युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

यद् इदं कर्म लोके ऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाशुभम् । (१।२)

पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत ॥ (१।३)

कर्ता स्वित् तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः । (२।१)

एतद् इच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३।२)

प्रह्रादस्य च संवादम् इन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ (३।३)

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् । (४।१)

अस्तम्भम् अनहंकारं सत्त्वस्थं समये रतम् ॥ (४।२)

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारनिवेशनम् । (५।१)

चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम् ॥ (५।२)

अक्रुध्यन्तम् अहृष्यन्तम् अप्रियेषु प्रियेषु च । (६।१)

काञ्चने वाथ लोष्टे वा उभयोः समदर्शनम् ॥ (६।२)

आत्मनिःश्रेयसज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम् । (७।१)

परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं समदर्शनम् ॥ (७।२)

शक्रः प्रह्रादम् आसीनम् एकान्ते संयतेन्द्रियम् । (८।१)

बुभुत्समानस् तत्प्रज्ञाम् अभिगम्येदम् अब्रवीत् ॥ (८।२)

यैः कैश्चित् संमतो लोके गुणैः स्यात् पुरुषो नृषु । (९।१)

भवत्यनपगान् सर्वांस्तान् गुणांल् लक्षयामहे ॥ (९।२)

अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैर् इह । (१०।१)

आत्मानं मन्यमानः सञ् श्रेयः किम् इह मन्यसे ॥ (१०।२)

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद् द्विषतां वशम् आगतः । (११।१)

श्रिया विहीनः प्रह्राद शोचितव्ये न शोचसि ॥ (११।२)

प्रज्ञालाभात् तु दैतेय उताहो धृतिमत्तया । (१२।१)

प्रह्राद स्वस्थरूपो ऽसि पश्यन् व्यसनम् आत्मनः ॥ (१२।२)

इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः । (१३।१)

उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञाम् अनुवर्णयन् ॥ (१३।२)

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते । (१४।१)

तस्य स्तम्भो भवेद् बाल्यान्नास्ति स्तम्भो ऽनुपश्यतः ॥ (१४।२)

स्वभावात् सम्प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च । (१५।१)

सर्वे भावास्तथाभावाः पुरुषार्थो न विद्यते ॥ (१५।२)

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित् स्वकारकः । (१६।१)

स्वयं तु कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेद् इह ॥ (१६।२)

यस्तु कर्तारम् आत्मानं मन्यते साध्वसाधुनोः । (१७।१)

तस्य दोषवती प्रज्ञा स्वमूर्त्यज्ञेति मे मतिः ॥ (१७।२)

यदि स्यात् पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् । (१८।१)

आरम्भास्तस्य सिध्येरन्न च जातु पराभवेत् ॥ (१८।२)

अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिर् अनिवृत्तिः प्रियस्य च । (१९।१)

लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः ॥ (१९।२)

अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिम् इष्टसंवृत्तिम् एव च । (२०।१)

अप्रयत्नेन पश्यामः केषांचित् तत् स्वभावतः ॥ (२०।२)

प्रतिरूपधराः केचिद् दृश्यन्ते बुद्धिसत्तमाः । (२१।१)

विरूपेभ्यो ऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमम् ॥ (२१।२)

स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा । (२२।१)

शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम् ॥ (२२।२)

स्वभावाद् एव तत् सर्वम् इति मे निश्चिता मतिः । (२३।१)

आत्मप्रतिष्ठिता प्रज्ञा मम नास्ति ततो ऽन्यथा ॥ (२३।२)

कर्मजं त्विह मन्ये ऽहं फलयोगं शुभाशुभम् । (२४।१)

कर्मणां विषयं कृत्स्नम् अहं वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ (२४।२)

यथा वेदयते कश्चिद् ओदनं वायसो वदन् । (२५।१)

एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम् ॥ (२५।२)

विकारान् एव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् । (२६।१)

तस्य स्तम्भो भवेद् बाल्यान्नास्ति स्तम्भो ऽनुपश्यतः ॥ (२६।२)

स्वभावभाविनो भावान् सर्वान् एवेह निश्चये । (२७।१)

बुध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति ॥ (२७।२)

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् । (२८।१)

तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदम् अन्तवत् ॥ (२८।२)

निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः । (२९।१)

स्वस्थो ऽव्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ ॥ (२९।२)

कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णस्य निराशिषः । (३०।१)

नायासो विद्यते शक्र पश्यतो लोकविद्यया ॥ (३०।२)

प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर् न च द्विषे । (३१।१)

द्वेष्टारं न च पश्यामि यो ममाद्य ममायते ॥ (३१।२)

नोर्ध्वं नावाङ् न तिर्यक् च न क्वचिच्छक्र कामये । (३२।१)

न विज्ञाने न विज्ञेये नाज्ञाने शर्म विद्यते ॥ (३२।२)

शक्र उवाच । (३३।१)

येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिर् अवाप्यते । (३३।२)

प्रब्रूहि तम् उपायं मे सम्यक् प्रह्राद पृच्छते ॥ (३३।३)

प्रह्राद उवाच । (३४।१)

आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया । (३४।२)

वृद्धशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत् ॥ (३४।३)

स्वभावाल् लभते प्रज्ञां शान्तिम् एति स्वभावतः । (३५।१)

स्वभावाद् एव तत् सर्वं यत् किंचिद् अनुपश्यसि ॥ (३५।२)

भीष्म उवाच । (३६।१)

इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयम् आगमत् । (३६।२)

प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद् वाक्यं प्रत्यपूजयत् ॥ (३६।३)

स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिर् ईश्वरः । (३७।१)

असुरेन्द्रम् उपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम् ॥ (३७।२)