अर्जुन उवाच । (१।१)

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । (१।२)

त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ (१।३)

श्रीभगवानुवाच । (२।१)

काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः । (२।२)

सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ (२।३)

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । (३।१)

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ (३।२)

निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । (४।१)

त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥ (४।२)

यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । (५।१)

यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ (५।२)

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । (६।१)

कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ (६।२)

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । (७।१)

मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ (७।२)

दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । (८।१)

स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ (८।२)

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियते ऽर्जुन । (९।१)

सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ (९।२)

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते । (१०।१)

त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ (१०।२)

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । (११।१)

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ (११।२)

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । (१२।१)

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ (१२।२)

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे । (१३।१)

सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ (१३।२)

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । (१४।१)

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ (१४।२)

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः । (१५।१)

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ (१५।२)

तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । (१६।१)

पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ (१६।२)

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । (१७।१)

हत्वापि स इमांल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ (१७।२)

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । (१८।१)

करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ (१८।२)

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः । (१९।१)

प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ (१९।२)

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते । (२०।१)

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ (२०।२)

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । (२१।१)

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ (२१।२)

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् । (२२।१)

अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ (२२।२)

नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । (२३।१)

अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ (२३।२)

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः । (२४।१)

क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ (२४।२)

अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् । (२५।१)

मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ (२५।२)

मुक्तसङ्गो ऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । (२६।१)

सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ (२६।२)

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मको ऽशुचिः । (२७।१)

हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ (२७।२)

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिको ऽलसः । (२८।१)

विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ (२८।२)

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । (२९।१)

प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ (२९।२)

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये । (३०।१)

बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ (३०।२)

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च । (३१।१)

अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ (३१।२)

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । (३२।१)

सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ (३२।२)

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । (३३।१)

योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ (३३।२)

यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयते ऽर्जुन । (३४।१)

प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ (३४।२)

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । (३५।१)

न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ (३५।२)

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । (३६।१)

अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ (३६।२)

यत्तदग्रे विषमिव परिणामे ऽमृतोपमम् । (३७।१)

तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ (३७।२)

विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रे ऽमृतोपमम् । (३८।१)

परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ (३८।२)

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । (३९।१)

निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ (३९।२)

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । (४०।१)

सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ (४०।२)

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । (४१।१)

कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ (४१।२)

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च । (४२।१)

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ (४२।२)

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । (४३।१)

दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ (४३।२)

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । (४४।१)

परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ (४४।२)

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । (४५।१)

स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ (४५।२)

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । (४६।१)

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ (४६।२)

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । (४७।१)

स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ (४७।२)

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । (४८।१)

सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ (४८।२)

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । (४९।१)

नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ (४९।२)

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । (५०।१)

समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ (५०।२)

बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । (५१।१)

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ (५१।२)

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । (५२।१)

ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ (५२।२)

अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । (५३।१)

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ (५३।२)

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । (५४।१)

समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ (५४।२)

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । (५५।१)

ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ (५५।२)

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । (५६।१)

मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ (५६।२)

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । (५७।१)

बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ (५७।२)

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । (५८।१)

अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ (५८।२)

यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । (५९।१)

मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ (५९।२)

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । (६०।१)

कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशो ऽपि तत् ॥ (६०।२)

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे ऽर्जुन तिष्ठति । (६१।१)

भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ (६१।२)

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । (६२।१)

तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ (६२।२)

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया । (६३।१)

विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ (६३।२)

सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । (६४।१)

इष्टो ऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ (६४।२)

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । (६५।१)

मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियो ऽसि मे ॥ (६५।२)

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । (६६।१)

अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (६६।२)

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । (६७।१)

न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां यो ऽभ्यसूयति ॥ (६७।२)

य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । (६८।१)

भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ (६८।२)

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । (६९।१)

भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ (६९।२)

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः । (७०।१)

ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ (७०।२)

श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । (७१।१)

सो ऽपि मुक्तः शुभांल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ (७१।२)

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । (७२।१)

कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय ॥ (७२।२)

अर्जुन उवाच । (७३।१)

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । (७३।२)

स्थितो ऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव ॥ (७३।३)

संजय उवाच । (७४।१)

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । (७४।२)

संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ (७४।३)

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् । (७५।१)

योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ (७५।२)

राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । (७६।१)

केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ (७६।२)

तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः । (७७।१)

विस्मयो मे महान्राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ (७७।२)

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः । (७८।१)

तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ (७८।२)