संजय उवाच । (१।१)

परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजो महारथः । (१।२)

बहूक्त्वा च ततो राजन् राजानं च सुयोधनम् ॥ (१।३)

विधाय योगं पार्थेन संशप्तकगणैः सह । (२।१)

निष्क्रान्ते च रणात् पार्थे संशप्तकवधं प्रति ॥ (२।२)

व्यूढानीकस्ततो द्रोणः पाण्डवानां महाचमूम् । (३।१)

अभ्ययाद् भरतश्रेष्ठ धर्मराजजिघृक्षया ॥ (३।२)

व्यूहं दृष्ट्वा सुपर्णं तु भारद्वाजकृतं तदा । (४।१)

व्यूहेन मण्डलार्धेन प्रत्यव्यूहद् युधिष्ठिरः ॥ (४।२)

मुखम् आसीत् सुपर्णस्य भारद्वाजो महारथः । (५।१)

शिरो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः सानुगैः सह ॥ (५।२)

चक्षुषी कृतवर्मा च गौतमश्चास्यतां वरः । (६।१)

भूतवर्मा क्षेमशर्मा करकर्षश्च वीर्यवान् ॥ (६।२)

कलिङ्गाः सिंहलाः प्राच्याः शूराभीरा दशेरकाः । (७।१)

शका यवनकाम्बोजास्तथा हंसपदाश्च ये ॥ (७।२)

ग्रीवायां शूरसेनाश्च दरदा मद्रकेकयाः । (८।१)

गजाश्वरथपत्त्यौघास्तस्थुः शतसहस्रशः ॥ (८।२)

भूरिश्रवाः शलः शल्यः सोमदत्तश्च बाह्लिकः । (९।१)

अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्षिणं पक्षम् आश्रिताः ॥ (९।२)

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः । (१०।१)

वामं पक्षं समाश्रित्य द्रोणपुत्राग्रगाः स्थिताः ॥ (१०।२)

पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौन्द्रमद्रकाः । (११।१)

गान्धाराः शकुनिप्राग्याः पार्वतीया वसातयः ॥ (११।२)

पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञातिबान्धवः । (१२।१)

महत्या सेनया तस्थौ नानाध्वजसमुत्थया ॥ (१२।२)

जयद्रथो भीमरथः सांयात्रिकसभो जयः । (१३।१)

भूमिंजयो वृषक्राथो नैषधश्च महाबलः ॥ (१३।२)

वृता बलेन महता ब्रह्मलोकपुरस्कृताः । (१४।१)

व्यूहस्योपरि ते राजन् स्थिता युद्धविशारदाः ॥ (१४।२)

द्रोणेन विहितो व्यूहः पदात्यश्वरथद्विपैः । (१५।१)

वातोद्धूतार्णवाकारः प्रवृत्त इव लक्ष्यते ॥ (१५।२)

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवः । (१६।१)

सविद्युत्स्तनिता मेघाः सर्वदिग्भ्य इवोष्णगे ॥ (१६।२)

तस्य प्राग्ज्योतिषो मध्ये विधिवत् कल्पितं गजम् । (१७।१)

आस्थितः शुशुभे राजन्न् अंशुमान् उदये यथा ॥ (१७।२)

माल्यदामवता राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यता । (१८।१)

कृत्तिकायोगयुक्तेन पौर्णमास्याम् इवेन्दुना ॥ (१८।२)

नीलाञ्जनचयप्रख्यो मदान्धो द्विरदो बभौ । (१९।१)

अभिवृष्टो महामेघैर् यथा स्यात् पर्वतो महान् ॥ (१९।२)

नानानृपतिभिर् वीरैर् विविधायुधभूषणैः । (२०।१)

समन्वितः पार्वतीयैः शक्रो देवगणैर् इव ॥ (२०।२)

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य व्यूहं तम् अतिमानुषम् । (२१।१)

अजय्यम् अरिभिः संख्ये पार्षतं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)

ब्राह्मणस्य वशं नाहम् इयाम् अद्य यथा प्रभो । (२२।१)

पारावतसवर्णाश्व तथा नीतिर् विधीयताम् ॥ (२२।२)

धृष्टद्युम्न उवाच । (२३।१)

द्रोणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत । (२३।२)

अहम् आवारयिष्यामि द्रोणम् अद्य सहानुगम् ॥ (२३।३)

मयि जीवति कौरव्य नोद्वेगं कर्तुम् अर्हसि । (२४।१)

न हि शक्तो रणे द्रोणो विजेतुं मां कथंचन ॥ (२४।२)

संजय उवाच । (२५।१)

एवम् उक्त्वा किरन् बाणान् द्रुपदस्य सुतो बली । (२५।२)

पारावतसवर्णाश्वः स्वयं द्रोणम् उपाद्रवत् ॥ (२५।३)

अनिष्टदर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नम् अवस्थितम् । (२६।१)

क्षणेनैवाभवद् द्रोणो नातिहृष्टमना इव ॥ (२६।२)

तं तु सम्प्रेक्ष्य पुत्रस्ते दुर्मुखः शत्रुकर्शनः । (२७।१)

प्रियं चिकीर्षन् द्रोणस्य धृष्टद्युम्नम् अवारयत् ॥ (२७।२)

स संप्रहारस्तुमुलः समरूप इवाभवत् । (२८।१)

पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत ॥ (२८।२)

पार्षतः शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य दुर्मुखम् । (२९।१)

भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत् ॥ (२९।२)

द्रोणम् आवारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस्तवात्मजः । (३०।१)

नानालिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममोहयत् ॥ (३०।२)

तयोर् विषक्तयोः संख्ये पाञ्चाल्यकुरुमुख्ययोः । (३१।१)

द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा व्यधमच्छरैः ॥ (३१।२)

अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः । (३२।१)

तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि क्वचित् क्वचित् ॥ (३२।२)

मुहूर्तम् इव तद् युद्धम् आसीन्मधुरदर्शनम् । (३३।१)

तत उन्मत्तवद् राजन्निर्मर्यादम् अवर्तत ॥ (३३।२)

नैव स्वे न परे राजन्न् अज्ञायन्त परस्परम् । (३४।१)

अनुमानेन संज्ञाभिर् युद्धं तत् समवर्तत ॥ (३४।२)

चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्वसिचर्मसु । (३५।१)

तेषाम् आदित्यवर्णाभा मरीच्यः प्रचकाशिरे ॥ (३५।२)

तत् प्रकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम् । (३६।१)

बलाकाशबलाभ्राभं ददृशे रूपम् आहवे ॥ (३६।२)

नरान् एव नरा जघ्नुर् उदग्राश्च हया हयान् । (३७।१)

रथांश्च रथिनो जघ्नुर् वारणा वरवारणान् ॥ (३७।२)

समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः । (३८।१)

क्षणेन तुमुलो घोरः संग्रामः समवर्तत ॥ (३८।२)

तेषां संसक्तगात्राणां कर्षताम् इतरेतरम् । (३९।१)

दन्तसंघातसंघर्षात् सधूमो ऽग्निर् अजायत ॥ (३९।२)

विप्रकीर्णपताकास्ते विषाणजनिताग्नयः । (४०।१)

बभूवुः खं समासाद्य सविद्युत इवाम्बुदाः ॥ (४०।२)

विक्षरद्भिर् नदद्भिश्च निपतद्भिश्च वारणैः । (४१।१)

संबभूव मही कीर्णा मेघैर् द्यौर् इव शारदी ॥ (४१।२)

तेषाम् आहन्यमानानां बाणतोमरवृष्टिभिः । (४२।१)

वारणानां रवो जज्ञे मेघानाम् इव संप्लवे ॥ (४२।२)

तोमराभिहताः केचिद् बाणैश्च परमद्विपाः । (४३।१)

वित्रेसुः सर्वभूतानां शब्दम् एवापरे ऽव्रजन् ॥ (४३।२)

