MBh, 5, 44
Select a line for its word-by-word analysis.
सनत्सुजात यद् इमां परार्थां ब्राह्मीं वाचं प्रवदसि विश्वरूपाम् । (१।२)
sanatsujāta yad imāṃ parārthāṃ brāhmīṃ vācaṃ pravadasi viśvarūpām |
परां हि कामेषु सुदुर्लभां कथां तद् ब्रूहि मे वाक्यम् एतत् कुमार ॥ (१।३)
parāṃ hi kāmeṣu sudurlabhāṃ kathāṃ tad brūhi me vākyam etat kumāra ||
नैतद् ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं यन्मां पृच्छस्यभिहृष्यस्यतीव । (२।२)
naitad brahma tvaramāṇena labhyaṃ yanmāṃ pṛcchasyabhihṛṣyasyatīva |
अव्यक्तविद्याम् अभिधास्ये पुराणीं बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् ॥ (२।३)
avyaktavidyām abhidhāsye purāṇīṃ buddhyā ca teṣāṃ brahmacaryeṇa siddhām ||
अव्यक्तविद्याम् इति यत् सनातनीं ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् । (३।२)
avyaktavidyām iti yat sanātanīṃ bravīṣi tvaṃ brahmacaryeṇa siddhām |
अनारभ्या वसतीहार्य काले कथं ब्राह्मण्यम् अमृतत्वं लभेत ॥ (३।३)
anārabhyā vasatīhārya kāle kathaṃ brāhmaṇyam amṛtatvaṃ labheta ||
ये ऽस्मिंल् लोके विजयन्तीह कामान् ब्राह्मीं स्थितिम् अनुतितिक्षमाणाः । (४।२)
ye 'smiṃl loke vijayantīha kāmān brāhmīṃ sthitim anutitikṣamāṇāḥ |
त आत्मानं निर्हरन्तीह देहान् मुञ्जाद् इषीकाम् इव सत्त्वसंस्थाः ॥ (४।३)
ta ātmānaṃ nirharantīha dehān muñjād iṣīkām iva sattvasaṃsthāḥ ||
आचार्ययोनिम् इह ये प्रविश्य भूत्वा गर्भं ब्रह्मचर्यं चरन्ति । (६।१)
ācāryayonim iha ye praviśya bhūtvā garbhaṃ brahmacaryaṃ caranti |
इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम् ॥ (६।२)
ihaiva te śāstrakārā bhavanti prahāya dehaṃ paramaṃ yānti yogam ||
य आवृणोत्यवितथेन कर्णावृतं कुर्वन्न् अमृतं सम्प्रयच्छन् । (७।१)
ya āvṛṇotyavitathena karṇāvṛtaṃ kurvann amṛtaṃ samprayacchan |
तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत् कृतम् अस्य जानन् ॥ (७।२)
taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyet kṛtam asya jānan ||
गुरुं शिष्यो नित्यम् अभिमन्यमानः स्वाध्यायम् इच्छेच्छुचिर् अप्रमत्तः । (८।१)
guruṃ śiṣyo nityam abhimanyamānaḥ svādhyāyam icchecchucir apramattaḥ |
मानं न कुर्यान्न दधीत रोषम् एष प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ (८।२)
mānaṃ na kuryānna dadhīta roṣam eṣa prathamo brahmacaryasya pādaḥ ||
आचार्यस्य प्रियं कुर्यात् प्राणैर् अपि धनैर् अपि । (९।१)
ācāryasya priyaṃ kuryāt prāṇair api dhanair api |
समा गुरौ यथा वृत्तिर् गुरुपत्न्यां तथा भवेत् । (१०।१)
samā gurau yathā vṛttir gurupatnyāṃ tathā bhavet |
नाचार्यायेहोपकृत्वा प्रवादं प्राज्ञः कुर्वीत नैतद् अहं करोमि । (११।१)
nācāryāyehopakṛtvā pravādaṃ prājñaḥ kurvīta naitad ahaṃ karomi |
इतीव मन्येत न भाषयेत स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ (११।२)
itīva manyeta na bhāṣayeta sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ ||
एवं वसन्तं यद् उपप्लवेद् धनम् आचार्याय तद् अनुप्रयच्छेत् । (१२।१)
evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhanam ācāryāya tad anuprayacchet |
सतां वृत्तिं बहुगुणाम् एवम् एति गुरोः पुत्रे भवति च वृत्तिर् एषा ॥ (१२।२)
satāṃ vṛttiṃ bahuguṇām evam eti guroḥ putre bhavati ca vṛttir eṣā ||
एवं वसन् सर्वतो वर्धतीह बहून् पुत्रांल् लभते च प्रतिष्ठाम् । (१३।१)
evaṃ vasan sarvato vardhatīha bahūn putrāṃl labhate ca pratiṣṭhām |
वर्षन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश्च वसन्त्यस्मिन् ब्रह्मचर्ये जनाश्च ॥ (१३।२)
varṣanti cāsmai pradiśo diśaśca vasantyasmin brahmacarye janāśca ||
एतेन ब्रह्मचर्येण देवा देवत्वम् आप्नुवन् । (१४।१)
etena brahmacaryeṇa devā devatvam āpnuvan |
गन्धर्वाणाम् अनेनैव रूपम् अप्सरसाम् अभूत् । (१५।१)
gandharvāṇām anenaiva rūpam apsarasām abhūt |
य आशयेत् पाटयेच्चापि राजन् सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः । (१६।१)
ya āśayet pāṭayeccāpi rājan sarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ |
एतेनासौ बाल्यम् अत्येति विद्वान् मृत्युं तथा रोधयत्यन्तकाले ॥ (१६।२)
etenāsau bālyam atyeti vidvān mṛtyuṃ tathā rodhayatyantakāle ||
अन्तवन्तः क्षत्रिय ते जयन्ति लोकाञ् जनाः कर्मणा निर्मितेन । (१७।१)
antavantaḥ kṣatriya te jayanti lokāñ janāḥ karmaṇā nirmitena |
ब्रह्मैव विद्वांस्तेन अभ्येति सर्वं नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ (१७।२)
brahmaiva vidvāṃstena abhyeti sarvaṃ nānyaḥ panthā ayanāya vidyate ||
आभाति शुक्लम् इव लोहितम् इव अथो कृष्णम् अथाञ्जनं काद्रवं वा । (१८।२)
ābhāti śuklam iva lohitam iva atho kṛṣṇam athāñjanaṃ kādravaṃ vā |
तद् ब्राह्मणः पश्यति यो ऽत्र विद्वान् कथंरूपं तद् अमृतम् अक्षरं पदम् ॥ (१८।३)
tad brāhmaṇaḥ paśyati yo 'tra vidvān kathaṃrūpaṃ tad amṛtam akṣaraṃ padam ||
नाभाति शुक्लम् इव लोहितम् इव अथो कृष्णम् आयसम् अर्कवर्णम् । (१९।२)
nābhāti śuklam iva lohitam iva atho kṛṣṇam āyasam arkavarṇam |
न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे नैतत् समुद्रे सलिलं बिभर्ति ॥ (१९।३)
na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe naitat samudre salilaṃ bibharti ||
न तारकासु न च विद्युदाश्रितं न चाभ्रेषु दृश्यते रूपम् अस्य । (२०।१)
na tārakāsu na ca vidyudāśritaṃ na cābhreṣu dṛśyate rūpam asya |
न चापि वायौ न च देवतासु न तच्चन्द्रे दृश्यते नोत सूर्ये ॥ (२०।२)
na cāpi vāyau na ca devatāsu na taccandre dṛśyate nota sūrye ||
नैवर्क्षु तन्न यजुःषु नाप्यथर्वसु न चैव दृश्यत्यमलेषु सामसु । (२१।१)
naivarkṣu tanna yajuḥṣu nāpyatharvasu na caiva dṛśyatyamaleṣu sāmasu |
रथंतरे बार्हते चापि राजन् महाव्रते नैव दृश्येद् ध्रुवं तत् ॥ (२१।२)
rathaṃtare bārhate cāpi rājan mahāvrate naiva dṛśyed dhruvaṃ tat ||
अपारणीयं तमसः परस्तात् तद् अन्तको ऽप्येति विनाशकाले । (२२।१)
apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastāt tad antako 'pyeti vināśakāle |
अणीयरूपं क्षुरधारया तन् महच्च रूपं त्वपि पर्वतेभ्यः ॥ (२२।२)
aṇīyarūpaṃ kṣuradhārayā tan mahacca rūpaṃ tvapi parvatebhyaḥ ||
सा प्रतिष्ठा तद् अमृतं लोकास्तद् ब्रह्म तद् यशः । (२३।१)
sā pratiṣṭhā tad amṛtaṃ lokāstad brahma tad yaśaḥ |
भूतानि जज्ञिरे तस्मात् प्रलयं यान्ति तत्र च ॥ (२३।२)
bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca ||
अनामयं तन्महद् उद्यतं यशो वाचो विकारान् कवयो वदन्ति । (२४।१)
anāmayaṃ tanmahad udyataṃ yaśo vāco vikārān kavayo vadanti |
तस्मिञ्जगत् सर्वम् इदं प्रतिष्ठितं ये तद् विदुर् अमृतास्ते भवन्ति ॥ (२४।२)
tasmiñjagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ ye tad vidur amṛtāste bhavanti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.