MBh, 13, 15
Select a line for its word-by-word analysis.
कस्मात् प्रसादं भगवान्न कुर्यात् तव माधव ॥ (१।३)
kasmāt prasādaṃ bhagavānna kuryāt tava mādhava ||
जप्यं च ते प्रदास्यामि येन द्रक्ष्यसि शंकरम् ॥ (२।३)
japyaṃ ca te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram ||
अब्रुवं तम् अहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने । (३।२)
abruvaṃ tam ahaṃ brahmaṃstvatprasādānmahāmune |
द्रक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं त्रिदशेश्वरम् ॥ (३।३)
drakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram ||
दिने ऽष्टमे च विप्रेण दीक्षितो ऽहं यथाविधि । (४।१)
dine 'ṣṭame ca vipreṇa dīkṣito 'haṃ yathāvidhi |
दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तो मेखली तथा ॥ (४।२)
daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtākto mekhalī tathā ||
एकपादेन तिष्ठंश्च ऊर्ध्वबाहुर् अतन्द्रितः । (६।१)
ekapādena tiṣṭhaṃśca ūrdhvabāhur atandritaḥ |
इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्मालागवाक्षकम् । (७।२)
indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālāgavākṣakam |
तम् आस्थितश्च भगवान् देव्या सह महाद्युतिः । (८।१)
tam āsthitaśca bhagavān devyā saha mahādyutiḥ |
संहृष्टरोमा कौन्तेय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । (१०।१)
saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ |
अपश्यं देवसंघानां गतिम् आर्तिहरं हरम् ॥ (१०।२)
apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatim ārtiharaṃ haram ||
किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं व्याघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम् । (११।१)
kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim |
पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं शुभाङ्गदं व्यालयज्ञोपवीतम् ॥ (११।२)
pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam ||
दिव्यां मालाम् उरसानेकवर्णां समुद्वहन्तं गुल्फदेशावलम्बाम् । (१२।१)
divyāṃ mālām urasānekavarṇāṃ samudvahantaṃ gulphadeśāvalambām |
चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं वर्षात्यये तद्वद् अपश्यम् एनम् ॥ (१२।२)
candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ varṣātyaye tadvad apaśyam enam ||
प्रमथानां गणैश्चैव समन्तात् परिवारितम् । (१३।१)
pramathānāṃ gaṇaiścaiva samantāt parivāritam |
शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम् ॥ (१३।२)
śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram ||
अस्तुवन्नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम् ॥ (१४।२)
astuvanniyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇam ||
आदित्या वसवः साध्या विश्वेदेवास्तथाश्विनौ । (१५।१)
ādityā vasavaḥ sādhyā viśvedevāstathāśvinau |
विश्वाभिः स्तुतिभिर् देवं विश्वदेवं समस्तुवन् ॥ (१५।२)
viśvābhiḥ stutibhir devaṃ viśvadevaṃ samastuvan ||
ब्रह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके ॥ (१६।२)
brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike ||
ब्रह्मर्षयश्च ससुतास्तथा देवर्षयश्च वै ॥ (१७।२)
brahmarṣayaśca sasutāstathā devarṣayaśca vai ||
पृथिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । (१८।१)
pṛthivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahāstathā |
मासार्धमासा ऋतवो रात्र्यः संवत्सराः क्षणाः ॥ (१८।२)
māsārdhamāsā ṛtavo rātryaḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ ||
दिव्या राजन्नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस्तथा ॥ (१९।२)
divyā rājannamasyanti vidyāḥ sarvā diśastathā ||
मरीचिर् अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ (२०।२)
marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ ||
भृगुर् दक्षः कश्यपश्च वसिष्ठः काश्य एव च ॥ (२१।२)
bhṛgur dakṣaḥ kaśyapaśca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca ||
छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश्च दक्षिणाः पावको हविः । (२२।१)
chandāṃsi dīkṣā yajñāśca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ |
यज्ञोपगानि द्रव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर ॥ (२२।२)
yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira ||
प्रजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः । (२३।१)
prajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ |
देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः सकन्यकाः ॥ (२३।२)
devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sakanyakāḥ ||
नमस्यन्ति प्रभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः ॥ (२४।२)
namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ ||
दिव्यतानेन गायन्तः स्तुवन्ति भवम् अद्भुतम् । (२५।२)
divyatānena gāyantaḥ stuvanti bhavam adbhutam |
विद्याधरा दानवाश्च गुह्यका राक्षसास्तथा ॥ (२५।३)
vidyādharā dānavāśca guhyakā rākṣasāstathā ||
नमस्यन्ति महाराज वाङ्मनःकर्मभिर् विभुम् । (२६।२)
namasyanti mahārāja vāṅmanaḥkarmabhir vibhum |
पुरस्ताद् विष्ठितः शर्वो ममासीत् त्रिदशेश्वरः ॥ (२६।३)
purastād viṣṭhitaḥ śarvo mamāsīt tridaśeśvaraḥ ||
पुरस्ताद् विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत । (२७।१)
purastād viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata |
सप्रजापतिशक्रान्तं जगन्माम् अभ्युदैक्षत ॥ (२७।२)
saprajāpatiśakrāntaṃ jaganmām abhyudaikṣata ||
ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिर् अभूत् तदा । (२८।१)
īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktir abhūt tadā |
ततो माम् अब्रवीद् देवः पश्य कृष्ण वदस्व च ॥ (२८।२)
tato mām abravīd devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca ||
ततो ऽहम् अस्तुवं स्थाणुं स्तुतं ब्रह्मादिभिः सुरैः ॥ (२९।२)
tato 'ham astuvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ ||
नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वाम् ऋषयो वदन्ति । (३०।१)
namo 'stu te śāśvata sarvayone brahmādhipaṃ tvām ṛṣayo vadanti |
तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वाम् एव सत्यं च वदन्ति सन्तः ॥ (३०।२)
tapaśca sattvaṃ ca rajastamaśca tvām eva satyaṃ ca vadanti santaḥ ||
त्वं वै ब्रह्मा च रुद्रश्च वरुणो ऽग्निर् मनुर् भवः । (३१।१)
tvaṃ vai brahmā ca rudraśca varuṇo 'gnir manur bhavaḥ |
धाता त्वष्टा विधाता च त्वं प्रभुः सर्वतोमुखः ॥ (३१।२)
dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvatomukhaḥ ||
त्वत्तो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । (३२।१)
tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
त्वम् आदिः सर्वभूतानां संहारश्च त्वम् एव हि ॥ (३२।२)
tvam ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraśca tvam eva hi ||
ये चेन्द्रियार्थाश्च मनश्च कृत्स्नं ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः । (३३।१)
ye cendriyārthāśca manaśca kṛtsnaṃ ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ |
ये वा दिविस्था देवताश्चापि पुंसां तस्मात् परं त्वाम् ऋषयो वदन्ति ॥ (३३।२)
ye vā divisthā devatāścāpi puṃsāṃ tasmāt paraṃ tvām ṛṣayo vadanti ||
वेदा यज्ञाश्च सोमश्च दक्षिणा पावको हविः । (३४।१)
vedā yajñāśca somaśca dakṣiṇā pāvako haviḥ |
यज्ञोपगं च यत् किंचिद् भगवांस्तद् असंशयम् ॥ (३४।२)
yajñopagaṃ ca yat kiṃcid bhagavāṃstad asaṃśayam ||
इष्टं दत्तम् अधीतं च व्रतानि नियमाश्च ये । (३५।१)
iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca vratāni niyamāśca ye |
ह्रीः कीर्तिः श्रीर् द्युतिस्तुष्टिः सिद्धिश्चैव त्वदर्पणा ॥ (३५।२)
hrīḥ kīrtiḥ śrīr dyutistuṣṭiḥ siddhiścaiva tvadarpaṇā ||
कामः क्रोधो भयं लोभो मदः स्तम्भो ऽथ मत्सरः । (३६।१)
kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambho 'tha matsaraḥ |
कृतिर् विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवो ऽव्ययः । (३७।१)
kṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavo 'vyayaḥ |
अव्यक्तः पावन विभो सहस्रांशो हिरण्मयः ॥ (३७।३)
avyaktaḥ pāvana vibho sahasrāṃśo hiraṇmayaḥ ||
आदिर् गुणानां सर्वेषां भवान् वै जीवनाश्रयः । (३८।१)
ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavān vai jīvanāśrayaḥ |
महान् आत्मा मतिर् ब्रह्मा विश्वः शंभुः स्वयंभुवः ॥ (३८।२)
mahān ātmā matir brahmā viśvaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhuvaḥ ||
बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च संवित् ख्यातिर् धृतिः स्मृतिः । (३९।१)
buddhiḥ prajñopalabdhiśca saṃvit khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ |
पर्यायवाचकैः शब्दैर् महान् आत्मा विभाव्यसे ॥ (३९।२)
paryāyavācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyase ||
त्वां बुद्ध्वा ब्राह्मणो विद्वान्न प्रमोहं निगच्छति । (४०।१)
tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vidvānna pramohaṃ nigacchati |
हृदयं सर्वभूतानां क्षेत्रज्ञस्त्वम् ऋषिष्टुतः ॥ (४०।२)
hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñastvam ṛṣiṣṭutaḥ ||
सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठसि ॥ (४१।२)
sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi ||
फलं त्वम् असि तिग्मांशो निमेषादिषु कर्मसु । (४२।१)
phalaṃ tvam asi tigmāṃśo nimeṣādiṣu karmasu |
त्वं वै प्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः । (४२।२)
tvaṃ vai prabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ |
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानो ज्योतिर् अव्ययः ॥ (४२।३)
aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ ||
त्वयि बुद्धिर् मतिर् लोकाः प्रपन्नाः संश्रिताश्च ये । (४३।१)
tvayi buddhir matir lokāḥ prapannāḥ saṃśritāśca ye |
ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ॥ (४३।२)
dhyānino nityayogāśca satyasaṃdhā jitendriyāḥ ||
यस्त्वां ध्रुवं वेदयते गुहाशयं प्रभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम् । (४४।१)
yastvāṃ dhruvaṃ vedayate guhāśayaṃ prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam |
हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान् बुद्धिम् अतीत्य तिष्ठति ॥ (४४।२)
hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati ||
विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं त्वां च मूर्तितः । (४५।१)
viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ |
प्रधानविधियोगस्थस्त्वाम् एव विशते बुधः ॥ (४५।२)
pradhānavidhiyogasthastvām eva viśate budhaḥ ||
सविप्रसंघाश्च सुरासुराश्च नागाः पिशाचाः पितरो वयांसि । (४७।१)
saviprasaṃghāśca surāsurāśca nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi |
रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव तथा प्रणेमुः ॥ (४७।२)
rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva tathā praṇemuḥ ||
मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्धिनाम् । (४८।१)
mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandhinām |
निरीक्ष्य भगवान् देवीम् उमां मां च जगद्धितः । (४९।१)
nirīkṣya bhagavān devīm umāṃ māṃ ca jagaddhitaḥ |
शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य स्वयं माम् आह शंकरः ॥ (४९।२)
śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ mām āha śaṃkaraḥ ||
विद्मः कृष्ण परां भक्तिम् अस्मासु तव शत्रुहन् । (५०।१)
vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktim asmāsu tava śatruhan |
क्रियताम् आत्मनः श्रेयः प्रीतिर् हि परमा त्वयि ॥ (५०।२)
kriyatām ātmanaḥ śreyaḥ prītir hi paramā tvayi ||
वृणीष्वाष्टौ वरान् कृष्ण दातास्मि तव सत्तम । (५१।१)
vṛṇīṣvāṣṭau varān kṛṣṇa dātāsmi tava sattama |
ब्रूहि यादवशार्दूल यान् इच्छसि सुदुर्लभान् ॥ (५१।२)
brūhi yādavaśārdūla yān icchasi sudurlabhān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.