युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

श्राद्धकाले च दैवे च धर्मे चापि पितामह । (१।२)

इच्छामीह त्वयाख्यातं विहितं यत् सुरर्षिभिः ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

दैवं पूर्वाह्णिके कुर्याद् अपराह्णे तु पैतृकम् । (२।२)

मङ्गलाचारसम्पन्नः कृतशौचः प्रयत्नवान् ॥ (२।३)

मनुष्याणां तु मध्याह्ने प्रदद्याद् उपपत्तितः । (३।१)

कालहीनं तु यद् दानं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (३।२)

लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत् कृतम् । (४।१)

रजस्वलाभिर् दृष्टं च तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (४।२)

अवघुष्टं च यद् भुक्तम् अव्रतेन च भारत । (५।१)

परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (५।२)

केशकीटावपतितं क्षुतं श्वभिर् अवेक्षितम् । (६।१)

रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (६।२)

निर्ॐकारेण यद् भुक्तं सशस्त्रेण च भारत । (७।१)

दुरात्मना च यद् भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (७।२)

परोच्छिष्टं च यद् भुक्तं परिभुक्तं च यद् भवेत् । (८।१)

दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (८।२)

गर्हितं निन्दितं चैव परिविष्टं समन्युना । (९।१)

दैवं वाप्यथ वा पैत्र्यं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (९।२)

मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छ्राद्धं परिविष्यते । (१०।१)

त्रिभिर् वर्णैर् नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (१०।२)

आज्याहुतिं विना चैव यत् किंचित् परिविष्यते । (११।१)

दुराचारैश्च यद् भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः ॥ (११।२)

ये भागा रक्षसां प्रोक्तास्त उक्ता भरतर्षभ । (१२।१)

अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शृणु ॥ (१२।२)

यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च । (१३।१)

दैवे वाप्यथ वा पित्र्ये राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ (१३।२)

श्वित्री कुष्ठी च क्लीबश्च तथा यक्ष्महतश्च यः । (१४।१)

अपस्मारी च यश्चान्धो राजन्नार्हन्ति सत्कृतिम् ॥ (१४।२)

चिकित्सका देवलका वृथानियमधारिणः । (१५।१)

सोमविक्रयिणश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ (१५।२)

गायना नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा । (१६।१)

कथका योधकाश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ (१६।२)

होतारो वृषलानां च वृषलाध्यापकास्तथा । (१७।१)

तथा वृषलशिष्याश्च राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ (१७।२)

अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्च भारत । (१८।१)

नार्हतस्तावपि श्राद्धं ब्रह्मविक्रयिणौ हि तौ ॥ (१८।२)

अग्रणीर् यः कृतः पूर्वं वर्णावरपरिग्रहः । (१९।१)

ब्राह्मणः सर्वविद्यो ऽपि राजन्नार्हति केतनम् ॥ (१९।२)

अनग्नयश्च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये । (२०।१)

स्तेनाश्च पतिताश्चैव राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ (२०।२)

अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत । (२१।१)

पुत्रिकापूर्वपुत्राश्च श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ (२१।२)

ऋणकर्ता च यो राजन् यश्च वार्धुषिको द्विजः । (२२।१)

प्राणिविक्रयवृत्तिश्च राजन्नार्हन्ति केतनम् ॥ (२२।२)

स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ । (२३।१)

अजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ॥ (२३।२)

श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टा ब्राह्मणा भरतर्षभ । (२४।१)

दातुः प्रतिग्रहीतुश्च शृणुष्वानुग्रहं पुनः ॥ (२४।२)

चीर्णव्रता गुणैर् युक्ता भवेयुर् ये ऽपि कर्षकाः । (२५।१)

सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन् केतनक्षमाः ॥ (२५।२)

क्षात्रधर्मिणम् अप्याजौ केतयेत् कुलजं द्विजम् । (२६।१)

न त्वेव वणिजं तात श्राद्धेषु परिकल्पयेत् ॥ (२६।२)

अग्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत् । (२७।१)

अस्तेनश् चातिथिज्ञश्च स राजन् केतनक्षमः ॥ (२७।२)

सावित्रीं जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ । (२८।१)

भिक्षावृत्तिः क्रियावांश्च स राजन् केतनक्षमः ॥ (२८।२)

उदितास्तमितो यश्च तथैवास्तमितोदितः । (२९।१)

अहिंस्रश्चाल्पदोषश्च स राजन् केतनक्षमः ॥ (२९।२)

अकल्कको ह्यतर्कश्च ब्राह्मणो भरतर्षभ । (३०।१)

ससंज्ञो भैक्ष्यवृत्तिश्च स राजन् केतनक्षमः ॥ (३०।२)

अव्रती कितवः स्तेनः प्राणिविक्रय्यथो वणिक् । (३१।१)

पश्चाच्च पीतवान् सोमं स राजन् केतनक्षमः ॥ (३१।२)

अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैः कृषिकर्मभिः । (३२।१)

भवेत् सर्वातिथिः पश्चात् स राजन् केतनक्षमः ॥ (३२।२)

ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम् । (३३।१)

अदेयं पितृदेवेभ्यो यच्च क्लैब्याद् उपार्जितम् ॥ (३३।२)

क्रियमाणे ऽपवर्गे तु यो द्विजो भरतर्षभ । (३४।१)

न व्याहरति यद् युक्तं तस्याधर्मो गवानृतम् ॥ (३४।२)

श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा । (३५।१)

सोमक्षयश्च मांसं च यद् आरण्यं युधिष्ठिर ॥ (३५।२)

श्राद्धापवर्गे विप्रस्य स्वधा वै स्वदिता भवेत् । (३६।१)

क्षत्रियस्याप्यथो ब्रूयात् प्रीयन्तां पितरस्त्विति ॥ (३६।२)

अपवर्गे तु वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत । (३७।१)

अक्षय्यम् अभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत ॥ (३७।२)

पुण्याहवाचनं दैवे ब्राह्मणस्य विधीयते । (३८।१)

एतद् एव निर्ॐकारं क्षत्रियस्य विधीयते । (३८।२)

वैश्यस्य चैव वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति ॥ (३८।३)

कर्मणाम् आनुपूर्वीं च विधिपूर्वकृतं शृणु । (३९।१)

जातकर्मादिकान् सर्वांस्त्रिषु वर्णेषु भारत । (३९।२)

ब्रह्मक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर ॥ (३९।३)

विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्यगामिनी । (४०।१)

बाल्वजीत्येव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर ॥ (४०।२)

दातुः प्रतिग्रहीतुश्च धर्माधर्माविमौ शृणु । (४१।१)

ब्राह्मणस्यानृते ऽधर्मः प्रोक्तः पातकसंज्ञितः । (४१।२)

चतुर्गुणः क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुणः स्मृतः ॥ (४१।३)

नान्यत्र ब्राह्मणो ऽश्नीयात् पूर्वं विप्रेण केतितः । (४२।१)

यवीयान् पशुहिंसायां तुल्यधर्मो भवेत् स हि ॥ (४२।२)

अथ राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नीयात् तु केतितः । (४३।१)

यवीयान् पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात् ॥ (४३।२)

दैवं वाप्यथ वा पित्र्यं यो ऽश्नीयाद् ब्राह्मणादिषु । (४४।१)

अस्नातो ब्राह्मणो राजंस्तस्याधर्मो गवानृतम् ॥ (४४।२)

आशौचो ब्राह्मणो राजन् यो ऽश्नीयाद् ब्राह्मणादिषु । (४५।१)

ज्ञानपूर्वम् अथो लोभात् तस्याधर्मो गवानृतम् ॥ (४५।२)

अन्नेनान्नं च यो लिप्सेत् कर्मार्थं चैव भारत । (४६।१)

आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मो ऽनृतं स्मृतम् ॥ (४६।२)

अवेदव्रतचारित्रास् त्रिभिर् वर्णैर् युधिष्ठिर । (४७।१)

मन्त्रवत् परिविष्यन्ते तेष्वधर्मो गवानृतम् ॥ (४७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४८।१)

पित्र्यं वाप्यथ वा दैवं दीयते यत् पितामह । (४८।२)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं दत्तं येषु महाफलम् ॥ (४८।३)

भीष्म उवाच । (४९।१)

येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सुवृष्टिम् इव कर्षकाः । (४९।२)

उच्छेषपरिशेषं हि तान् भोजय युधिष्ठिर ॥ (४९।३)

चारित्रनियता राजन् ये कृशाः कृशवृत्तयः । (५०।१)

अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (५०।२)

तद्भक्तास्तद्गृहा राजंस्तद्धनास्तदपाश्रयाः । (५१।१)

अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (५१।२)

तस्करेभ्यः परेभ्यो वा ये भयार्ता युधिष्ठिर । (५२।१)

अर्थिनो भोक्तुम् इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (५२।२)

अकल्ककस्य विप्रस्य भैक्षोत्करकृतात्मनः । (५३।१)

बटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ (५३।२)

हृतस्वा हृतदाराश्च ये विप्रा देशसंप्लवे । (५४।१)

अर्थार्थम् अभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम् ॥ (५४।२)

व्रतिनो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतसंमताः । (५५।१)

तत्समाप्त्यर्थम् इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (५५।२)

अव्युत्क्रान्ताश्च धर्मेषु पाषण्डसमयेषु च । (५६।१)

कृशप्राणाः कृशधनास्तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (५६।२)

कृतसर्वस्वहरणा निर्दोषाः प्रभविष्णुभिः । (५७।१)

स्पृहयन्ति च भुक्तान्नं तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (५७।२)

तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तेषां भैक्षचराश्च ये । (५८।१)

अर्थिनः किंचिद् इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ (५८।२)

महाफलविधिर् दाने श्रुतस्ते भरतर्षभ । (५९।१)

निरयं येन गच्छन्ति स्वर्गं चैव हि तच्छृणु ॥ (५९।२)

गुर्वर्थं वाभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर । (६०।१)

ये ऽनृतं कथयन्ति स्म ते वै निरयगामिनः ॥ (६०।२)

परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः । (६१।१)

परदारप्रयोक्तारस्ते वै निरयगामिनः ॥ (६१।२)

ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः । (६२।१)

सूचकाश्च परेषां ये ते वै निरयगामिनः ॥ (६२।२)

प्रपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत । (६३।१)

अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिनः ॥ (६३।२)

अनाथां प्रमदां बालां वृद्धां भीतां तपस्विनीम् । (६४।१)

वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः ॥ (६४।२)

वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत । (६५।१)

मित्रच्छेदं तथाशायास्ते वै निरयगामिनः ॥ (६५।२)

सूचकाः संधिभेत्तारः परवृत्त्युपजीवकाः । (६६।१)

अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः ॥ (६६।२)

पाषण्डा दूषकाश्चैव समयानां च दूषकाः । (६७।१)

ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ (६७।२)

कृताशं कृतनिर्वेशं कृतभक्तं कृतश्रमम् । (६८।१)

भेदैर् ये व्यपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ (६८।२)

पर्यश्नन्ति च ये दारान् अग्निभृत्यातिथींस्तथा । (६९।१)

उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिनः ॥ (६९।२)

वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः । (७०।१)

वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ (७०।२)

चातुराश्रम्यबाह्याश्च श्रुतिबाह्याश्च ये नराः । (७१।१)

विकर्मभिश्च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ (७१।२)

केशविक्रयिका राजन् विषविक्रयिकाश्च ये । (७२।१)

क्षीरविक्रयिकाश्चैव ते वै निरयगामिनः ॥ (७२।२)

ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर । (७३।१)

ये ऽन्तरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः ॥ (७३।२)

शस्त्रविक्रयकाश्चैव कर्तारश्च युधिष्ठिर । (७४।१)

शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः ॥ (७४।२)

शल्यैर् वा शङ्कुभिर् वापि श्वभ्रैर् वा भरतर्षभ । (७५।१)

ये मार्गम् अनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः ॥ (७५।२)

उपाध्यायांश्च भृत्यांश्च भक्तांश्च भरतर्षभ । (७६।१)

ये त्यजन्त्यसमर्थांस्तांस्ते वै निरयगामिनः ॥ (७६।२)

अप्राप्तदमकाश् चैव नासानां वेधकास्तथा । (७७।१)

बन्धकाश्च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः ॥ (७७।२)

अगोप्तारश्छलद्रव्या बलिषड्भागतत्पराः । (७८।१)

समर्थाश्चाप्यदातारस्ते वै निरयगामिनः ॥ (७८।२)

क्षान्तान् दान्तांस्तथा प्राज्ञान् दीर्घकालं सहोषितान् । (७९।१)

त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः ॥ (७९।२)

बालानाम् अथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः । (८०।१)

अदत्त्वा भक्षयन्त्यग्रे ते वै निरयगामिनः ॥ (८०।२)

एते पूर्वर्षिभिर् दृष्टाः प्रोक्ता निरयगामिनः । (८१।१)

भागिनः स्वर्गलोकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ (८१।२)

सर्वेष्वेव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत । (८२।१)

हन्ति पुत्रान् पशून् कृत्स्नान् ब्राह्मणातिक्रमः कृतः ॥ (८२।२)

दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर । (८३।१)

ये धर्मम् अनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (८३।२)

शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च श्रुतम् आदाय भारत । (८४।१)

ये प्रतिग्रहनिःस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (८४।२)

भयात् पापात् तथाबाधाद् दारिद्र्याद् व्याधिधर्षणात् । (८५।१)

यत्कृते प्रतिमुच्यन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (८५।२)

क्षमावन्तश्च धीराश्च धर्मकार्येषु चोत्थिताः । (८६।१)

मङ्गलाचारयुक्ताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (८६।२)

निवृत्ता मधुमांसेभ्यः परदारेभ्य एव च । (८७।१)

निवृत्ताश्चैव मद्येभ्यस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (८७।२)

आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत । (८८।१)

देशानां नगराणां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (८८।२)

वस्त्राभरणदातारो भक्षपानान्नदास्तथा । (८९।१)

कुटुम्बानां च दातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (८९।२)

सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नराः सर्वसहाश्च ये । (९०।१)

सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९०।२)

मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः । (९१।१)

भ्रातॄणां चैव सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९१।२)

आढ्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च भारत । (९२।१)

ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९२।२)

अपराद्धेषु सस्नेहा मृदवो मित्रवत्सलाः । (९३।१)

आराधनसुखाश्चापि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९३।२)

सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः । (९४।१)

त्रातारश्च सहस्राणां पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥ (९४।२)

सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ । (९५।१)

यानानां वाहनानां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९५।२)

वैवाहिकानां कन्यानां प्रेष्याणां च युधिष्ठिर । (९६।१)

दातारो वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९६।२)

विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रदाः । (९७।१)

वप्राणां चैव कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९७।२)

निवेशनानां क्षेत्राणां वसतीनां च भारत । (९८।१)

दातारः प्रार्थितानां च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९८।२)

रसानाम् अथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर । (९९।१)

स्वयम् उत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥ (९९।२)

यस्मिन् कस्मिन् कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः । (१००।१)

सानुक्रोशा जितक्रोधाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः ॥ (१००।२)

एतद् उक्तम् अमुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत । (१०१।१)

धर्माधर्मौ च दानस्य यथा पूर्वर्षिभिः कृतौ ॥ (१०१।२)