विषाणाभिहताश्चापि केचित् तत्र गजा गजैः । (४४।१)

चक्रुर् आर्तस्वरं घोरम् उत्पातजलदा इव ॥ (४४।२)

प्रतीपं ह्रियमाणाश्च वारणा वरवारणैः । (४५।१)

उन्मथ्य पुनर् आजह्रुः प्रेरिताः परमाङ्कुशैः ॥ (४५।२)

महामात्रा महामात्रैस्ताडिताः शरतोमरैः । (४६।१)

गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर् मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः ॥ (४६।२)

निर्मनुष्याश्च मातङ्गा विनदन्तस्ततस्ततः । (४७।१)

छिन्नाभ्राणीव संपेतुः सम्प्रविश्य परस्परम् ॥ (४७।२)

हतान् परिवहन्तश्च यन्त्रिताः परमायुधैः । (४८।१)

दिशो जग्मुर् महानागाः केचिद् एकचरा इव ॥ (४८।२)

ताडितास्ताड्यमानाश्च तोमरर्ष्टिपरश्वधैः । (४९।१)

पेतुर् आर्तस्वरं कृत्वा तदा विशसने गजाः ॥ (४९।२)

तेषां शैलोपमैः कायैर् निपतद्भिः समन्ततः । (५०।१)

आहता सहसा भूमिश्चकम्पे च ननाद च ॥ (५०।२)

सादितैः सगजारोहैः सपताकैः समन्ततः । (५१।१)

मातङ्गैः शुशुभे भूमिर् विकीर्णैर् इव पर्वतैः ॥ (५१।२)

गजस्थाश्च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे । (५२।१)

रथिभिः पातिता भल्लैर् विकीर्णाङ्कुशतोमराः ॥ (५२।२)

क्रौञ्चवद् विनदन्तो ऽन्ये नाराचाभिहता गजाः । (५३।१)

परान् स्वांश्चापि मृद्नन्तः परिपेतुर् दिशो दश ॥ (५३।२)

गजाश्वरथसंघानां शरीरौघसमावृता । (५४।१)

बभूव पृथिवी राजन्मांसशोणितकर्दमा ॥ (५४।२)

प्रमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्य च वारणैः । (५५।१)

सचक्राश्च विचक्राश्च रथैर् एव महारथाः ॥ (५५।२)

रथाश्च रथिभिर् हीना निर्मनुष्याश्च वाजिनः । (५६।१)

हतारोहाश्च मातङ्गा दिशो जग्मुः शरातुराः ॥ (५६।२)

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा । (५७।१)

इत्यासीत् तुमुलं युद्धं न प्रज्ञायत किंचन ॥ (५७।२)

आ गुल्फेभ्यो ऽवसीदन्त नराः शोणितकर्दमे । (५८।१)

दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैर् इव महाद्रुमाः ॥ (५८।२)

शोणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च । (५९।१)

छत्राणि च पताकाश्च सर्वं रक्तम् अदृश्यत ॥ (५९।२)

हयौघाश्च रथौघाश्च नरौघाश्च निपातिताः । (६०।१)

संवृत्ताः पुनर् आवृत्ता बहुधा रथनेमिभिः ॥ (६०।२)

स गजौघमहावेगः परासुनरशैवलः । (६१।१)

रथौघतुमुलावर्तः प्रबभौ सैन्यसागरः ॥ (६१।२)

तं वाहनमहानौभिर् योधा जयधनैषिणः । (६२।१)

अवगाह्यावमज्जन्तो नैव मोहं प्रचक्रिरे ॥ (६२।२)

शरवर्षाभिवृष्टेषु योधेष्वजितलक्ष्मसु । (६३।१)

न हि स्वचित्ततां लेभे कश्चिद् आहतलक्षणः ॥ (६३।२)

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयंकरे । (६४।१)

मोहयित्वा परान् द्रोणो युधिष्ठिरम् उपाद्रवत् ॥ (६४।२)