचिद् भगवांस्तद् असंशयम् ॥ (३४।२)

yajñopagaṃ ca yat kiṃcid bhagavāṃstad asaṃśayam ||

35.1३५.१

इष्टं दत्तम् अधीतं च व्रतानि नियमाश्च ये । (३५।१)

iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca vratāni niyamāśca ye |

35.2३५.२

ह्रीः कीर्तिः श्रीर् द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव त्वदर्पणा ॥ (३५।२)

hrīḥ kīrtiḥ śrīr dyutistuṣṭiḥ siddhiścaiva tvadarpaṇā ||

36.1३६.१

कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भो ऽथ मत्सरः । (३६।१)

kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambho 'tha matsaraḥ |

36.2३६.२

आधयो व्याधयश्चैव भगवंस्तनयास्तव ॥ (३६।२)

ādhayo vyādhayaścaiva bhagavaṃstanayāstava ||

37.1३७.१

कृतिर् विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवो ऽव्ययः । (३७।१)

kṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavo 'vyayaḥ |

37.2३७.२

मनसः परमा योनिः स्वभावश्चापि शाश्वतः । (३७।२)

manasaḥ paramā yoniḥ svabhāvaścāpi śāśvataḥ |

37.3३७.३

अव्यक्तः पावन विभो सहस्रांशो हिरण्मयः ॥ (३७।३)

avyaktaḥ pāvana vibho sahasrāṃśo hiraṇmayaḥ ||

38.1३८.१

आदिर् गुणानां सर्वेषां भवान् वै जीवनाश्रयः । (३८।१)

ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavān vai jīvanāśrayaḥ |

38.2३८.२

महान् आत्मा मतिर् ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः ॥ (३८।२)

mahān ātmā matir brahmā viśvaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ ||

39.1३९.१

बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च संवित् ख्यातिर् धृतिः स्मृतिः । (३९।१)

buddhiḥ prajñopalabdhiśca saṃvit khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ |

39.2३९.२

पर्यायवाचकैः शब्दैर् महान् आत्मा विभाव्यसे ॥ (३९।२)

paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyase ||

40.1४०.१

त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो विद्वान्न प्रमोहं निगच्छति । (४०।१)

tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vidvānna pramohaṃ nigacchati |

40.2४०.२

हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वम् ऋषिष्टुतः ॥ (४०।२)

hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñastvam ṛṣiṣṭutaḥ ||

41.1४१.१

सर्वतःपाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिशिरोमुखः । (४१।१)

sarvataḥpāṇipādastvaṃ sarvatokṣiśiromukhaḥ |

41.2४१.२

सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठसि ॥ (४१।२)

sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi ||

42.1४२.१

फलं त्वम् असि तिग्मांशो निमेषादिषु कर्मसु । (४२।१)

phalaṃ tvam asi tigmāṃśo nimeṣādiṣu karmasu |

42.2४२.२

त्वं वै प्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः । (४२।२)

tvaṃ vai prabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ |

42.3४२.३

अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानो ज्योतिर् अव्ययः ॥ (४२।३)

aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ ||

43.1४३.१

त्वयि बुद्धिर् मतिर् लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये । (४३।१)

tvayi buddhir matir lokāḥ prapannāḥ saṃśritāśca ye |

43.2४३.२

ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ॥ (४३।२)

dhyānino nityayogāśca satyasaṃdhā jitendriyāḥ ||

44.1४४.१

यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् । (४४।१)

yastvāṃ dhruvaṃ vedayate guhāśayaṃ prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam |

44.2४४.२

हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिम् अतीत्य तिष्ठति ॥ (४४।२)

hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati ||

45.1४५.१

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः । (४५।१)

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ |

45.2४५.२

प्रधानविधियोगस्थस्त्वाम् एव विशते बुधः ॥ (४५।२)

pradhānavidhiyogasthastvām eva viśate budhaḥ ||

46.1४६.१

एवम् उक्ते मया पार्थ भवे चार्तिविनाशने । (४६।१)

evam ukte mayā pārtha bhave cārtivināśane |

46.2४६.२

चराचरं जगत् सर्वं सिंहनादम् अथाकरोत् ॥ (४६।२)

carācaraṃ jagat sarvaṃ siṃhanādam athākarot ||

47.1४७.१

सविप्रसंघाश्च सुरासुराश्च नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि । (४७।१)

saviprasaṃghāśca surāsurāśca nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi |

47.2४७.२

रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव तथा प्रणेमुः ॥ (४७।२)

rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva tathā praṇemuḥ ||

48.1४८.१

मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम् । (४८।१)

mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandhinām |

48.2४८.२

राशयो निपतन्ति स्म वायुश्च सुसुखो ववौ ॥ (४८।२)

rāśayo nipatanti sma vāyuśca susukho vavau ||

49.1४९.१

निरीक्ष्य भगवान् देवीम् उमां मां च जगद्धितः । (४९।१)

nirīkṣya bhagavān devīm umāṃ māṃ ca jagaddhitaḥ |

49.2४९.२

शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं माम् आह शंकरः ॥ (४९।२)

śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ mām āha śaṃkaraḥ ||

50.1५०.१

विद्मः कृष्ण परां भक्तिम् अस्मासु तव शत्रुहन् । (५०।१)

vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktim asmāsu tava śatruhan |

50.2५०.२

क्रियताम् आत्मनः श्रेयः प्रीतिर् हि परमा त्वयि ॥ (५०।२)

kriyatām ātmanaḥ śreyaḥ prītir hi paramā tvayi ||

51.1५१.१

वृणीष्वाष्टौ वरान् कृष्ण दातास्मि तव सत्तम । (५१।१)

vṛṇīṣvāṣṭau varān kṛṣṇa dātāsmi tava sattama |

51.2५१.२

ब्रूहि यादवशार्दूल यान् इच्छसि सुदुर्लभान् ॥ (५१।२)

brūhi yādavaśārdūla yān icchasi sudurlabhān ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 13, 15

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit