महाभारतMahābhārata

MBh, 5, 44

708 of 1995 · 54 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

1.2१.२

सनत्सुजात यद् इमां परार्थां ब्राह्मीं वाचं प्रवदसि विश्वरूपाम् । (१।२)

sanatsujāta yad imāṃ parārthāṃ brāhmīṃ vācaṃ pravadasi viśvarūpām |

1.3१.३

परां हि कामेषु सुदुर्लभां कथां तद् ब्रूहि मे वाक्यम् एतत् कुमार ॥ (१।३)

parāṃ hi kāmeṣu sudurlabhāṃ kathāṃ tad brūhi me vākyam etat kumāra ||

2.1२.१

सनत्सुजात उवाच । (२।१)

sanatsujāta uvāca

2.2२.२

नैतद् ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं यन्मां पृच्छस्यभिहृष्यस्यतीव । (२।२)

naitad brahma tvaramāṇena labhyaṃ yanmāṃ pṛcchasyabhihṛṣyasyatīva |

2.3२.३

अव्यक्तविद्याम् अभिधास्ये पुराणीं बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् ॥ (२।३)

avyaktavidyām abhidhāsye purāṇīṃ buddhyā ca teṣāṃ brahmacaryeṇa siddhām ||

3.1३.१

धृतराष्ट्र उवाच । (३।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

3.2३.२

अव्यक्तविद्याम् इति यत् सनातनीं ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् । (३।२)

avyaktavidyām iti yat sanātanīṃ bravīṣi tvaṃ brahmacaryeṇa siddhām |

3.3३.३

अनारभ्या वसतीहार्य काले कथं ब्राह्मण्यम् अमृतत्वं लभेत ॥ (३।३)

anārabhyā vasatīhārya kāle kathaṃ brāhmaṇyam amṛtatvaṃ labheta ||

4.1४.१

सनत्सुजात उवाच । (४।१)

sanatsujāta uvāca

4.2४.२

ये ऽस्मिंल् लोके विजयन्तीह कामान् ब्राह्मीं स्थितिम् अनुतितिक्षमाणाः । (४।२)

ye 'smiṃl loke vijayantīha kāmān brāhmīṃ sthitim anutitikṣamāṇāḥ |

4.3४.३

त आत्मानं निर्हरन्तीह देहान् मुञ्जाद् इषीकाम् इव सत्त्वसंस्थाः ॥ (४।३)

ta ātmānaṃ nirharantīha dehān muñjād iṣīkām iva sattvasaṃsthāḥ ||

5.1५.१

शरीरम् एतौ कुरुतः पिता माता च भारत । (५।१)

śarīram etau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata |

5.2५.२

आचार्यशास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा ॥ (५।२)

ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā ||

6.1६.१

आचार्ययोनिम् इह ये प्रविश्य भूत्वा गर्भं ब्रह्मचर्यं चरन्ति । (६।१)

ācāryayonim iha ye praviśya bhūtvā garbhaṃ brahmacaryaṃ caranti |

6.2६.२

इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम् ॥ (६।२)

ihaiva te śāstrakārā bhavanti prahāya dehaṃ paramaṃ yānti yogam ||

7.1७.१

य आवृणोत्यवितथेन कर्णावृतं कुर्वन्न् अमृतं सम्प्रयच्छन् । (७।१)

ya āvṛṇotyavitathena karṇāvṛtaṃ kurvann amṛtaṃ samprayacchan |

7.2७.२

तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत् कृतम् अस्य जानन् ॥ (७।२)

taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyet kṛtam asya jānan ||

8.1८.१

गुरुं शिष्यो नित्यम् अभिमन्यमानः स्वाध्यायम् इच्छेच्छुचिर् अप्रमत्तः । (८।१)

guruṃ śiṣyo nityam abhimanyamānaḥ svādhyāyam icchecchucir apramattaḥ |

8.2८.२

मानं न कुर्यान्न दधीत रोषम् एष प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ (८।२)

mānaṃ na kuryānna dadhīta roṣam eṣa prathamo brahmacaryasya pādaḥ ||

9.1९.१

आचार्यस्य प्रियं कुर्यात् प्राणैर् अपि धनैर् अपि । (९।१)

ācāryasya priyaṃ kuryāt prāṇair api dhanair api |

9.2९.२

कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥ (९।२)

karmaṇā manasā vācā dvitīyaḥ pāda ucyate ||

10.1१०.१

समा गुरौ यथा वृत्तिर् गुरुपत्न्यां तथा भवेत् । (१०।१)

samā gurau yathā vṛttir gurupatnyāṃ tathā bhavet |

10.2१०.२

यथोक्तकारी प्रियकृत् तृतीयः पाद उच्यते ॥ (१०।२)

yathoktakārī priyakṛt tṛtīyaḥ pāda ucyate ||

11.1११.१

नाचार्यायेहोपकृत्वा प्रवादं प्राज्ञः कुर्वीत नैतद् अहं करोमि । (११।१)

nācāryāyehopakṛtvā pravādaṃ prājñaḥ kurvīta naitad ahaṃ karomi |

11.2११.२

इतीव मन्येत न भाषयेत स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥ (११।२)

itīva manyeta na bhāṣayeta sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ ||

12.1१२.१

एवं वसन्तं यद् उपप्लवेद् धनम् आचार्याय तद् अनुप्रयच्छेत् । (१२।१)

evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhanam ācāryāya tad anuprayacchet |

12.2१२.२

सतां वृत्तिं बहुगुणाम् एवम् एति गुरोः पुत्रे भवति च वृत्तिर् एषा ॥ (१२।२)

satāṃ vṛttiṃ bahuguṇām evam eti guroḥ putre bhavati ca vṛttir eṣā ||

13.1१३.१

एवं वसन् सर्वतो वर्धतीह बहून् पुत्रांल् लभते च प्रतिष्ठाम् । (१३।१)

evaṃ vasan sarvato vardhatīha bahūn putrāṃl labhate ca pratiṣṭhām |

13.2१३.२

वर्षन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश्च वसन्त्यस्मिन् ब्रह्मचर्ये जनाश्च ॥ (१३।२)

varṣanti cāsmai pradiśo diśaśca vasantyasmin brahmacarye janāśca ||

14.1१४.१

एतेन ब्रह्मचर्येण देवा देवत्वम् आप्नुवन् । (१४।१)

etena brahmacaryeṇa devā devatvam āpnuvan |

14.2१४.२

ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥ (१४।२)

ṛṣayaśca mahābhāgā brahmalokaṃ manīṣiṇaḥ ||

15.1१५.१

गन्धर्वाणाम् अनेनैव रूपम् अप्सरसाम् अभूत् । (१५।१)

gandharvāṇām anenaiva rūpam apsarasām abhūt |

15.2१५.२

एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्यो ऽह्नाय जायते ॥ (१५।२)

etena brahmacaryeṇa sūryo 'hnāya jāyate ||

16.1१६.१

य आशयेत् पाटयेच्चापि राजन् सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः । (१६।१)

ya āśayet pāṭayeccāpi rājan sarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ |

16.2१६.२

एतेनासौ बाल्यम् अत्येति विद्वान् मृत्युं तथा रोधयत्यन्तकाले ॥ (१६।२)

etenāsau bālyam atyeti vidvān mṛtyuṃ tathā rodhayatyantakāle ||

17.1१७.१

अन्तवन्तः क्षत्रिय ते जयन्ति लोकाञ् जनाः कर्मणा निर्मितेन । (१७।१)

antavantaḥ kṣatriya te jayanti lokāñ janāḥ karmaṇā nirmitena |

17.2१७.२

ब्रह्मैव विद्वांस्तेन अभ्येति सर्वं नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥ (१७।२)

brahmaiva vidvāṃstena abhyeti sarvaṃ nānyaḥ panthā ayanāya vidyate ||

18.1१८.१

धृतराष्ट्र उवाच । (१८।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

18.2१८.२

आभाति शुक्लम् इव लोहितम् इव अथो कृष्णम् अथाञ्जनं काद्रवं वा । (१८।२)

ābhāti śuklam iva lohitam iva atho kṛṣṇam athāñjanaṃ kādravaṃ vā |

18.3१८.३

तद् ब्राह्मणः पश्यति यो ऽत्र विद्वान् कथंरूपं तद् अमृतम् अक्षरं पदम् ॥ (१८।३)

tad brāhmaṇaḥ paśyati yo 'tra vidvān kathaṃrūpaṃ tad amṛtam akṣaraṃ padam ||

19.1१९.१

सनत्सुजात उवाच । (१९।१)

sanatsujāta uvāca

19.2१९.२

नाभाति शुक्लम् इव लोहितम् इव अथो कृष्णम् आयसम् अर्कवर्णम् । (१९।२)

nābhāti śuklam iva lohitam iva atho kṛṣṇam āyasam arkavarṇam |

19.3१९.३

न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे नैतत् समुद्रे सलिलं बिभर्ति ॥ (१९।३)

na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe naitat samudre salilaṃ bibharti ||

20.1२०.१

न तारकासु न च विद्युदाश्रितं न चाभ्रेषु दृश्यते रूपम् अस्य । (२०।१)

na tārakāsu na ca vidyudāśritaṃ na cābhreṣu dṛśyate rūpam asya |

20.2२०.२

न चापि वायौ न च देवतासु न तच्चन्द्रे दृश्यते नोत सूर्ये ॥ (२०।२)

na cāpi vāyau na ca devatāsu na taccandre dṛśyate nota sūrye ||

21.1२१.१

नैवर्क्षु तन्न यजुःषु नाप्यथर्वसु न चैव दृश्यत्यमलेषु सामसु । (२१।१)

naivarkṣu tanna yajuḥṣu nāpyatharvasu na caiva dṛśyatyamaleṣu sāmasu |

21.2२१.२

रथंतरे बार्हते चापि राजन् महाव्रते नैव दृश्येद् ध्रुवं तत् ॥ (२१।२)

rathaṃtare bārhate cāpi rājan mahāvrate naiva dṛśyed dhruvaṃ tat ||

22.1२२.१

अपारणीयं तमसः परस्तात् तद् अन्तको ऽप्येति विनाशकाले । (२२।१)

apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastāt tad antako 'pyeti vināśakāle |

22.2२२.२

अणीयरूपं क्षुरधारया तन् महच्च रूपं त्वपि पर्वतेभ्यः ॥ (२२।२)

aṇīyarūpaṃ kṣuradhārayā tan mahacca rūpaṃ tvapi parvatebhyaḥ ||

23.1२३.१

सा प्रतिष्ठा तद् अमृतं लोकास्तद् ब्रह्म तद् यशः । (२३।१)

sā pratiṣṭhā tad amṛtaṃ lokāstad brahma tad yaśaḥ |

23.2२३.२

भूतानि जज्ञिरे तस्मात् प्रलयं यान्ति तत्र च ॥ (२३।२)

bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca ||

24.1२४.१

अनामयं तन्महद् उद्यतं यशो वाचो विकारान् कवयो वदन्ति । (२४।१)

anāmayaṃ tanmahad udyataṃ yaśo vāco vikārān kavayo vadanti |

24.2२४.२

तस्मिञ्जगत् सर्वम् इदं प्रतिष्ठितं ये तद् विदुर् अमृतास्ते भवन्ति ॥ (२४।२)

tasmiñjagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ ye tad vidur amṛtāste bhavanti ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 5, 44

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit